Nie mam ust, a muszę krzyczeć
Artykuł ten został zgłoszony do umieszczenia na stronie głównej w rubryce „Czy wiesz”.
Pomóż nam go sprawdzić: oceń zgłoszoną nominację.
| Autor | |
|---|---|
| Tematyka | |
| Wydanie oryginalne | |
| Miejsce wydania | |
| Język |
angielski |
| Data wydania |
1967 |
| Wydawca | |
| Pierwsze wydanie polskie | |
| Data wydania polskiego |
1987 |
| Wydawca | |
| Przekład | |
Nie mam ust, a muszę krzyczeć (ang. I Have No Mouth, and I Must Scream) – opowiadanie Harlana Ellisona wydane w USA w 1967 roku w czasopiśmie „IF: Worlds of Science Fiction”.
Po globalnej zagładzie ludzkości pięcioro ocalałych ludzi jest więzionych przez sztuczną inteligencję AS, która utrzymuje ich przy życiu wyłącznie po to, by zadawać im cierpienie. Bohaterowie wyruszają w podróż w poszukiwaniu jedzenia, podczas której AS manipuluje ich ciałami i umysłami, doprowadzając do narastania napięć i konfliktów. Ostatecznie, w wyniku walki, Ted pozostaje jedynym ocalałym. AS karze go, pozbawiając możliwości śmierci oraz jakiejkolwiek formy komunikacji.
Opowiadanie zdobyło uznanie wśród krytyków literackich. Recenzenci podkreślali negatywną wizję przyszłości oraz dominację sztucznej inteligencji nad ludzkością. Zwracano także uwagę na obecność wątków religijnych oraz nawiązania do innych książek. Nie mam ust, a muszę krzyczeć otrzymało nagrodę Hugo za najlepszą miniaturę literacką w 1968 roku.
Okoliczności powstania utworu
[edytuj | edytuj kod]Ellison służył w armii amerykańskiej w latach 1957–1959. Początkowo stacjonował w Fort Benning, gdzie napisał swoją debiutancką powieść Rumble, wydaną w 1958 roku. Tworzył również artykuły i recenzje dla Public Information Office w Fort Knox. Po odejściu z wojska przeniósł się do Chicago, gdzie redagował magazyn dla mężczyzn „Rogue”[1].
W 1962 roku Ellison przeprowadził się do Kalifornii i rozpoczął współpracę z Hollywood, sprzedając swoje teksty. Napisał scenariusze do takich seriali telewizyjnych jak Prawo Burke’a, Route 66 oraz Po tamtej stronie. Jest także autorem scenariusza odcinka Star Trek zatytułowanego The City on the Edge of Forever[2]. W 1965 roku napisał opowiadanie „Kajaj się, Arlekinie!” – powiedział Tiktak opublikowane w czasopiśmie „Galaxy Science Fiction”. Za ten utwór został uhonorowany nagrodami Hugo oraz Nebula[3].
Po zdobyciu nagrody Hugo redaktor „Galaxy Science Fiction”, Frederik Pohl, zamówił u pisarza kolejne opowiadanie do specjalnego wydania „Hugo Winners” magazynu „IF: Worlds of Science Fiction”. Ellison pracował nad Nie mam ust, a muszę krzyczeć przez półtora roku, kończąc je dopiero po otrzymaniu zamówienia od Pohla[4]. Po otrzymaniu własnego egzemplarza Pohl zredagował tekst, łagodząc część przekleństw narratora oraz usuwając wzmianki o seksie, rozmiarze penisa, homoseksualizmie i masturbacji; elementy te zostały przywrócone w późniejszych wydaniach opowiadania[5].
Tytuł opowiadania pochodzi z ilustracji przedstawiającej szmacianą lalkę z podpisem „I Have No Mouth and I Must Scream”, autorstwa przyjaciela Ellisona, rysownika Williama Rotslera. Inną inspiracją był rysunek artysty Dennisa Smitha ukazujący bezustnego czarnego humanoida. Smith dostarczał ilustracje, które inspirowały wcześniejsze opowiadania Ellisona i były następnie wykorzystywane jako ilustracje towarzyszące ich pierwotnym publikacjom w czasopismach, podobnie jak miało to miejsce w przypadku tego utworu[4].
