To jest dobry artykuł

Nelly Sachs

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nelly Sachs
Leonie Sachs
Ilustracja
Nelly Sachs (1966)
Data i miejsce urodzenia 10 grudnia 1891
Berlin
Data i miejsce śmierci 12 maja 1970
Sztokholm
Narodowość żydowska, niemiecka, szwedzka
Język niemiecki
Dziedzina sztuki poezja, proza, tłumaczenia
Ważne dzieła

In den Wohnungen des Todes, Eli: misterium męki Izraela, Flucht und Verwandlung, Fahrt ins Staublose, Zeichen im Sand, Rozżarzone zagadki, Suche nach Lebenden

Faksymile
Nagrody

Nelly Sachs, właściwie Leonie Sachs (ur. 10 grudnia 1891 w Berlinie, zm. 12 maja 1970 w Sztokholmie) – niemiecka poetka, pisarka i tłumaczka żydowskiego pochodzenia, mieszkająca od 1940 w Szwecji. Tworzyła w języku niemieckim, tłumaczyła też na ten język poezję szwedzką. Laureatka literackiej Nagrody Nobla (1966).

Przed II wojną światową wydała w Niemczech zbiór opowiadań Legenden und Erzählungen (1921) i kilkanaście wierszy. Począwszy od 1947 zaczęły się ukazywać jej utwory, których tematem była martyrologia Żydów w czasach hitleryzmu. Jest autorką m.in. sztuk teatralnych Eli: misterium męki Izraela (1951) oraz Zeichen im Sand (1962), a także zbiorów wierszy: In den Wohnungen des Todes (1947), Und niemand weiß weiter (1957), Flucht und Verwandlung (1959), Fahrt ins Staublose (1961), Rozżarzone zagadki (1964/1968), Suche nach Lebenden (1971).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa na domu rodzinnym Nelly Sachs w Schönebergu, przy Maaßenstraße 12

Leonie Sachs urodziła się 10 grudnia 1891 w zamożnej rodzinie żydowskich przemysłowców, mieszkającej przy Maaßenstraße 12 w Schönebergu (od 1920 dzielnicy Berlina), jako jedyne dziecko Georga Williama Sachsa (1858–1930) oraz Margarete Sachs z domu Karger (1871–1950). Jej ojciec wraz z bratem Maximilianem Alexem Sachsem prowadzili fabrykę, gdzie wytwarzano produkty z gumy, założoną w 1868 przez jej dziadka Adolfa Abrahama Loebela Sachsa (1827–1911)[1][2]. Jej rodzina należała do gminy żydowskiej w Berlinie, ale nie uczęszczała do synagogi, ani też nie obchodziła świąt żydowskich[3].

Zamiłowanie do muzyki, literatury i sztuki zaszczepił w niej ojciec[3]. Jako dziewczynka zafascynowana była tańcem; chętnie tańczyła, podczas gdy ojciec grał na pianinie[4][5]. Uczęszczała przez trzy lata do prywatnej szkoły dla dziewcząt Dorotheen w Moabicie[6][7], a następnie, w latach 1903–1908, do szkoły Hélène Auberts przy Brückenallee 6[2][7]. Już w czasach szkolnych napisała pierwsze wiersze (Vom Manne, der am Tage der unschuldigen Kindlein starb i Der Tod im Pfarrhof)[6].

W 1906, z okazji piętnastych urodzin, otrzymała od rodziców powieść Gösta Berling szwedzkiej pisarki Selmy Lagerlöf (1858–1940), która stała się dla Sachs wzorem literata. Rok później nawiązała z nią wieloletnią korespondencję. Prowadziła również regularną wymianę listów z niemieckim prozaikiem Hermannem Hessem (1877–1962), który przesłał jej swoją podobiznę[8].

