Niemcza

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Niemcza (ujednoznacznienie).
Niemcza
Rynek w Niemczy
Rynek w Niemczy
Herb Flaga
Herb Niemczy Flaga Niemczy
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat dzierżoniowski
Gmina Niemcza
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie ok. 1282
Burmistrz Grzegorz Kosowski
Powierzchnia 19,81 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

3 039[1]
153,4 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 74
Kod pocztowy 58-230
Tablice rejestracyjne DDZ
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Niemcza
Niemcza
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Niemcza
Niemcza
Ziemia50°42′57″N 16°50′06″E/50,715833 16,835000
TERC
(TERYT)
5020102074
SIMC 0984232
Urząd miejski
Rynek 10
58-230 Niemcza
Strona internetowa
Brama Dolna w Niemczy
Widok od północy
Brama od południa
Brama Dolna i mury miejskie
Furta Bramy Dolnej
Mury miejskie w Niemczy
Ulica Podmiejska
Ulica Piastowska
Ulica Piastowska
Baszta Bramy Górnej
Widok od południa
Widok od południa
Widok od północnego wschodu

Niemcza (niem. Nimptsch) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie dzierżoniowskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Niemcza. Położone nad rzeką Ślęzą, na obszarze Wzgórz Niemczańsko-Strzelińskich. Historycznie leży na Dolnym Śląsku. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. wałbrzyskiego.

Według danych z 31 marca 2011 miasto liczy 3145 mieszkańców.

Obecnie ośrodek usługowy regionu turystycznego. Niewielkie zakłady przemysłu maszynowego, odzieżowego, drzewnego, dziewiarskiego i spożywczego.

Toponimia[edytuj]

Nazwa miasta, nadana przez Słowian, przybyłych na Śląsk w VI wieku n.e.[2], wywodzi się prawdopodobnie od starosłowiańskiego słowa Niemiec (nemz = niemy)[3], które to oznaczało obcą osobę. Według zapisów z kroniki Thietmara z Merseburga nazwa grodu pochodzi od tego, że została zbudowana przez Niemców. Według jednej z teorii budowniczymi grodu byli niemieccy jeńcy wojenni, którzy zbudowali go za czasów Mieszka I lub dawniej[4].

Według legendy Niemcza została odbudowana przez Niemców – osoby spoza grodu[5].

W 1154 roku wymieniona jest jako Nemechi, w 1238 Zlemech, a w dokumencie łacińskim z 1290 wymieniona we fragmencie "in territorio Nympczensi"[6]. Polską nazwę Niemcz w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[7]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje polską nazwę w formie Niemcz oraz zgermanizowaną Nimptsch[6]..

Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[8]

Archeologia[edytuj]

Na cmentarzysku wczesnośredniowiecznym w Niemczy odkryto grupowe rodzinne pochówki szkieletowe zaopatrzone w naczynia gliniane, ozdoby i monety nie łączące się w żaden sposób z obecnością chrześcijan, odmienny obrządek pogrzebowy z VII-X wieku manifestuje na tych ziemiach odrębność religijną jeszcze przed przyjęciem chrztu przez Mieszka I[9]

Historia[edytuj]

