Niecierpek gruczołowaty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Niecierpek gruczołowaty
Niecierpek gruczołowaty: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad klad astrowych
Rząd wrzosowce
Rodzina niecierpkowate
Rodzaj niecierpek
Gatunek niecierpek gruczołowaty
Nazwa systematyczna
Impatiens glandulifera Royle
Ill. bot. Himal. Mts. 1(5):151. 1835; 2(2): t. 28, fig. 2. 1834
Synonimy

Impatiens roylei Walpers[2]

Różnobarwne kwiaty

Niecierpek gruczołowaty, n. himalajski, n. Roylego (Impatiens glandulifera) – gatunek roślin należący do rodziny niecierpkowatych. Występuje naturalnie w zachodniej części Himalajów. Introdukowany został do innych krajów Azji, do Europy i Ameryki Północnej, gdzie stał się uciążliwym gatunkiem inwazyjnym, także w Polsce. Rosnąc masowo, zwłaszcza na terenach aluwialnych w dolinach rzek, przyczynia się do ograniczenia ich różnorodności biologicznej. Rozpowszechniony został i wciąż uprawiany jest jako roślina ozdobna i miododajna. Jest najwyższą w Europie rośliną jednoroczną[3].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Występuje w stanie dzikim w Azji środkowej, w zachodnich Himalajach – na obszarze od pakistańskiej prowincji Chajber Pasztunchwa, poprzez Kaszmir, po Kumaon (wschodnia dywizja stanu Uttarakhand) w Indiach[2][4]. Podawana jest także z Nepalu[3]. Rośnie w górach na rzędnych od 1600 do 4300 m n.p.m.[2][4]

Jako roślina ozdobna zawleczony został i stał się gatunkiem inwazyjnym na różnych kontynentach. Sprowadzony do Europy po raz pierwszy w 1839 do Anglii (Kew Gardens). Zarejestrowany jako roślina inwazyjna w kontynentalnej Europie ok. 1900 roku. W ciągu XX wieku rozprzestrzenił się stając się w wielu krajach gatunkiem szeroko rozprzestrzenionym. Na północy osiąga koło podbiegunowe[5]. Na zachodzie sięga do Hiszpanii, Francji i Irlandii, na południu rośnie w krajach alpejskich, w Chorwacji, na Węgrzech i Ukrainie[4]. W europejskich górach rośnie do 1200 m n.p.m. we wschodnich Alpach i do 210 m n.p.m. w Wielkiej Brytanii[4]. W wielu krajach uważany jest za jeden z najbardziej inwazyjnych gatunków (np. w Szwecji w pierwszej piątce, w Polsce w pierwszej 20)[5].

Na ziemiach współczesnej Polski rejestrowany od 1890 roku, kiedy stwierdzony został w rejonie Sudetów. Później rozprzestrzenił się, głównie wzdłuż rzek. W początkach XXI wieku był rozpowszechniony w całym kraju, przy czym częściej spotykany jest na południu[5].

Poza Europą, gatunek został introdukowany i rozprzestrzenia się w Ameryce Północnej, Azji i Nowej Zelandii[5]. W Ameryce Północnej rośnie w Kanadzie zachodniej (Kolumbia Brytyjska) i środkowej (Manitoba, Ontario, Saskatchewan), w Stanach Zjednoczonych – na zachodzie (Waszyngton, Oregon, Montana, Idaho i Kalifornia) oraz na północnym-wschodzie (od Michigan poprzez Nowy Jork do Maine)[4]. W Azji rośnie we wschodniej Syberii i na rosyjskim Dalekim Wschodzie oraz na japońskiej wyspie Honsiu[4].