W wieku 17 lat zakochała się w pewnym mężczyźnie (jego nazwisko nie jest znane), gdy przebywała z rodzicami w sanatorium w Dusznikach-Zdroju. Uczucie, prawdopodobnie nieodwzajemnione, wywarło duży wpływ na kondycję psychiczną przyszłej pisarki, skutkiem czego była nerwica i anoreksja. Profesor Richard Cassirer (1868–1925), który był znajomym rodziny, podjął się leczenia nastolatki. Skłonności Sachs do myśli samobójczych i załamań nerwowych często powracały jednak w kolejnych latach. Doświadczenie nieszczęśliwej miłości z okresu młodości ukształtowało poetycki obraz oblubieńca w jej późniejszej twórczości[2][9], m.in. w cyklu wierszy Gebete für den toten Bräutigam (1947)[10]. Sachs nigdy nie wyszła za mąż, ani nie miała dzieci[7].

Dorosłość do opuszczenia Niemiec[edytuj | edytuj kod]

Nelly Sachs (1910)

Cassirer zachęcał Sachs do pisania wierszy, by dzięki nim mogła opowiedzieć o swoich uczuciach i przeżyciach, zamiast tłumić je w sobie. Początkowo główną rolę w jej twórczości odgrywała przyroda, a następnie w jej sonetach (pisanych od 1910[4]) pojawiła się miłość i ukochany. W opowiadaniach poruszała z kolei temat problemów wychowawczych i relacji między rodzicami a dziećmi oraz relacji między kobietami a mężczyznami. W wielu utworach ważne miejsce miała także religia chrześcijańska i śmierć – symbol ofiary[11]. Jej wiersze inspirowane były niemieckimi utworami romantycznymi[3]. Fascynował ją nadal taniec. Tancerka Niddy ImpekovenInformacje powiązane z artykułem „Niddy Impekoven” w Wikidanych(1904–2002) była źródłem inspiracji dla Tänze – pierwszej sztuki Sachs pisanej do teatru lalek[4][6].

Już w 1915 Sachs starała się bezskutecznie, by jej wiersze i proza zostały wydane przez Cotta press[10]. W 1921 berliński wydawca F. W. Mayer opublikował Legenden und Erzählungen, zbiór legend i opowieści jej autorstwa, który powstał jako prywatne notatki[11][10]. Opowiadania z elementami mitów i baśni, przywodzące na myśl średniowieczny świat wyobraźni, nie przypadły do gustu odbiorcom, gdyż nie były pisane zgodnie w wymogami modnego wówczas w Niemczech ekspresjonizmu[3][4]. Z uznaniem natomiast wypowiedziała się o nich Lagerlöf, pisząc, że sama by ich lepiej nie napisała[7][12]. Sachs swój kolejny utwór – wiersz Zur Ruh – opublikowała dopiero w 1929, w berlińskiej Vossische ZeitungInformacje powiązane z artykułem „Vossische Zeitung” w Wikidanych. Był to jej pierwszy wiersz, jaki w ogóle został wydany[4][12].

Nie otrzymała wykształcenia zawodowego, zajmowała się jedynie sztuką i literaturą. Przyjęła rolę kochającej córki, która była odpowiedzialna za matkę i dom – po śmierci w listopadzie 1930 ojca chorującego na raka[2][11]. Po jego odejściu napisała wiersze, których tematem była więź i bliskość między córką a ojcem[13]. Chętnie przebywała w towarzystwie przyjaciółek, które dzieliły jej artystyczne zainteresowania, do ich grona należały: Dora Jablonski (później Horwitz, 1891–1942), Gudrun Harlan (później Dähnert, 1907–1976) i Annaliese Neff (1910–1992)[14]. W latach 1936–1938 była członkinią Żydowskiego Związku KulturalnegoInformacje powiązane z artykułem „Żydowski Związek Kulturalny” w Wikidanych (Jüdischer Kulturbund), gdzie czytano jej wiersze, prozę i sztukę kukiełkową Chelion[13].

