Nestor Machno

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nestor Iwanowycz Machno
Не́стор Іва́нович Махно́
Tatko Machno
Ilustracja
Nestor Machno w obozie dla internowanych w Rumunii (1921)
dowódca armii
Data i miejsce urodzenia

26 października?/ 7 listopada 1888
Hulajpołe, gubernia jekaterynosławska, Imperium Rosyjskie

Data i miejsce śmierci

6 lipca 1934
Paryż, Francja

Przebieg służby
Lata służby

1918–1921

Siły zbrojne

Rewolucyjna Armia Powstańcza Ukrainy
Soviet Red Army Hammer and Plough.svg Armia Czerwona

Jednostki

I Brygada 1 Zadnieprowskiej Ukraińskiej Dywizji Radzieckiej

Stanowiska

Dowódca brygady czerwonych
Dowódca anarchistycznej Rewolucyjnej Armii Powstańczej Ukrainy

Główne wojny i bitwy

Wojna domowa w Rosji
Wojna ukraińsko-radziecka

Późniejsza praca

robotnik na emigracji

Odznaczenia
Order Czerwonego Sztandaru[1]

Nestor Iwanowycz Machno, ukr. Не́стор Іва́нович Махно́ (zwany Батько МахноTatko Machno), ur. 26 października?/ 7 listopada 1888[2] w Hulajpolu, zm. 6 lipca 1934 w Paryżu[3]) – ukraiński anarchista i rewolucjonista.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Był najmłodszym spośród szóstki dzieci Iwana Rodionowicza i Eudoki Matwiejewny Michnów. Miał czwórkę braci – Polikarpa, Omelana, Sawelija i Hryhorija, a także jedną siostrę – Natię. Ich rodzice należeli do wyzwolonego edyktem carskim chłopstwa. Ojciec pracował jako woźnica w hulajpolskim zakładzie Borysa Kernera. Sprawa nazwiska rodziny nie jest do końca wyjaśniona, ponieważ ojciec Iwana Rodionowicza nazywał się Rodion Iwanowycz Michnenko, dwaj jego bracia przybrali natomiast nazwisko Machno, a jedynie Iwan Michno. Przy czym wyłącznie najstarszy syn Michnów oficjalnie nosił nazwisko Machno[4].

Ojciec Nestora Machny zmarł, kiedy ten miał 9 miesięcy. Jego rodzina żyła w skrajnej biedzie, przez co młody Nestor już w wieku siedmiu lat zaczął pracować jako pasterz[5], m.in. przy wypasaniu gęsi czy bydła[4].

W okresie zimowym uczęszczał do cerkiewno-parafialnej szkoły w Hulajpolu, a latem pracował u właścicieli ziemskich. Następnie chodził do szkoły nauczycielskiej, którą opuścił w wieku lat 12[5]. Pracował jako parobek w majątkach szlacheckich i na farmach bogatych chłopów.

Działalność polityczna oraz rewolucyjna[edytuj | edytuj kod]

Mając siedemnaście lat, był zatrudniony w swojej rodzinnej miejscowości jako malarz-praktykant, następnie jako robotnik w lokalnej odlewni żelaza, a ostatecznie jako odlewnik w tym samym zakładzie pracy. To wtedy zaczął angażować się w działalność polityczną i rewolucyjną. Doświadczając niesprawiedliwości i ciężkich warunków w pracy, jak również terroru stosowanego przez carski reżim podczas rewolucji 1905 roku[5], przyłączył się do lokalnej grupy anarchokomunistów w 1906[6]. Był też członkiem Związku Biednych Chłopów. Aresztowany, osadzony w więzieniu „Butyrki” w Moskwie. W 1909 za zabójstwo naczelnika policji skazany na karę śmierci, zamienioną na 10 lat katorgi. Odbywając karę, przystąpił do anarchistów.

Pawieł Dybienko i Nestor Machno, 1918

Zwolniony z więzienia w czasie rewolucji lutowej 1917 powrócił do Hulajpola i tam utworzył oddział zbrojny. Oddział walczył z okupacyjną armią austro-węgierską i niemiecką, jak również z oddziałami podlegającymi Hetmanatowi. Oddział zyskał wielką popularność wśród miejscowego chłopstwa, z którego wielu zaciągało się w jego szeregi. Żołnierze Machny wyróżniali się odwagą, ale i niekiedy okrucieństwem. W latach 1919–1920 walczył z oddziałami Białej Gwardii i oddziałami Petlury, później był przywódcą anarchizującej Rewolucyjnej Powstańczej Armii Ukrainy (machnowców) oraz kontrolowanego przez nią Wolnego Terytorium. W 1919 wziął ślub z Agafią „Hałyną” Kuźmenko, której wspomnienia stanowiły w późniejszych latach ważne świadectwo życia Nestora Machny.

Machnowcy na przemian współpracowali z bolszewikami i walczyli z nimi. Machno trzy razy zawierał przymierze z władzami sowieckimi, po czym były one zrywane i prowadzono walki. Po wspólnym zwycięstwie nad wojskami białych, bolszewicy rozbili machnowców i zlikwidowali ich anarchistyczną republikę w Hulajpolu.