  • 990 r. – zdobycie przez Mieszka I Niemczy wraz ze Śląskiem kosztem państwa czeskiego. Kronikarz czeski Mnich Sazawski napisał wtedy: "Nemci perdita est", tj. Niemcza została stracona.
  • 1017 r. – Niemcza zasłynęła w Europie zwycięską bitwą, kiedy to za panowania Bolesława Chrobrego odparto najazd zbrojny cesarza niemieckiego Henryka II wraz z oddziałami czeskimi i lutyckimi. Bardzo szczegółowo fakt ten opisał niemiecki kronikarz Thietmar.
  • 1155 r. – Papież Hadrian IV wymienia Niemczę jako jeden z grodów kasztelańskich należących do biskupstwa wrocławskiego.
  • 1213-1216 r. – na zamku w Niemczy przebywa Jadwiga, księżniczka pochodząca ze starego arystokratycznego rodu Andechs-Meran, żona Henryka Brodatego i matka Henryka Pobożnego, późniejsza święta, patronka Śląska, fundatorka kościołów w Niemczy. Zamek ten do czasów przedwojennych znany był jako Zamek Jadwigi.
  • 1244 r. – w kościele Św. Wojciecha w Starej Niemczy podpisany zostaje dokument wydany przez księcia Bolesława Rogatkę dotyczący budowy katedry we Wrocławiu wraz z otrzymanymi przywilejami na tę okoliczność. Uczestniczył w tym ważnym momencie biskup Tomasz z Wrocławia i pięciu kasztelanów. Kopia tego dokumentu istnieje w Archiwum Archidiecezjalnym we Wrocławiu.
  • 1282 r. – Niemcza otrzymuje prawa miejskie z rąk Henryka IV Probusa. Istnieje jednakże duże prawdopodobieństwo, że Niemcza mogła posiadać je już wcześniej.
  • 1288 r. – zostaje wzniesiona na zamku niemczańskim kaplica.
  • 1295 r. – budowa w Niemczy fortyfikacji, przebudowa zamku i murów obronnych, które zaopatrzone są w dwie bramy i cztery furty. Taki stan pozostał do dziś.
  • 1329 r. – wraz z hołdem lennym złożonym we Wrocławiu przez ks. legnickiego, Bolesława III Rozrzutnego, Niemcza przechodzi pod zwierzchnictwo korony czeskiej
  • 1331 r. – Niemcza odpiera skutecznie ataki wojsk króla czeskiego Jana Luksemburskiego, który oblegał miasto. Obrona ta uniemożliwiła połączenie się wojsk Jana Luksemburskiego z wojakami krzyżackimi, co z kolei przyczyniło się do zwycięstwa króla Władysława Łokietka w wojnie z Krzyżakami.
  • 1393-1675 r. – Niemcza jest własnością książąt legnicko-brzeskich.
  • 1419-1430 r. – Niemcza jest ostoją ruchu husyckiego na Śląsku. Po poddaniu się grodu zostają zburzone mury obronne.
  • 1585 r. – przebudowa średniowiecznego zamku na styl renesansowy.
  • 1635 r. – urodził się w Niemczy poeta barokowy, późniejszy syndyk Wrocławia, Daniel Casper von Lohenstein. Jedna z jego posiadłości, pałac w Kietlinie, do dziś jest dobrze zachowana.
  • 1675 r. – 21 września umiera bezpotomnie w wieku 15 lat, ostatni potomek dynastii Piastów Śląskich – Jerzy Wilhelm, władca Niemczy. Miasto przechodzi na okres prawie 70 lat pod bezpośrednie panowanie Królestwa Czeskiego.
  • 1741 r. – Niemcza wchodzi w skład państwa pruskiego
  • 1790 r. – przebywa w Niemczy Johann Wolfgang von Goethe, słynny poeta niemiecki zaprzyjaźniony z Adamem Mickiewiczem – m.in. w Restauracji Rycerskiej (dziś Łabędź), co upamiętnia miedziana tablica).
  • 1871 r. – Niemcza częścią zjednoczonych Niemiec
  • 1945 r.
    • styczeń zbliżanie się Armii Czerwonej spowodowało ucieczkę i ewakuację ludności niemieckiej z terenów Pomorza i Śląska[10][11] zarządzonej przez władze niemieckie bez przygotowania[12]. Z tego powodu wielu ludzi zginęło – bądź to w wyniku działań frontowych, bądź wskutek wysokich mrozów[13].
    • 9 maja Niemcza zostaje zajęta przez wojska radzieckie
    • włączenie miasta wraz z Dolnym Śląskiem do państwa polskiego
    • zaczęli przybywać Polacy z obszarów, które po konferencji jałtańskiej znalazły się poza nową wschodnią granicą Polski. Polaków tych wysiedlano na podstawie narzuconych przez rząd ZSRR umów, które podpisał marionetkowy i podporządkowany Stalinowi Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN.)[13].
    • początek wysiedlenia niewielu pozostałych jeszcze po zimowej ucieczce i ewakuacji dotychczasowych mieszkańców miasta do Niemiec; przybywają emigranci z Kresów Wschodnich
    • napływ uciekinierów z Grecji. Prawie do końca lat 90. XX wieku Grecy stanowili znaczącą część mieszkańców Niemczy – m.in. w latach 70. i 80. dysponowali własną szkołą podstawową.
  • 1996 r. – 700-lecie kościoła w Niemczy.
  • 1997 r. – wielka powódź, która swoim zasięgiem objęła również Gminę Niemcza, m.in. zalany został stadion miejski.
  • 1998 r. – 20 marca podpisanie układu o partnerstwie z niemieckim miastem Gladenbach, leżącym w północnej Hesji.
  • 2008 r. – 23 października podpisanie układu o partnerstwie z czeskim miastem Letohrad[14].
  • 2009 r. – 22 maja podpisanie układu o partnerstwie z francuskim miastem Monteux[15].

Filia Groß-Rosen[edytuj]

W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[16].