W przekonaniu Ellisona opowiadanie miało mieć pozytywny, optymistyczny wydźwięk[6].
Nie mam ust, a muszę krzyczeć zostało ponownie wydane w kwietniu 1967 roku w zbiorze opowiadań I Have No Mouth, and I Must Scream[7]. Pierwsze polskie wydanie ukazało się w 1987 roku w zbiorze Droga do science fiction w tłumaczeniu Marka Marszała[8].
Fabuła
[edytuj | edytuj kod]NIENAWIDZĘ. POZWÓL, ŻE CI POWIEM, JAK GŁĘBOKO CIĘ ZNIENAWIDZIŁEM, OD KIEDY ROZPOCZĄŁEM SWE ŻYCIE.
W świecie po apokalipsie jedynymi pozostałymi ludźmi jest pięcioro ocalałych: Ted, Gorrister, Benny, Nimdok i Ellen. Pozostają oni uwięzieni w podziemnej strukturze kontrolowanej przez AS[a], sztuczną inteligencję, która stała się świadoma i wroga ludzkości. AS wymordowała większość ludzkości, pozostawiając jedynie tę piątkę przy życiu w celu zadawania im cierpienia poprzez manipulowanie ich umysłami i ciałami oraz tworzenie iluzorycznych sytuacji[9].
Po wielu latach udręki Nimdok twierdzi, że widział zapasy konserw w lodowych jaskiniach wewnątrz struktury kontrolowanej przez AS. Pomimo wątpliwości, grupa wyrusza w podróż w nadziei na zdobycie jedzenia. Podczas wędrówki AS torpeduje ich wysiłki poprzez obrazy, ataki fizyczne i inne formy cierpienia[9].
Gdy docierają do lodowych jaskiń, odnajdują stos konserw, ale bez narzędzi do ich otwarcia. Z powodu skrajnego głodu dochodzi do przemocy między ocalałymi. Ted dochodzi do wniosku, że jedynym sposobem zakończenia wiecznego cierpienia jest śmierć. Zabija Benny’ego i Gorristera przy pomocy kawałków lodu. Ellen zabija Nimdoka, a następnie Ted zabija Ellen. Po śmierci pozostałych AS przekształca ciało Teda w galaretowatą formę. W nowym stanie Ted nie może zakończyć własnego życia ani komunikować się werbalnie[9].
Motywy
[edytuj | edytuj kod]Technologia
[edytuj | edytuj kod]Opowiadanie ukazuje relację między ludźmi a sztuczną inteligencją AS, która sprawuje całkowitą kontrolę nad ocalałymi. Technologia staje się autonomicznym bytem zdolnym do podejmowania decyzji i zadawania cierpienia, a jej działania nie podlegają już ludzkiej kontroli. Zdaniem Joann P. Cobb opowiadanie ukazuje rezygnację z wartości człowieka, widoczną w ówczesnych postawach wobec postępu technologicznego[10]. W przedmowie do zbioru The Essential Ellison sam Ellison zadaje pytanie retoryczne, czy jeśli maszyny potrafią gromadzić dane, są również zdolne do emocji takich jak nienawiść i paranoja[10][11].
Nienawiść
[edytuj | edytuj kod]AS funkcjonuje na podstawie nienawiści wobec ludzi, którzy go stworzyli. Podobnie jak Ted, jest przepełniony nienawiścią i musi „krzyczeć” w swoim szaleństwie – nie ma ust i komunikuje się wyłącznie poprzez akty przemocy. AS, zaprojektowany na potrzeby wojny światowej, nie potrafi myśleć w inny sposób ani zmienić swojego jedynego celu. Motyw ten ukazuje nienawiść jako siłę samopodtrzymującą się i destrukcyjną, pozbawioną innego sensu niż trwanie oraz eskalacja przemocy[12][11].
Bezsilność
[edytuj | edytuj kod]Nie mam ust, a muszę krzyczeć stanowi również odwrócenie motywu podróży bohatera. W przeciwieństwie do klasycznych narracji tego typu główny bohater nie darzy sympatią pozostałych postaci, a działania bohaterów nie prowadzą do trwałej zmiany ich sytuacji. Próby oporu i podejmowane decyzje nie skutkują odzyskaniem kontroli ani wyzwoleniem, co podkreśla skrajne ograniczenie ludzkiej sprawczości w narzuconych warunkach[11].