Po dojściu do władzy Adolfa Hitlera w 1933, sytuacja Żydów w Niemczech stawała się z roku na rok coraz gorsza – zgodnie z polityką nazistów narastały prześladowania i antysemityzm. Gestapo splądrowało mieszkanie pisarki i przesłuchiwało ją, co przeżyła tak mocno, że straciła mowę na pięć dni. Wielu Żydów decydowało się na emigrację, nie widząc możliwości egzystencji w obliczu ciągłego zagrożenia. Sachs szukała pomocy u Lagerlöf, pisząc do niej w 1938 list, na który nie otrzymała jednak odpowiedzi. Harlan udała się więc latem 1939 do posiadłości Mårbacka i spotkała się z sędziwą noblistką, uzyskując jej poparcie i została dzięki jej wstawiennictwu przyjęta przez księcia Eugeniusza Bernadotte. Po dłuższym czasie niemiecka pisarka i jej schorowana matka dostały upragnione szwedzkie wizy, dzięki którym mogły w końcu opuścić III Rzeszę[15][4][16][3].

Do ucieczki z Niemiec w 1940 Sachs napisała około 300 wierszy, z których kilkanaście zostało opublikowanych w niemieckich gazetach, m.in. w Berliner Tageblatt w 1933, w JugendInformacje powiązane z artykułem „Jugend” w Wikidanych w 1935 i w CV-ZeitungInformacje powiązane z artykułem „CV-Zeitung” w Wikidanych w 1936[4][13][17]. Później pisarka niechętnie wspominała o przedwojennej twórczości, uważając, że nie ma ona znaczenia i należy ją pominąć[4].

Pierwsze lata emigracji w Szwecji[edytuj | edytuj kod]

16 maja 1940 (dwa miesiące po śmierci Lagerlöf) Nelly i Margarete Sachs opuściły Niemcy, udając się do Szwecji jednym z ostatnich samolotów pasażerskich[18][4][16]. Dzięki pomocy gminy żydowskiej zamieszkały w Sztokholmie przy Bergsundstrand 23 w jednopokojowym mieszkaniu na parterze, znajdującym się opodal zatoki Liljeholmsviken[19][20]. Otrzymywały też od niej 200 koron miesięcznie, a także pomoc rzeczową, żyły w skromnych warunkach[20]. Nelly nauczyła się języka szwedzkiego i tłumaczyła na niemiecki wiersze, które napisali: Gunnar Ekelöf, Johannes EdfeltInformacje powiązane z artykułem „Johannes Edfelt” w Wikidanych, Edith Södergran, Pär Lagerkvist i Karl Vennberg[21][3][22]. W latach 1944–1947 pracowała jako tłumaczka dla Samarbetskommittén för demokratiskt uppbyggnadsarbete (SDU)[23].

Po przybyciu do Szwecji Sachs niemal przestała tworzyć prozę, z wyjątkiem autobiograficznych notatek i refleksji Leben unter Bedrohung oraz Briefe aus der Nacht, skupiła się natomiast na wierszach i eksperymentalnych utworach scenicznych. Między 1940 a 1945 powstało wiele utworów, z których jest znana[22]. W pierwszych latach pobytu w Szwecji powstał cykl wierszy In den Wohnungen des Todes, wydany w 1947 w radzieckiej strefie okupacyjnej przez wydawnictwo Aufbau, poświęcony martyrologii Żydów w czasach hitleryzmu i metamorfozie ludzkości[3]. W 1947 wydana została przez Aufbau pierwsza antologia poezji szwedzkiej w jej wyborze i tłumaczeniu – Von Welle und Granit[22]. Wydany w 1951 dramat Eli: misterium męki Izraela o ośmioletnim polskim chłopcu grającym na flecie i poszukiwaniach jego mordercy został napisany w latach 1943–1944, a zarys koncepcji utworu powstał w ciągu zaledwie kilku dni[24][3][25]. W 1949 emigracyjne wydawnictwo Bermann-Fischer z Amsterdamu wydało drugi powojenny cykl wierszy Sachs – Sternverdunkelung, przybliżający różnego rodzaju granice – między narodami, między życiem a śmiercią, między pamięcią a niepamięcią czy też między epokami[26].

W 1948 Nelly i Margarete Sachs przeprowadziły się do innego mieszkania pod tym samym adresem, położonego na drugim piętrze, składającego się z salonu, sypialni i kuchni, gdzie mieszkały do śmierci[16][20]. Matka Sachs zmarła w lutym 1950, co nadwyrężyło zdrowie psychiczne poetki, osłabione już wcześniej informacjami na temat Holokaustu, a także śmiercią wielu jej przyjaciół oraz krewnych w obozach zagłady[3]. Nelly, która była bardzo związana z matką, wspominała ją w wierszach oraz w cyklu medytacji prozą Briefe aus der Nacht. 24 kwietnia 1952 otrzymała obywatelstwo szwedzkie[27].

