Neit

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy mitologii egipskiej. Zobacz też: inne znaczenia tego terminu.
Brązowa statuetka Neit z Epoki Późnej (Muzeum Luwru)

Neit (Neith, Net) – w mitologii egipskiej bogini matka, pierwotnie dolnoegipskie lokalne bóstwo miasta Sais[1].

Geneza i rozwój kultu[edytuj | edytuj kod]

Jej imię oznaczało Straszliwa lub Groźna[2][3]; w Delcie była pradawnym bóstwem miejscowym (być może pochodzenia libijskiego, na co wskazywałyby jej główne atrybuty)[2][4][5]. Powstanie jej kultu wywodzone jest od fetysza złożonego z dwóch skrzyżowanych strzał i tarczy[2][6], który następnie przyjął postać wojowniczej bogini i opiekunki domostwa, wyobrażanej jako kobieta z łukiem i strzałami[1]. Nie są znane jej wyobrażenia zoomorficzne; bywała jedynie przedstawiana z karmionymi piersią dwoma krokodylami, symbolizującymi Szu i Tefnut (albo Re i Ozyrysa)[7].

W okresie predynastycznym była wraz z Uto boginią Delty[a], po zjednoczeniu kult „wojowniczej dziewicy” upowszechnił się również w Górnym Egipcie[5][6]. W okresie archaicznym stała się bóstwem opiekuńczym królowych[2][b], następnie i samych faraonów, którym jako bogini królewska symbolicznie nakładała koronę[c]. W epoce Starego Państwa miała ośrodki kultu w całym Egipcie (m.in. w Esna, Abydos, Memfis)[2].

W sztuce przedstawiana była jako dzierżąca łuk i strzały kobieta w czerwonej koronie Dolnego Egiptu[2][5]. Ukazywano ją także z symbolem dwóch złączonych łuków noszonym na głowie, co uzasadniało jej przydomek „Pani Łuków”[8]. Największe znaczenie i szczególną popularność osiągnęła w czasach rządów XXVI dynastii (tzw. saickiej)[2], kiedy na kilkadziesiąt lat zyskała rangę bogini państwowej[9][5][d]. Przez Greków i w okresie hellenistycznym utożsamiana była z Ateną[10] ze względu na wojenne atrybuty i związek z rzemiosłami[5][11][2].

Dedykowanym jej świętem była opisywana przez Herodota „noc świateł” w Sais, gdy jego mieszkańcy palili lampy oliwne pod gołym niebem, a w całym Egipcie iluminowali swe domy ci, którzy nie mogli udać się z pielgrzymką do tamtejszego sanktuarium[12]. Ono samo wraz z biblioteką, których zewnętrzne mury oglądał Champollion, a w starożytności zwiedzane przez Herodota i Platona, uległy całkowitemu zniszczeniu[7].

W mitologii[edytuj | edytuj kod]

W mitologii egipskiej uważano ją za matkę boga-krokodyla Sobka[13] oraz bogini Tefnut; miała też stworzyć kosmicznego węża Apepa[1]. Z czasem zaczęto ją określać jako praboginię – matkę wszystkich bogów (zwłaszcza Re)[3][10] i nadawano jej postać niebiańskiej krowy Mehetueret, której swe powstanie zawdzięczało niebo jeszcze przed początkami wszelkiego życia[1]. Wraz z Chnumem, z którym w Esna należała do miejscowej triady bogów[5], miała kształtować istoty ludzkie na kole garncarskim[11]. W mitach cyklu ozyriackiego występuje już w Tekstach Piramid, zawsze jako wierna stronniczka Ozyrysa i Horusa[11].

n
t
R25B1
Neit w hieroglifach

Według mitów miała ludzi nauczyć sztuki tkackiej[5]. Stała się także opiekunką zmarłych, przedstawiana np. w scenach obdarzania ich jadłem i piciem po przybyciu w zaświaty[1]. Chroniła ich tam przed demonami, a ich ciała przed zniszczeniem jako wynalazczyni bandaży dla mumii[3]. Z Izydą, Neftydą i Selkit pełniła też rolę strażniczki wnętrzności zmarłych[5].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. E. Drioton wyraża pogląd, że następca NarmeraHorus Aha, w zamiarze pozyskania sympatii mieszkańców Delty, zbudował w Sais świątynię Neit i poślubił Neit-hotep, pochodzącą być może z rodu zdetronizowanych królowych miasta (Egipt faraonów, dz. cyt., s. 54).
  2. Wymownym świadectwem jest stela królowej (pierwszej panującej samodzielnie) Merit-Neit, czyli „Ukochanej przez Neit” (Hilary Wilson: Lud faraonów, dz. cyt., s. 164).
  3. Według Ingeborg Müller (Starożytne kultury Egiptu i Mezopotamii. Warszawa: Muzeum Narodowe w Warszawie, 1977, s. 19, 35).
  4. Zwrócono uwagę, że w Epoce Późnej pobożność ludowa przenosiła się na takie jak Bastet czy Neit boginie miast, z których pochodziły dynastie panujących (Egipt faraonów, dz. cyt., s. 238).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Mitologia Egiptu… 2004 ↓, s. 141.
  2. a b c d e f g h Lipińska, Marciniak 1986 ↓, s. 200.
  3. a b c Bogowie, demony, herosi 1997 ↓, s. 281.
  4. Černý 1974 ↓, s. 115.
  5. a b c d e f g h Rachet 2001 ↓, s. 237.
  6. a b Černý 1974 ↓, s. 22.
  7. a b Daumas 1973 ↓, s. 233.
  8. Wilson 1999 ↓, s. 166, il. 76.
  9. Černý 1974 ↓, s. 122.
  10. a b Drioton 1970 ↓, s. 36.
  11. a b c Bogowie, demony, herosi 1997 ↓, s. 282.
  12. Daumas 1973 ↓, s. 305.
  13. Drioton 1970 ↓, s. 34.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Guy Rachet: Słownik cywilizacji egipskiej. Katowice: Wydawnictwo „Książnica”, 2001. ISBN 83-7132-592-4.
  • Bogowie, demony, herosi. Leksykon. Kraków: Instytut Wydawniczy „Znak”, 1995. ISBN 83-7006-597-X.
  • Jadwiga Lipińska, Marek Marciniak: Mitologia starożytnego Egiptu. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1986.
  • Mitologia Egiptu i starożytnego Wschodu. Minikompendium. Warszawa: Wydawnictwo RTW, 2004. ISBN 83-89200-33-3.
  • Jaroslav Černý: Religia starożytnych Egipcjan. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974.
  • François Daumas: Od Narmera do Kleopatry. Cywilizacja starożytnego Egiptu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
  • Étienne Drioton: Egipt faraonów. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970.
  • Hilary Wilson: Lud faraonów. Od wieśniaka do dworzanina. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1999.