Morfologia[edytuj]

Łodyga
Osiąga zwykle do 2,5 m[4], czasem do 3 m wysokości, naga, w węzłach i w dole zgrubiała (do 5 cm[4]), dęta[5], połyskująca, zwykle ciemnoczerwono nabiegła[6]. Gałęzista w górnej części, dołem jest bezlistna.
Korzenie
Krótkie – do 15 cm głębokości. Z dolnych węzłów często wyrastają liczne korzenie przybyszowe[4].
Liście
Naprzeciwległe lub po 3 w okółkach, lancetowate do eliptycznych, osiągają od 5 do 18 cm długości i 2,5–7 cm szerokości[5]. Brzeg liścia jest piłkowany, u nasady gruczołowato. Blaszka osadzona jest na ogonku o długości 3–3,5 cm[2].
Kwiaty
Zebrane po kilka do 14[5] w silnie skrócone grona[2]. Kwiaty wyrastają na szypułkach o długości do 9 cm, wspartych lancetowatymi i eliptycznymi przysadkami o długości 7–8 mm (rzadko do 10 mm)[2]. Kwiaty mają 2,5-4 cm długości i są silnie grzbieciste[5]. Działki kielicha są trzy. Dwie boczne zielone lub w barwie płatków, skośnie sercowate. Dolna działka jest woreczkowato rozszerzona i w tylej części wyciągnięta w niewielką (5–6 mm długości) i prostą ostrogę. Koronę tworzy pięć płatków. Górny jest chełmiasto wysklepiony, na grzbiecie z grzebieniem, na szczycie dwudzielny, ma ok. 12 mm długości. Boczne płatki są zrośnięte i nierówne[2]. Kwiaty są różowe, ale bardzo różnie wysycone barwą (od białej do ciemnobordowej)[5]. Pręcików jest 5. Ich nitki są krótkie i szerokie, pylniki są zrośnięte ze sobą i otaczają zalążnię. Zalążnia 5-komorowa, z zalążkami anatropowymi (odwróconymi)[7].
Owoce
Zwisające, lancetowate, soczyste i pękające torebki o długości 1,4–1,8 cm[2] (w Europie do 3,5 cm[7]). Otwierające się torebki zwijają gwałtownie klapki wyrzucając nasiona[6]. Każda torebka zawiera do 16 kulistawych nasion o średnicy 4–7 mm i szerokości 2–4 mm, osiągających średnio 2,35 mg[5]. Łupina nasienna jest pomarszczona[2]. Jedna roślina mateczna może wyprodukować w sumie do 800 nasion, czasem nawet 4000 nasion[5][4].
Gatunki podobne
Roślina raczej trudna do pomylenia z innymi niecierpkami występującymi w Europie. Jest znacznie wyższa od żółto kwitnącego niecierpka pospolitego i pomarańczowo kwitnącego niecierpka pomarańczowego. Rzadko dziczejący niecierpek balsamina ma pojedyncze kwiaty i omszoną łodygę oraz owoce[4]. W obszarze naturalnego występowania podobny wielkością Impatiens sulcata ma górne liście skrętoległe i karbowane, a owoce dłuższe – do 3 cm[2].

Biologia[edytuj]

Siewki niecierpka gruczołowatego w kwietniu

Rozwój[edytuj]

Roślina jednoroczna, rozmnażająca się wyłącznie generatywnie tj. za pomocą nasion[8].

Kiełkowanie i wzrost

Nasiona nie tworzą trwałego banku nasion – zachowują zdolność kiełkowania tylko przez rok, maksymalnie 18 miesięcy[5] (w drugim roku żywotność zachowuje poniżej 5% nasion[9]). Kiełkować mogą także nasiona morfologicznie niedojrzałe[9]. O ile krótkotrwałe podtopienia nasiona znoszą dobrze i woda przyczynia się do ich rozprzestrzenienia, o tyle podtopienie trwające ponad tydzień znacząco ogranicza zdolność nasion do kiełkowania[9]. W celu przerwania fazy spoczynku nasion konieczna jest ich stratyfikacja – schłodzenie do 4º C przez co najmniej 45 dni[8] (bez przechłodzenia kiełkuje tylko 3% nasion[9]). Nasiona cechują się wysoką zdolnością kiełkowania – kiełkuje do 80% nasion[4], a w warunkach laboratoryjnych blisko 100%[9]. Kiełkowanie jest epigeiczne i następuje w lutym–marcu. Po 12–18 dniach rozwija się pierwszy korzeń boczny i znacząco wydłuża się hipokotyl. Po czterech tygodniach od rozpoczęcia kiełkowania łupina nasienna jest odrzucana i rozwijają się liścienie[8]. Siewki pojawiają się masowo w kwietniu i szybko rosną[4]. Pierwszy okółek liści właściwych składa się zazwyczaj z czterech liści, następny z trzech i dopiero z kolejnych węzłów wyrastają pary liści[8]. Od skiełkowania do rozpoczęcia kwitnienia mija około 13 tygodni[5]. W międzyczasie następuje znaczna śmiertelność młodych roślin (największa w maju i czerwcu), z początkowych zagęszczeń sięgających 350 siewek na 1 m2 w fazie roślin dorosłych zagęszczenie spada do 30–70 roślin na 1 m2[7].