Czas uznania[edytuj | edytuj kod]

Laureaci literackiej Nagrody Nobla Samuel Agnon i Nelly Sachs (10 grudnia 1966)

W 1957 ukazał się zbiór wierszy Und niemand weiß weiter[28]. W tym czasie jej twórczość została zauważona w RFN, a na przełomie lat 50. i 60. XX wieku Niemcy uczynili z niej symbol żydowsko-niemieckiego pojednania po Zagładzie[29]. W 1957 Sachs została członkiem korespondencyjnym Niemieckiej Akademii Języka i Poezji w Darmstadt[30]. Pod koniec 1957 zaczęła prowadzić korespondencję z poetą Paulem Celanem, z którym się zaprzyjaźniła i którego nazywała „ukochanym bratem”[31].

W 1960, pierwszy raz od ucieczki z kraju, Sachs odwiedziła Niemcy. Stany lękowe wywołane wspomnieniami spowodowały kolejne załamanie i urojenia, a poetka przez trzy lata leczyła się w szpitalu psychiatrycznym Beckomberga w Sztokholmie[19][4][29]. Wspierali ją przyjaciele, w tym Bengt i Margaretha Holmqvist. W tym czasie powstały cykle wierszy Fahrt ins Staublose i Noch feiert Tod das Leben[30].

W 1959 jej kolejny tom wierszy Flucht und Verwandlung ukazał się w wydawnictwie Deutsche Verlags-Anstalt, a w 1961 wydawnictwo Suhrkamp, które było odtąd jej wydawcą, opublikowało tom jej wierszy[32]. W 1961 niemieckie miasto Dortmund ufundowało Nagrodę Nelly Sachs, której poetka została pierwszą laureatką. W tym samym roku została członkiem korespondencyjnym Freie Akademie der Künste w Hamburgu[31]. W 1962 zostały wydane jej dramaty poetyckie w zbiorze Zeichen im Sand. W 1963 ukazały się jej wiersze wybrane z posłowiem jej przyjaciela Hansa Magnusa Enzensbergera. W 1964 wyszły dwie pierwsze części cyklu Rozżarzone zagadki, które w całości zostały wydane w 1968[32]. W 1965 odwiedziła Berlin oraz Frankfurt nad Menem, gdzie otrzymała Nagrodę Pokojową Księgarzy Niemieckich[31].

Za swoją twórczość otrzymała w 1966 Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Wyróżniona została wspólnie z izraelskim prozaikiem Samuelem Agnonem, piszącym w języku jidysz i po hebrajsku. Nagrodę odebrali wspólnie w Sztokholmie 10 grudnia 1966, w dniu jej siedemdziesiątych piątych urodzin[33], a jej przyznanie uzasadniono następująco:

Nagroda przyznana została dwojgu największym twórcom, z których każdy na swój sposób reprezentuje w naszych czasach posłannictwo żydowskie[33].

Grób Nelly Sachs na cmentarzu w Solnie

W 1967 dostała ataku serca, w ostatnich latach życia cierpiała z powodu depresji urojeniowej i raka jelita grubego[34]. Zmarła 12 maja 1970 w Sztokholmie i została pochowana 19 maja na cmentarzu żydowskim w Solnie[4][34]. Jej dzieła zostały przetłumaczone m.in. na: angielski, duński, fiński, francuski, hebrajski, hiszpański, japoński, koreański, norweski, polski, portugalski, szwedzki i węgierski. Biblioteka Królewska w Sztokholmie odtworzyła pokój na wzór tego, w jakim mieszkała poetka po przybyciu do Szwecji. W bibliotece tej znajduje się też zbiór książek, listów, zdjęć i pamiątek rodzinnych należących do Nelly Sachs[35].