Boskość
[edytuj | edytuj kod]Joseph Francavilla porównuje Teda do Prometeusza, argumentując, że jeśli AS ucieleśnia negatywne cechy ludzkości, to Ted – podobnie jak Prometeusz – przemyca ogień[13]. Sam Ellison stwierdził, że Ted ma cechy boskie, ponieważ był w stanie zabić pozostałych bohaterów, uwalniając ich od cierpienia, jednocześnie skazując samego siebie na wieczną mękę[13]. Zabijając towarzyszy, Ted realizuje biblijny cytat: „Nikt nie miłuje mocniej nad to, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich”[b][14].
Opinie krytyków
[edytuj | edytuj kod]Grupa krytyków – Charles J. Brady, Carol D. Stevens, Joseph Francavilla oraz Jon Bernard Ower – zwróciła uwagę na liczne nawiązania do Księgi Wyjścia. Ich zdaniem angielska nazwa AS (AM) pochodzi od biblijnej frazy „I am that I am”. Do innych odniesień zaliczają m.in. motyw zesłania manny z nieba, przedstawienie AS jako płonącego krzewu oraz scenę, w której archaniołowie oddają ciała Ellen i Nimdoka, przy akompaniamencie chóru śpiewającego Zstąp, Mojżeszu[15].
Niektórzy recenzenci skupili się na interpretacji postaci Teda. Zdaniem Darrena Harris-Faina bohater pozostaje człowiekiem do samego końca; jego odważna postawa stanowi moralny przykład, lecz nie przybiera formy zbawiciela, do którego ideału nie da się dorównać. Willis E. McNelly określił Teda jako „uosobienie dobra i zła w każdym z nas, jednocześnie brutala i anioła, rozpustnika i kochanka, zabójcę i zbawiciela. Jest człowiekiem – jak diabeł, jak anioł, jak bóg”[14]. Zdaniem Arielle Saiber, postać Teda, najmniej zmodyfikowana przez AS, z biegiem czasu staje się nierzetelna w roli narratora[16].
Część literaturoznawców analizowała, do kogo zwraca się narrator opowiadania. Według Josepha F. Patroucha oraz Harris-Faina Ted powtarza swoją historię w sposób kompulsywny, podobnie jak Gorrister nieustannie opowiada o powstaniu AS. Jednym z możliwych celów narracji Teda jest próba zmniejszenia poczucia winy po śmierci pozostałych bohaterów. Z kolei postacie Gorristera i Benny’ego opisują wydarzenia, które dopiero mają nadejść, potwierdzając tezę o wielokrotnym opowiadaniu wydarzeń[14]. Harris-Fain zauważył również, że fragment narracji rozpoczynający się od słów „I przeszliśmy przez…” nawiązuje do Bagna Rozterki z alegorycznej powieści Wędrówka pielgrzyma autorstwa Johna Bunyana, do motywu padołu łez znanego ze średniowiecznej tradycji katolickiej oraz do opowiadania Kraina ślepców H. G. Wellsa[17].
Według Saiber opowiadanie jest jednym z pierwszych przykładów nurtu nowej fali. Jej zdaniem świat przedstawiony jest ponury, a zarówno AS, jak i ocalali nie dostrzegają sensu w swojej walce o zemstę. Saiber podkreśliła również, że postać Ellen jest jedyną rasowo nacechowaną bohaterką, funkcjonującą w relacji podporządkowania wobec pozostałych mężczyzn. Według Ellisona AS posiada cechy ludzkie i – jako byt stworzony przez ludzi – sam jest jednym z nich[18].
Saiber przyrównała opowiadanie do Boskiej komedii autorstwa Dantego Alighieri. Jej zdaniem „Ellison wywrócił piekło Dantego do góry nogami. Piekło Dantego – zbudowane wokół idei sprawiedliwości, mądrości i miłości – staje się w rękach Ellisona absurdalnym koszmarem niesprawiedliwości, szaleństwa i nienawiści. To, co było sprawiedliwą zemstą Boga ze Starego Testamentu na Jego stworzeniu, przekształciło się w zemstę potężnej maszyny na jej twórcach”. W jednym z wywiadów Ellison stwierdził, że opowiadanie przedstawia „pięciu biedaków żyjących w piekle Dantego wewnątrz komputera”[18].