Kwitnienie i zapylanie

Poszczególne rośliny kwitną przez około 12 tygodni[5]. W obszarze naturalnego występowania kwitnie od lipca do sierpnia[2], jednak w warunkach Europy Środkowej kwitnienie przypada na okres od czerwca do października[5]. Kwiaty wydzielają duże ilości nektaru gromadzącego się w ostrodze tylnej działki kielicha. Kwiaty pachną słodko, choć mdło[6], zapach określany jest też jako balsamiczny[10]. Zapylane są przez bzygowate, trzmiele i pszczoły[4]. W miejscach zacienionych kwitnienie opóźnione może być o ok. dwa tygodnie[10][7].

Owoce wystrzeliwujące nasiona
Rozsiewanie

Owocowanie rozpoczyna się od połowy lipca[10]. Dojrzałe owoce pękają przy dotknięciu gwałtownie wyrzucając nasiona na odległość do 3–5 m[8], rzadko nawet do 7 m[5] (w zależności od wysokości rośliny i siły wiatru[8]). W miejscach, gdzie gatunek rośnie masowo na 1 m2 może znaleźć się ok. 32 tysiące nasion. Diaspory, którymi mogą być zarówno same nasiona, jak i owoce oraz fragmenty roślin z owocami) rozprzestrzeniane są przez wodę, przenoszone są przez ludzi wraz z glebą, prawdopodobnie nasiona transportowane są także przez mrówki (myrmekochoria)[5] i drobne gryzonie[4]. Gatunek rozprzestrzenia się średnio na odległość do 5 km w ciągu roku[5].

Genetyka i cechy fitochemiczne[edytuj]

Liczba chromosomów 2n = 18, 20[11]. Zróżnicowanie genetyczne populacji i gatunku nie jest znane, choć różnobarwne kwiaty wskazywać mogą na dużą jego plastyczność pod tym względem[3].

Roślina nie jest trująca, choć w smaku jest gorzka[10].

Ekologia[edytuj]

Niecierpek gruczołowaty masowo rosnący w runie lasu łęgowego (Niemcy)
Zbiorowisko niecierpka nad brzegiem rzeki (Anglia)

Wymagania siedliskowe[edytuj]

W obrębie swego naturalnego zasięgu w Himalajach rośnie w wilgotnych i zalewowych lasach[4], na ich obrzeżach i polanach[12], w ziołoroślach nad strumieniami i na stokach, także wzdłuż rowów przydrożnych i na obrzeżach pól[2]. Co znamienne – w swojej ojczyźnie gatunek na poszczególnych stanowiskach rośnie w liczbie do kilkudziesięciu egzemplarzy, a poszczególne rośliny nie przekraczają zwykle 1,5 m wysokości[3].

W Europie występuje często masowo, najobficiej nad rzekami, jeziorami, kanałami i rowami, na terenach zalewowych, na skrajach lasów łęgowych i w ziołoroślach nadrzecznych. Poza tym rośnie w miejscach zaburzonych przez człowieka; na wilgotnych terenach ruderalnych, w obrębie miejscowości, na przydrożach i przytorzach, wysypiskach, także na wilgotnych łąkach. O ile na terenach zalewowych tworzyć może trwałe populacje, o tyle w obrębie miejscowości zdarza się często, że rośliny dziczejące z czasem zanikają bezpotomnie[5].