Charakterystyka i recepcja twórczości[edytuj | edytuj kod]

Wczesna twórczość[edytuj | edytuj kod]

Jej wczesna (przedwojenna) twórczość, choć rzadko wydawana, była jednak doceniania przez pisarzy takich jak Heinrich Böll i Stefan Zweig. Ten drugi uważał, że jej wiersze nie przypominają poezji innych kobiet i podziwiał ich „nadzwyczajną wewnętrzną gwałtowność”. W odróżnieniu od Zweiga, który widział coś szczególnie męskiego w jej twórczości, biografowie Sachs łączyli wyrażane w niej wartości z feminizmem. Podkreślali przy tym, że Sachs dbała o niezależność twórczą, nie poddając się prądom literackim dominującym w czasach Republiki Weimarskiej i nie należąc do żadnej z grup literackich[36]. Na wiersze, które wtedy pisała, wpływ miał natomiast romantyzm niemiecki. Będąc na emigracji Sachs odrzuciła swoją twórczość powstałą w Niemczech i żądała, by jej nie wydawać, ani o niej nie wspominać, zaś opis jej dorobku rozpoczynać od utworów, których tematem była Shoah[7].

Rola w uwiecznieniu martyrologii Żydów[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zagłada Żydów.

Sachs opisała dzieje narodu żydowskiego, w okresie przed, w czasie i po II wojnie światowej. Jej wiersze są epitafium dla milionów zgładzonych Żydów – opowiadają o cierpieniach ludzi w gettach, obozach pracy, obozach koncentracyjnych. Wypędzanych z domów, prześladowanych i torturowanych. Pozbawionych godności i towarzystwa bliskich, umierających w okrutny i haniebny sposób. Sachs dała więc głos ofiarom Holokaustu. Zagłada Żydów miała dla niej nie tylko wymiar historyczny – była przejawem istniejącego na świecie zła, zagrażającego ciągle człowieczeństwu. Jej poezja była wezwaniem do przeciwstawiania się przemocy. Opłakiwała ludzkość, ale nie rozpaczała, było w niej miejsce na żałobę, ale także na pojednanie[3][37][38][39]. Sachs podkreśliła, że tworzenie w okresie Holokaustu było dla niej bardzo ważne:

Gdybym nie mogła pisać, nie przeżyłabym. Śmierć była moją mistrzynią. Jak mogłabym zajmować się czymś innym, metafory są moimi ranami. Trzeba wiedzieć o tym, aby zrozumieć moją twórczość[40].

Poezja stała się dla Sachs przestrzenią „rekonwalescencji i refleksji”[39]. W jej wierszach pojawiali się „uratowani”, „gapie”, a także „mordercy”. Powtarzające się obrazy i wątki, charakterystyczne dla jej wierszy, takie jak palce, dłonie, motyle, gwiazdy i ptaki, tworzą konstelacje, pozwalające wyobrazić sobie to, co niewypowiedziane[3][41].

W drugiej połowie lat 60. XX wieku jej twórczość osiągnęła apogeum popularności. W Niemczech traktowano poetkę wręcz jako „maskotkę pamięci”. Po latach zaczęły jednak pojawiać się głosy krytyków, twierdzących, że uznanie Sachs zdobyła głównie z powodu niemieckich wyrzutów sumienia i zwracających uwagę na sentymentalizm i manieryczność obecne w jej twórczości[42].

Znaczenie mistyki[edytuj | edytuj kod]

O ile Sachs pochodziła z zasymilowanej rodziny i nie obchodziła świąt żydowskich, to tragiczna sytuacja Żydów w okresie narodowego socjalizmu, a zwłaszcza Holokaust, skłoniły pisarkę do poszukiwania w żydowskiej i chrześcijańskiej mistyce drogi do zrozumienia sensu życia[43][3]. Na jej twórczość wpływ miały Kabała, prace badacza żydowskiego mistycyzmu Gershoma Scholema oraz chasydzkie opowieści Martina Bubera[3].

