Nazwisko patronimiczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Nazwisko patronimiczne, patronimik (łac. patronymicum) – nazwisko utworzone na podstawie imienia ojca. Znacznie rzadszym zjawiskiem jest nazwisko matronimiczne, matronimik utworzony na podstawie imienia matki.

Rosja[edytuj | edytuj kod]

Współczesne rosyjskie imiona odojcowskie (otczestwa) biorą swój początek od patronimików, stosowanych na Rusi. Ruskie imiona odojcowskie pojawiły się w X wieku. Pierwsza wzmianka o patronimikach pochodzi z 945 roku[1]. Do XIII stulecia częstotliwość używania imion odojcowskich była znikoma.

Męskie imiona odojcowskie[edytuj | edytuj kod]

Forma męskiego patronimika w języku ruskim z końcówką -icz była w użyciu u rodów bojarskich Rusi Kijowskiej i Księstwa Moskiewskiego: na przykład Jarosławicz, Wsiesławicz, Dobrynicz. Niższe warstwy nie miały pozwolenia na dodawanie imienia ojca do własnego.

Od XV wieku za szczególny przywilej uznawano dodanie do imienia ojca końcówki -wicz: Jarosławowicz, Wsiesławowicz, Dobrynowicz. Takie wyróżnienie otrzymywało się od cara za szczególne zasługi. Na przykład, w 1610 roku car Wasyl Szujski, w podzięce za pomoc kupców Stroganowych w przyłączeniu Uralu i Sybiru do państwa moskiewskiego, wydał pozwolenie Maksymowi i Nikicie Stroganowym oraz ich potomkom dodawać końcówkę -wicz. W XVII wieku Stroganowowie byli jedynymi przedstawicielami kupiectwa posiadającymi taki przywilej.

Patronimiki ludzi z niższych warstw początkowo tworzono przez dodanie krótkiej formy przymiotników dzierżawczych imienia ojca: Iwan Pietrow znaczyło Iwan syn Piotra.

Żeńskie imiona odojcowskie[edytuj | edytuj kod]

Patronimiki żeńskie formowane były na dwa sposoby, przy czym w obu przypadkach powstawały w oparciu o regułę tworzenia imion odojcowskich ludzi z niższych warstw.

  • Patronimiki męskie, kończące się na spółgłoskę przekształcano na formę przymiotnika dzierżawczego i dodawano końcówkę -na: Borys-Borysow-Borysowna, Andriej-Andriejew-Andriejewna (tę formę tworzenia patronimików wraz formą męską można łatwo zapamiętać kojarząc z polskim tytułem król, gdzie syn króla to królewicz, natomiast córka to królewna)
  • W przypadku, gdy imię męskie kończyło się na samogłoskę, przekształcano je w krótką formę przymiotnika dzierżawczego i dodawano końcówkę -iczna: Łuka-Łukin-Łukiniczna, Foma-Fomin-Fominiczna. Wyjątki stanowią takie patronimiki jak: Nikita-Nikitin-Nikiticzna (nie Nikitiniczna), Sawwa-Sawwin-Sawwiczna (nie Sawwiniczna), Zosima-Zosimin-Zosimowna (nie Zosiminiczna)

Zasady tworzenia patronimików ukraińskich i białoruskich prawie nie różnią się od zasad rosyjskich[2].

We współczesnych kulturach wywodzących się z Rusi Kijowskiej imiona odojcowskie funkcjonują na zasadzie drugiego imienia, nie zastępują nazwiska. Niemniej jednak znane są nazwiska pochodzenia patronimicznego funkcjonujące jako typowe, dziedziczone z pokolenia na pokolenie, np. Wasiliew, Iwanow, Michajłow.

Skandynawia[edytuj | edytuj kod]

W Skandynawii patronimiki używane były jako nazwisko (i do dziś nazwiskami są; nie zmieniają się już jednak z pokolenia na pokolenia, a funkcjonują tak jak w Polsce). Patronimiki te były tworzone za pomocą końcówek:

  • -sen lub -son (w przypadku mężczyzn, oznaczające "syn")
  • -dottir lub -dóttir (w przypadku kobiet, oznaczające "córka")

Na przykład syn Sørena to Sørensen, a córka to Sørensdottir.

Islandia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Islandzkie nazwiska.

Przetrwały one w swojej pierwotnej postaci jedynie na Islandii, gdzie nadal tworzone są zgodnie z podanymi wyżej zasadami (końcówki -son lub -dóttir w zależności od płci). Dla obcokrajowców może stanowić to więc zaskoczenie, gdy członkowie tej samej rodziny mogą nosić cztery różne "nazwiska" (tzn. matki, ojca, męskich i żeńskich potomków; na przykład rodzice: Jón Stefánsson i Bryndís Atladóttir mogą mieć syna o nazwisku Fjalar Jónsson i córkę o nazwisku Kata Jónsdóttir). Jednocześnie na Islandii nazwisko patronimiczne ma drugorzędne znaczenie, a mieszkańcy, nawet w sytuacjach oficjalnych, zwracają się do siebie i mówią o sobie po imieniu. Także abonenci w książce telefonicznej są ułożeni w kolejności alfabetycznej ich imion[3].