Gatunek ten wymaga siedlisk wilgotnych. Rośnie na różnych typach gleb[5] (zarówno mineralnych, jak i na torfie, żyznych, jak i ubogich[4]) i jest tolerancyjny w stosunku do warunków świetlnych – rośnie zarówno w miejscach silne zacienionych, jak i w pełnym słońcu[4]. Rozwija się na podłożu o pH w granicach 4,5–7,7[8]. Źle znosi suszę i w takich warunkach szybko więdnie. Jest także nietolerancyjny wobec niskich temperatur – pierwsze jesienne mrozy zabijają rośliny, podobnie późne przymrozki niszczą siewki[5]. Ulewne deszcze także mogą powodować znaczną śmiertelność młodych roślin[4]. Stymuluje wzrost i rozprzestrzenianie tego gatunku zwiększanie się stężenia dwutlenku węgla oraz temperatur – jego zasięg na północy i w górach zwiększa się pod wpływem globalnego ocieplenia[5][4].

Interakcje międzygatunkowe[edytuj]

W zależności od dynamicznie zmiennych warunków siedliskowych na terenach zalewowych liczebność tego gatunku w różnych latach jest bardzo różna. Często występuje masowo, istotnie zmieniając fizjonomię zarówno ekosystemów naturalnych i półnaturalnych, jak i silnie przekształconych. Ze względu na preferencję siedlisk bardzo żyznych i wilgotnych, jest konkurencyjny dla grupy pospolitych gatunków rosnących w takich miejscach, zwłaszcza dla pokrzywy zwyczajnej. Poza pokrzywą, wspólnie z niecierpkiem rosną najczęściej: kielisznik zaroślowy, przytulia czepna, podagrycznik pospolity, gwiazdnica gajowa[5] i jasnota plamista[4]. Równoczesny, masowy i szybki wzrost siewek, a następnie młodych roślin bardzo ogranicza rozwój roślin konkurencyjnych[5]. Przyczynia się do tego także wysokie wysycenie łodyg celulozą i hemicelulozami, przez co w miejscach masowego występowania tego gatunku gromadzą się suche pędy utrudniające rozwój innym roślinom[8].

Negatywne oddziaływanie dotyczy zwłaszcza roślin wieloletnich i kwitnących latem, podczas gdy wpływ konkurencyjny na gatunki wiosenne jest ograniczony[4]. Ograniczanie rozwoju roślin wieloletnich skutkuje narażeniem brzegów wód na silniejszą erozję, zwłaszcza w okresie jesienno-zimowym[8]. Niektórzy autorzy uważają jednak, że wpływ tego gatunku na różnorodność gatunkową jest stosunkowo łagodny, m.in. dlatego że współwystępuje i konkuruje często z innymi gatunkami inwazyjnymi[8]. Współtworzy zbiorowiska z innymi gatunkami obcymi jak: kolczurka klapowana, słonecznik bulwiasty, nawłoć późna, barszcz Sosnowskiego i rdestowce[12]

Zbiorowiska roślinne z dominacją tego gatunku określane bywają jako zespół roślinności Impatienti–Calystegietum[5]. Poza tym jednak niecierpek wnika do ziołorośli nadrzecznych, szuwarów mannowych i trzcinowych oraz łęgów nadrzecznych[12].

Stwierdzono, że masowy rozwój niecierpka zmniejsza zróżnicowanie gatunków rodzimych na siedliskach terenów aluwialnych oraz utrudnia odnowienie lasu. Ze względu na dużą skuteczność wabienia zapylaczy (kwiaty tego gatunku wytwarzają dużo więcej nektaru niż jakikolwiek gatunek rodzimy w Europie Środkowej) i masowe kwitnienie – pogarsza warunki dla zawiązywania owoców i nasion przez rodzime gatunki owadopylne, zwłaszcza rodzime gatunki niecierpków[5][4][8]. Duża produkcja nektaru oraz masowe występowanie mszyc sprzyjają występowaniu żywiących się nimi owadów. Z drugiej strony wypieranie wielu gatunków roślin rodzimych pogarsza warunki występowania owadów mono- i oligofagicznych[4].