Inspiracją do dramatu poetyckiego Eli: misterium męki Izraela była legenda chasydzka Martina Bubera. Sachs nie znała języka jidysz, ale umiejętnie wplotła rytm chasydzki w dzieło pisane po niemiecku. Dramat Sachs nawiązuje do tradycji średniowiecznego misterium chrześcijańskiego (stąd jego podtytuł: „Misterium męki Izraela”), lecz jego akcja toczy się w czasie obchodzonego przez Żydów Jamim Noraim – od święta Nowego Roku (Rosz ha-Szana) do Dnia Pojednania (Jom Kipur). Dzieło Sachs sprawia wrażenie mozaiki zamkniętych obrazów, gdzie obecne jest życie codzienne, humor, taniec i śpiew. Najważniejsze zdarzenia przeniesione zostały na płaszczyznę transcendentalną, a śmierć niewinnego dziecka i cierpienie po nim jest wątkiem, który spaja całość[44][45].

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Zbiory prozy[edytuj | edytuj kod]

  • Legenden und Erzählungen, F. W. Mayer, Berlin 1921 [pol. Legendy i opowieści]

Zbiory wierszy[edytuj | edytuj kod]

  • In den Wohnungen des Todes, Aufbau-Verlag, Berlin 1947 [pol. W mieszkaniach śmierci]
  • Sternverdunkelung. Gedichte, Bermann-Fischer/Querido, Amsterdam 1949 [pol. Zaciemnienie gwiazd]
  • Und niemand weiß weiter. Gedichte., Ellermann, Hamburg/ Monachium 1957 [pol. I nikt nie wie co dalej]
  • Flucht und Verwandlung. Gedichte, Deutsche VerlagsAnstalt, Stuttgart 1959 [pol. Ucieczka i przemiana]
  • Fahrt ins Staublose. Die Gedichte der Nelly Sachs, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1961 [pol. Podróż w bezpył]
  • Ausgewählte Gedichte, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1963
  • Glühende Rätsel, Insel, Frankfurt nad Menem 1964/1968 (pol. Rozżarzone zagadki, polskie wydanie z 2006 roku, tł. Ryszard Krynicki, ​ISBN 83-85568-79-4​)
  • Späte Gedichte, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1965
  • Landschaft aus Schreien. Ausgewählte Gedichte, Aufbau-Verlag, Berlin/Weimar 1966 [pol. Krajobraz krzyków]
  • Suche nach Lebenden, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1971 [pol. Poszukiwanie żywych]
  • Teile dich Nacht. Die letzen Gedichte, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1971

Sztuki teatralne[edytuj | edytuj kod]

  • Eli. Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels, Forssell, Malmö 1951 (pol. Eli: misterium męki Izraela, polskie wydanie z 2002 roku, tł. Maria Borzęcka i Olga Karolczyk, ​ISBN 83-912837-2-0​)
  • Zeichen im Sand. Die szenischen Dichtungen, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1962 [pol. Znaki na piasku]
  • Verzauberung. Späte szenische Dichtungen, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1970

Zbiory twórczości (wybór)[edytuj | edytuj kod]

  • Gedichte, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1977
  • Nelly Sachs – Werke. Kommentierte Ausgabe in vier Bänden, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 2010

Listy[edytuj | edytuj kod]

  • Ruth Dinesen, Helmut Müssener, Briefe der Nelly Sachs, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1984
  • Barbara Wiedemann, Paul Celan – Nelly Sachs. Briefwechsel, Suhrkamp, Frankfurt nad Menem 1993
  • Bernhard Albers, Karl Schwedhelm – Nelly Sachs. Briefwechsel und Dokumente, Rimbaud, Akwizgran 1998

Tłumaczenia na język polski[edytuj | edytuj kod]

Na język polski jej wiersze tłumaczyli: Zbigniew Herbert, Leopold Lewin, Feliks Przybylak, Wanda Markowska, Zdzisław Wawrzyniak, a przede wszystkim Ryszard Krynicki[33]. W „Literaturze na Świecie” opublikowano rozmowę Sachs z jej przyjacielem Hansem Magnusem Enzensbergerem, a także fragmenty korespondencji poetki i Paula Celana[46]. W 2002 został wydany przekład sztuki Eli. Misterium męki Izraela, dokonany przez Marię Borzęcką i Olgę Karolczyk[47], a w 2006 wybór wierszy Rozżarzone zagadki w przekładzie Ryszarda Krynickiego[48].