Emigracja[edytuj | edytuj kod]

Ukraińska moneta w wizerunkiem Nestora Machno, wydana w 2013

Machno przedostał się z grupą towarzyszy oraz żoną do Rumunii 28 sierpnia 1921, a następnie do Polski, gdzie zostali internowani w obozie w Strzałkowie. Za kontakty z poselstwem sowieckim w Warszawie został uwięziony w więzieniu mokotowskim, jego żona natomiast w areszcie przy ul. Długiej, gdzie w październiku urodziła ich córkę Olenę (nazywaną Lesią). Przeciwko Nestorowi Machnie, jego żonie oraz dwóm towarzyszom – Iwanowi Chmarze oraz Jakiwowi Domaszence – wytoczono proces o rzekomy udział w spisku wymierzonym w integralność państwa polskiego. Wszyscy zostali jednak uniewinnieni przez sąd. Machnie zezwolono również zamieszkać poza terenem obozu w Strzałkowie, co jednak nie oznaczało pełnej swobody poruszania się. Wraz z rodziną otrzymał w 1922 nakaz osiedlenia się w toruńskim hotelu dla internowanych[7]. Następnie jego żonie z córką udało się wyjechać do Paryża, jemu natomiast do Gdańska, gdzie leczył się w szpitalu. W 1923 przedostał się również do stolicy Francji, w której pracował jako szewc, dekorator w studiu filmowym oraz robotnik w drukarni. Pisał do „Dieła Truda” oraz „Le Libertaire”. Również, dzięki wsparciu finansowemu nieznanego z nazwiska anarchisty, spisał swoje wspomnienia, które miały się ukazać wstępnie w trzech tomach. Został jednak wydany tylko jeden tom, dwa kolejne dopiero po śmierci Machny.

Bardzo ubogie warunki życia, ciągłe niedożywienie i prawdopodobnie problemy z alkoholem spowodowały, że chorujący już długo na gruźlicę Nestor Machno trafił wiosną 1934 do szpitala. Jego stanu nie udało się poprawić, zmarł 6 lipca tego samego roku. Został pochowany na cmentarzu Père-Lachaise.

Kwestia odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Według Galiny Kuzmenko (żona Nestora Machny) i Wiktora Jalańskiego (ich prawnuk) Nestor Machno otrzymał radziecki Order Czerwonego Sztandaru, co potwierdza jedno ze zdjęć anarchistycznego dowódcy (aczkolwiek słabej rozdzielczości). Informacja ta nie ma jednak potwierdzenia w dokumentach[8]. Istnieją więc dwie teorie odnośnie do kwestii odznaczenia:

  • Nestor Machno został odznaczony orderem, jednak fakt ten nie został odnotowany[9]
  • widniejące na zdjęciu odznaczenia „czarnego atamana” to tak naprawdę odznaka czerwonego dowódcy (bardzo podobna do Orderu Czerwonego Sztandaru), a sam Machno nigdy nie otrzymał tego orderu

Film[edytuj | edytuj kod]

W 2006 został nakręcony 12-odcinkowy film biograficzny Diewiat’ żyzniej Niestora Machno (Девять жизней Нестора Махно) w reżyserii Nikołaja Kaptana. W filmie w roli głównej wystąpił Paweł Derewianko.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. prawdopodobnie
  2. Taka data figuruje w księgach metrykalnych cerkwi w Huliajpolu, które znajdują się w Państwowym Archiwum Zaporoskiego Obwodu. W. Werstiuk, Machnowszsczyna, Kyiv 1991, s. 19; W. Wołkowyński, Nestor Machno. Lehendy i realnist, Kyiv 1994.
  3. Machno Nestor I., [w:] Encyklopedia PWN [online] [dostęp 2019-07-06].
  4. a b Stanisław Łubieński, Pirat stepowy, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 19 marca 2012, s. 23-24, ISBN 978-83-7536-367-8.
  5. a b c Makhno, Nestor, 1889-1934, Libcom.org, 9 lutego 2019 [dostęp 2008-09-08] [zarchiwizowane z adresu 2019-02-09].
  6. Paul Avrich, Nestor Makhno: The Man and the Myth, Princeton University Press, 1988, s. 111–124, ISBN 0-691-04753-7, ISSN 17727270.
  7. Zbigniew Karpus, Rosjanie i Ukraińcy na Pomorzu w latach 1920-1939, [w:] Mniejszości narodowe i wyznaniowe na Pomorzu w XIX i XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń 1998, s. 107-108.
  8. ЦГАСА, ф.54, оп.3, д.1, л.136 (опуб. «Вопросы истории», № 9-1963, с.198.)
  9. Ермаков В., Аптекарь П. А был ли орден? // Родина.-1994.-№ 10.-С. 40.


Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • D. Wierzchoś, List Nestora Machny do Ministerstwa Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej, „Przegląd Wschodni”, T. X, Zeszyt 3(39).
  • D. Wierzchoś, Nestor Machno i jego kontakty z Polakami i Polską, [w:] Studia z dziejów polskiego anarchizmu', Szczecin 2011.
  • M. Przyborowski, D. Wierzchoś, Machno w Polsce, Poznań 2012.
  • Aleksander Kolańczuk: Generałowie ukraińscy w Polsce. Emigranci polityczni w latach 1920–1939. Słownik biograficzny. Przemyśl: 2009. ISBN 978-83-60374-11-5.
  • Stanisław Łubieński, Pirat stepowy, Wołowiec: Wydawnictwo Czarne, 19 marca 2012, s. 23-24, ISBN 978-83-7536-367-8.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]