Mikoryza arbuskularna u tego gatunku stwierdzana jest rzadko, chociaż liczne gatunki grzybów rosną na niecierpku jako epifity[4][7].

Na roślinach żerują często mszyce zawleczone z wschodniej Azji wraz z niecierpkiem drobnokwiatowymImpatientinum asiaticum. Owady te nie powodują jednak znaczącego osłabienia roślin. Znaczne szkody spowodować mogą jednak ślimaki żerujące na młodych roślinach[4]. Na roślinach stwierdzano także żerowanie mszycy burakowej Aphis fabae, Impatientinum balsamines oraz gąsienic zmrocznika gładysza Deilephila elpenor[3].

Gatunek ten dobrze znosi zgryzanie, koszenie i inne uszkodzenia pędu – wypuszcza nowe pędy kwitnące i owocujące. Także niewielkie, słabo rosnące okazy zawiązują kwiaty i owoce[5].

Zmienność[edytuj]

Powszechna jest duża zmienność barw kwiatów u tego gatunku. Wyróżnia się trzy formy barwne: albida (Hegi) B. Boivin, pallidaflora Weath. i glandulifera Vahl[3].

Stan prawny[edytuj]

Niecierpek gruczołowaty uznawany jest w Polsce za gatunek inwazyjny, groźny dla rodzimej przyrody. Jego wprowadzanie do środowiska lub przemieszczanie w środowisku przyrodniczym jest zabronione przez Ustawę o ochronie przyrody z 2004 roku. Od 2012 roku także jego import, posiadanie, prowadzenie hodowli, rozmnażanie i sprzedaż wymagają specjalnego pozwolenia Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska. Nieprzestrzeganie wymienionych ograniczeń według ustawy o ochronie przyrody jest wykroczeniem podlegającym karze aresztu lub grzywny pieniężnej[13][14].

Zastosowanie[edytuj]

Gatunek uprawiany jest jako roślina ozdobna w ogrodach ze względu na efektowne, barwne kwiaty. Bywa także wysiewany przez pszczelarzy i miłośników motyli, ponieważ dostarcza dużo nektaru i pyłku[5][4]. Nasiona są jadalne[2]. Rośliny zjadane są przez bydło, ale nie jest znana ich wartość pastewna[4]. Ze względu na inwazyjność gatunku postulowane jest prowadzenie działań edukacyjnych mających na celu ograniczenie uprawy tego gatunku[12].

Owad korzystający z nektaru chowa się niemal w całości wewnątrz kwiatu
Roślina miododajna

Niecierpek gruczołowaty określany jest jako roślina wartościowa dla poprawy pożytków pszczelich. Cechuje się wysoką wydajnością miodową sięgającą 700 kg z ha oraz pyłkową – 400 kg z ha[6]. W jednym kwiecie powstaje 0,47 ± 0,12 mg węglowodanów na godzinę, podczas gdy żaden gatunek rodzimy w Europie Środkowej nie wytwarza ich więcej niż 0,3 mg[8]. Rośliny cenione są także ze względu na długi okres kwitnienia - trwający od lipca do pierwszych przymrozków. Początkowo kwiaty odwiedzane są głównie przez trzmiele, później jednak przeważają pszczoły, korzystające z tych kwiatów przez cały dzień od wczesnych godzin rannych do wieczora[6].

Uprawa[edytuj]

Wysiew nasion w marcu – kwietniu w ciepłym inspekcie. Na miejsce stałe wysadzać należy rośliny w końcu maja (po ostatnich przymrozkach[15]). Roślina wymaga gleby żyznej, próchniczej, dostatecznie wilgotnej. W miejscach uprawy zwykle sama się rozsiewa[16]. Unikać należy sadzenia w miejscach eksponowanych na wiatr[15]. Roślina nie nadaje się na kwiat cięty[15]. Zaleca się usuwanie roślin, gdy zaczynają nieładnie wyglądać pod koniec sezonu wegetacyjnego[15], co jednak ze względu na wciąż zawiązywane owoce przyczynia się do ich rozprzestrzeniania poza miejsca uprawy[4].