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Upamiętnia ją odkryta w 1992 asteroida (18396) Nellysachs[49]
  • W 2016 wybito srebrną monetę o nominale 20 euro z okazji 125. rocznicy jej urodzin[50]
  • W 127. rocznicę urodzin, 10 grudnia 2018, została upamiętniona przez Google Doodle[51]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krawiecka 2010 ↓, s. 10–11.
  2. a b c d Dinesen 2005 ↓.
  3. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Krick-Aigner 2009 ↓.
  4. a b c d e f g h i j k Olsson 2020 ↓.
  5. Krawiecka 2010 ↓, s. 11.
  6. a b c Krawiecka 2010 ↓, s. 12.
  7. a b c d e Fioretos 2010 ↓.
  8. Krawiecka 2010 ↓, s. 13.
  9. Krawiecka 2010 ↓, s. 13–14.
  10. a b c Hoyer 2014 ↓, s. 18.
  11. a b c Krawiecka 2010 ↓, s. 14.
  12. a b Hoyer 2014 ↓, s. 19.
  13. a b c Krawiecka 2010 ↓, s. 15.
  14. Hoyer 2014 ↓, s. 21.
  15. Krawiecka 2010 ↓, s. 15–16.
  16. a b c Hoyer 2014 ↓, s. 23.
  17. Hoyer 2014 ↓, s. 2w.
  18. Krawiecka 2010 ↓, s. 16.
  19. a b Pedersen 2018 ↓.
  20. a b c Krawiecka 2010 ↓, s. 17.
  21. Nelly Sachs – Biographical (ang.). Nobelprize.org.
  22. a b c Hoyer 2014 ↓, s. 24.
  23. Krawiecka 2010 ↓, s. 18.
  24. Borzęcka 2002 ↓, s. 6.
  25. Schuback 2019 ↓, s. 131.
  26. Hoyer 2014 ↓, s. 25.
  27. Krawiecka 2010 ↓, s. 20.
  28. Krawiecka 2010 ↓, s. 21.
  29. a b Krupa 2019 ↓, s. 120.
  30. a b Krawiecka 2010 ↓, s. 22.
  31. a b c Krawiecka 2010 ↓, s. 23.
  32. a b Nelly Sachs. Wydawnictwo a5. [dostęp 2020-12-15].
  33. a b c Borzęcka 2002 ↓, s. 5.
  34. a b Krawiecka 2010 ↓, s. 26.
  35. Krawiecka 2010 ↓, s. 27–28.
  36. Hoyer 2014 ↓, s. 19–21.
  37. Krawiecka 2010 ↓, s. 27.
  38. Borzęcka 2002 ↓, s. 11–13.
  39. a b Roszak 2017 ↓, s. 62.
  40. Borzęcka 2002 ↓, s. 10.
  41. Krupa 2019 ↓, s. 105.
  42. Krupa 2019 ↓, s. 121.
  43. Sachs Nelly, [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2020-12-15].
  44. Borzęcka 2002 ↓, s. 6–9.
  45. Schuback 2019 ↓, s. 131–133.
  46. „Literatura na Świecie” 1994, nr 6, s. 137–154, 163–167.
  47. Nelly Sachs: Eli. Misterium męki Izraela. Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN” w Lublinie, 2002. ISBN 83-912837-2-0.
  48. Nelly Sachs: Rozżarzone zagadki. Gluhende Ratsel. Wydawnictwo a5, 2006. ISBN 83-85568-79-4.
  49. (18396) Nellysachs (1992 SN2) w bazie Jet Propulsion Laboratory.
  50. Moneta w bazie Münzkatalog-Online.
  51. Nelly Sachs’ 127th Birthday. google.com [dostęp 2020-12-15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Nelly Sachs Collection (ang.) – kolekcja przedstawia twórczość poetki, zawiera kopie korespondencji Nelly Sachs, pisma, wycinki z gazet o niej i jej pracach oraz pisma dotyczące Nagrody Nobla