Holandia[edytuj | edytuj kod]

W Holandii stosowało się końcowki -zoon (dla syna) i -dochter (dla córki). (Stąd Abel Janszoon Tasman to Abel, syn Jana Tasmana, zaś Kenau Simonsdochter Hasselaer to Kenau, córka Simona Hasselaera). Z czasem końcówki te skróciły się do – odpowiednio – -sz (-s) i -dr. Stosowano również końcówki -se/-sen (na północy nawet tylko -s zarówno dla synów, jak i córek). Nazwiska patronimiczne przekształciły się później w nazwiska i dziedziczone były tak, jak m.in. w Polsce.

Anglia, Szkocja i Irlandia[edytuj | edytuj kod]

W Szkocji oraz Irlandii popularne był przedrostek Mac (rzadko spotykany odpowiednik dla córek: Nic). Przykładowo MacCoinneach (w wersji zanglicyzowanej: Mackenzie) oznacza syn Coinneacha, zaś NicDhòmhnaillcórka Dhòmhnailla.

W Irlandii równie popularny był przedrostek Ó (zanglicyzowane: O), oznaczające wnuka, np. O'Brian.

W całej Wielkiej Brytanii i Irlandii można spotkać również przedrostek fitz (który pochodzi o archaicznej francuskiej formy fitz, czyli syn; por. dzisiejsze francuskie fils). Na Wyspy Brytyjskie zaniesiony został przez Normanów, np. Fitzroy, Fitzgerald. W późniejszych czasach oznaczał nieślubne dziecko królewskie lub książęce[4], uznane przez ojca.

Węgry[edytuj | edytuj kod]

Rzadko spotykana przechowana obecnie w nazwiskach – jest końcówka -fi (lub -fy), przeznaczona dla synów, np. Sándor Petőfi, aczkolwiek w tym przypadku jest to nazwisko dosłownie przetłumaczone; ojciec poety był zmadziaryzowanym Serbem i nazywał się Petrović.

Rumunia[edytuj | edytuj kod]

Bardzo popularne w Rumunii są nazwiska zakończone na -escu/-eanu, np. Petrescu (czyli syn Petra) lub Munteanu (czyli syn Munta/Muntena(?)).

Pozostałe kraje europejskie[edytuj | edytuj kod]

Etiopia[edytuj | edytuj kod]

W Etiopii na prawach nazwiska funkcjonuje imię ojca w niezmienionej postaci, np. Mengesza syn Johannysa będzie się nazywał Mengesza Johannys, a gdy on sam będzie miał syna o imieniu Tewodros, będzie on nazywał się Tewodros Mengesza. Decyduje kolejność, np. Mengesza Tewodros oznaczać będzie zupełnie inną osobę.

Irak[edytuj | edytuj kod]

W Iraku nazwiska nie istnieją, ludzie nazywani są w następujący sposób: imię własne + imię ojca + imię dziadka (od strony ojca).
Przykład: Muhamad Salih Dilan znaczy tyle co Muhamad, syn Saliha, który jest synem Dilana[5].

Użycie patronimików w Polsce[edytuj | edytuj kod]

Polskimi przykładami nazwisk patronimicznych są Wojciechowski, Andrzejczak, Janowski, Domin.

Śladem dawnych patronimików w Polsce są nazwiska z końcówką '-ic' (w dialektach mazurzących) lub 'icz' (w dialektach niemazurzących) np. Piotrowicz, Markiewicz itp. Znacznie częściej nazwiska na ic/icz tworzone były od nazw osobowych (przydomków) np. Babic/cz, Czernic, Głowicz lub zawodów/urzędów np. Cieślic, Wojewodzic, Księżyc (syn księdza, czyli księcia) itp.

Inne obszary[edytuj | edytuj kod]

Przykłady patro- i matronimików można odnaleźć w bardzo wielu, poza wyżej wymienionymi, obszarach kulturowych i językowych.

Przypisy

  1. Por.: В год 6453 (945), w: Повесть временных лет, s. [1].
  2. Б.О. Унбегаун, Русские фамилии, Mocква 1995. ISBN 5-01-001045-3.
  3. Dolina Trolli: Po nazwisku to...
  4. Fitz (ang.). [dostęp 7 kwietnia 2009].
  5. Jest to znany poeta iracki narodowości kurdyjskiej: http://en.wikipedia.org/wiki/Muhamad_Salih_Dilan

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]