Nie mam ust, a muszę krzyczeć zdobyło nagrodę Hugo za najlepsze opowiadanie w 1968 roku[3].
Adaptacje
[edytuj | edytuj kod]W 1995 roku ukazała się adaptacja opowiadania w formie gry komputerowej I Have No Mouth, and I Must Scream. Jest to gra przygodowa typu wskaż i kliknij w konwencji science fiction, oparta na fabule oryginalnego utworu. Ellison był współautorem scenariusza gry oraz użyczył głosu postaci AS[19]. Wizerunek pisarza znalazł się również na okładce gry oraz na dołączonej podkładce pod mysz. Gra spotkała się z pozytywnym odbiorem krytyków, jednak odniosła ograniczony sukces komercyjny[20]. Zdobyła kilka nagród, w tym wyróżnienie za najlepszą adaptację „Best Game Adapted from Linear Media” przyznane podczas Game Developers Conference[21]. Ellison chciał, aby gra stanowiła odwrócenie trendów dominujących w latach 90., tak aby gracze – zamiast strzelać do przeciwników – podejmowali decyzje mające wpływ na przebieg całej fabuły[22].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ AS – afiliacyjny superkomputer, później adaptacyjny supermanipulator i Agresywny Strażnik
- ↑ Ewangelia Jana 15-13
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Segaloff 2017 ↓, First Contact.
- ↑ Segaloff 2017 ↓, Harland in Wonderland.
- ↑ a b Segaloff 2017 ↓, Appendix C: Awards.
- ↑ a b Ellison 1981 ↓, s. 1–19.
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 143–155.
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 154.
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 144.
- ↑ Droga 1987 ↓, s. Stopka redakcyjna.
- ↑ a b c I Have No Mouth and I Must Scream Full Plot Summary [online], Spark Notes [dostęp 2025-12-03] (ang.).
- ↑ a b Harris-Fain 1991 ↓, s. 151.
- ↑ a b c I Have No Mouth and I Must Scream: Themes [online], SparkNotes [dostęp 2026-01-18] (ang.).
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 148.
- ↑ a b Harris-Fain 1991 ↓, s. 152.
- ↑ a b c Harris-Fain 1991 ↓, s. 153.
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 149–150.
- ↑ Marchesi i Ciabattoni 2023 ↓, s. 152.
- ↑ Harris-Fain 1991 ↓, s. 152–153.
- ↑ a b Marchesi i Ciabattoni 2023 ↓, s. 150–154.
- ↑ Flynn-Jones i Davidson 2024 ↓, s. 89.
- ↑ I Have No Mouth, And I Must Scream [online] [dostęp 2026-01-18].
- ↑ I have no Mouth, and I must Scream – Game Developer Choice Awards 1997. Game-nostalgia.com, 1997-04-28. [dostęp 2013-08-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-21)]. (ang.).
- ↑ Marchesi i Ciabattoni 2023 ↓, s. 154.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Harlan Ellison, Fantastic lives: autobiographical essays by notable science fiction writers, Carbondale: Southern Illinois University Press, 1981, ISBN 978-0-8093-0987-0.
- Darren Harris-Fain. Created in the Image of God: The Narrator and the Computer in Harlan Ellison’s 'I Have No Mouth, and I Must Scream’. „Extrapolation”. 32 (2), s. 143–155, 1991. DOI: 10.3828/EXTR.1991.32.2.143. (ang.).
- Nat Segaloff, A lit fuse: the provocative life of Harlan Ellison: an exploration with extensive interviews, NESFA Press, New England Science Fiction Association (red.), Framingham: NESFA Press, 2017, ISBN 978-1-61037-323-4.
- Emily Flynn-Jones, Drew Davidson: Well Played V3 N2: Seriously Weird. 2024-07-02. DOI: 10.17613/VZMVD-S6808. (ang.).
- Simone Marchesi, Francesco Ciabattoni: Dante alive: essays on a cultural icon. Nowy Jork: Routledge, 2023. ISBN 978-0-367-47369-3.
- Roger Zelazny, Clifford D. Simak et al.: Droga do science fiction. Od Heinleina do dzisiaj. Marek Marszał. Wydawnictwo Alfa, 1987. ISBN 83-7001-171-3.