Zwalczanie[edytuj]

Ze względu na silną inwazyjność gatunku postulowane jest kontrolowanie jego obrotem handlowym, ograniczenie stosowania i niezwłoczne podejmowanie zwalczania, zanim roślina opanuje rozległe obszary. Unikać należy transportu roślin z owocami i przemieszczania gleby (wykonywania prac ziemnych) w rejonach jego występowania[5].

Zwalczanie skuteczne musi być na stanowiskach powtarzane corocznie przez dwa–trzy lata. Zalecane jest zwalczanie mechaniczne – wyrywanie i koszenie roślin. Ze względu na zdolność do regeneracji należy rośliny usuwać w całości lub kosić w terminie znacznie ograniczającym możliwość wydania nowych pędów owocujących – optymalnie na początku kwitnienia (zwykle w lipcu). Skuteczne jest też spasanie roślin przez zwierzęta roślinożerne, chętnie zgryzające niecierpka. Stosowanie herbicydów podlega regulacjom krajowym i jest niezalecane na terenach zalewowych i w pobliżu otwartych wód[5].

Zwalczanie gatunku realizowane jest lokalnie (np. w rejonie Oslo w Norwegii). Koszt zwalczenia gatunku w Anglii i Walii szacowany był w 2006 roku na 210–240 milionów euro[5].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-28].
  2. a b c d e f g h i j k l m Impatiens glandulifera Royle. W: Flora of Pakistan [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2016-03-16].
  3. a b c d e f Impatiens glandulifera (Himalayan balsam). W: Invasive species compendium [on-line]. CABI. [dostęp 2016-03-18].
  4. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac Impatiens glandulifera. W: EPPO data sheet on Invasive Plants [on-line]. EPPO. [dostęp 2016-03-16].
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x y z aa ab ac ad ae Harry Helmisaari: NOBANIS – Invasive Ali en Species Fact Sheet. Impatiens glandulifera. W: Online Database of the European Network on Invasive Alien Species [on-line]. NOBANIS www.nobanis.org, 2010. [dostęp 2016-03-16].
  6. a b c d e Mieczysław Lipiński: Pożytki pszczele. Zapylanie i miododajność roślin. Warszawa: Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 2010, s. 206-207. ISBN 978-83-09-99024-6.
  7. a b c d e David J. Beerling, James M. Perrins. Impatiens glandulifera Royle (Impatiens roylei Walp.). „Journal of Ecology”. 81, 2, s. 367-382, 1993. DOI: 10.2307/2261507. 
  8. a b c d e f g h i j k l Impatiens glandulifera (herb). W: Global Invasive Species Database [on-line]. Invasive Species Specialist Group (ISSG) of the IUCN Species Survival Commission. [dostęp 2016-03-17].
  9. a b c d e Beata Janczak, Jerzy Zieliński. Wybrane aspekty biologii nasion inwazyjnego terofita Impatiens glandulifera Royle (Balsaminaceae). „Studia i Materiały CEPL w Rogowie”. 14, 33, s. 226-233, 2012. 
  10. a b c d Himalayan Balsam, Impatiens glandulifera. GB Non-native species secretariat. [dostęp 2016-03-18].
  11. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  12. a b c d Zygmunt Dajdok: Niecierpek gruczołowaty. W: Zygmunt Dajdok i Paweł Pawlaczyk (red.): Inwazyjne gatunki roślin ekosystemów mokradłowych Polski. Świebodzin: Wydawnictwo Klubu Przyrodników, 2009, s. 42-45. ISBN 978-83-87846-69-5.
  13. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody (Dz. U. z 2009 r. Nr 151, poz. 1220)
  14. Rozporządzenie z dnia 9 września 2011 r. w sprawie listy roślin i zwierząt gatunków obcych, które w przypadku uwolnienia do środowiska przyrodniczego mogą zagrozić gatunkom rodzimym lub siedliskom przyrodniczym (Dz. U. z 2011 r. Nr 210, poz. 1260)
  15. a b c d The A-Z of garden flowers. London: Murdoch Books Pty Limited, 2005, s. 466. ISBN 1740456459.
  16. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.