Demografia[edytuj]

Piramida wieku mieszkańców Niemczy w 2014 roku [1].
Piramida wieku Niemcza.png

Zabytki[5][17][edytuj]

Ratusz w Niemczy
Ratusz w zachodniej pierzei rynku
Fasada
Fasada
Okno
Wieża zegarowa
Rynek w Niemczy
Pierzeja wschodnia
Dom nr 14
Dom nr 16
Dom nr 18
Dom nr 33
Dm nr 34
Domy od nr 34 do 37
Dom nr 37
Dom przy ul. Królowej Jadwigi 1
Kosciół Niepokalanego Poczęcia NMP
Wylot ul. Herbowej
Pałac w Niemczy Piotrkówku

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są obiekty[18]:

  • ośrodek historyczny miasta z rynkiem o wydłużonym, wrzecionowatym kształcie
  • zamek, gotyckorenesansowy z końca XVI-XIX w., ul. Królowej Jadwigi 6
  • pałac w Piotrkówku
  • kościół ewangelicki pw. św. Jerzego, ob. nieczynny, ul. Gumińska, z 1612 r., przebudowany w 1888 r.
  • mury obronne, z XV w., fragmenty kamiennych fortyfikacji
  • baszta Bramy Górnej, ul. Bolesława Chrobrego 3, z XVI w., przebudowana w 1936 r.
  • ratusz neoromański z lat 1853-62, Rynek 10
  • kamienica, ul. Królowej Jadwigi 1, z 1870 r.
  • plebania, pl. Mieszka I 6, z 1840 r., przebudowana w 1900 r.
  • dom, ul. Piastowska 13, po 1870 r.
  • kamienica, Rynek 5, z XVI w., przebudowana w 1861 r.
  • kamienica, Rynek 6, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 8, po 1860 r.
  • kamienica, Rynek 9, z XVI w., przebudowana po 1860 r.
  • dom, Rynek 16, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 14, z 1865 r.
  • kamienica, Rynek 15, z 1865 r.
  • hotel, ob. dom, Rynek 17, z 1860 r., przebudowany w 1945 r.
  • dom, Rynek 18, po 1860 r.
  • dom, Rynek 19, po 1860 r.
  • dom, Rynek 20, po 1860 r.
  • dom, Rynek 24, z ok. 1700 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 25, z 1800 r., przebudowany w początku XX w.
  • dom, Rynek 31, z 1887 r.
  • dom, Rynek 33, z XVIII w., przebudowany w XIX/XX w.,(dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 34, z połowy XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 35, z początku XIX w., przebudowany w XIX/XX w. (dec. pl. Wolności)
  • dom, Rynek 37, z XVI w., przebudowany w latach 1730-40
  • dom, Rynek 38, z XVIII w., przebudowany po 1920 r.
  • dom, Rynek 49, z 1870 r.
  • dom, pl. Stary 1, z początku XIX w.

inne zabytki:

  • kościół Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z 1865 roku, z 60-metrową wieżą
  • kościół pod wezwaniem św. Wojciecha z 1612 roku

nieistniejące[edytuj]

Transport[edytuj]

Międzynarodowa trasa E67 (DK8) WilnoPraga przebiega w granicach administracyjnych miasta, ale faktycznie jest traktowana jako jego obwodnica, gdyż nie przecina terenów zamieszkanych. Ponadto istnieje część trakcyjna linii kolejowej KobierzycePiława Górna wybudowanej w 1884. Odcinek do Kobierzyc zamknięto w 1995, a 5 lat później odcinek do Piławy Górnej (od 2006 cała linia kolejowa jest nieprzejezdna).

Rozrywka[19][edytuj]

  • cykliczne Dni Niemczy odbywające się na rynku w połowie maja
  • PAF – Ogólnopolski Przegląd Amatorskich Filmów o zabytkowych miastach
  • ogólnopolskie zawody w staniu na materacu dmuchanym umieszczonym na wodzie
  • imprezy okolicznościowe oraz czasowe wystawy oraz galerie
  • nieWagary z Marzanną
  • Dzień Otwarty Szkół Niemczańskich
  • Festyn Parafialny organizowany od 2008 roku przez ks. Tadeusza Pitę

Ciekawostki[edytuj]

W 2006 roku w Niemczy, która "grała" filmowe Maciejowice Bogusław Linda nakręcił część swojego filmu pt. Jasne błękitne okna[20].

W 2007 roku Niemcza stała się tłem dla wydarzeń z filmu Pora Mroku reżyserii Grzegorza Kuczeriszki[21] .

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta partnerskie[22]:

Szlaki turystyczne[edytuj]

szlak turystyczny żółty droga Szklary-Samborowice - Jagielno - Przeworno - Gromnik - Biały KościółNieszkowiceCzerwieniecŻelowiceBłotnicaPiotrkówekOstra GóraNiemcza - Tatarski Okop - Dolina Piekielnego Potoku - Gilów - Piława Dolna - Owiesno - Góra Parkowa - Bielawa - Kalenica - Nowa Ruda - Tłumaczów - Radków - Pasterka - Karłów - Skalne Grzyby - Batorów - Duszniki-Zdrój - Szczytna - Zamek Leśna - Polanica-Zdrój - Bystrzyca Kłodzka - Igliczna - Międzygórze - Przełęcz Puchacza

szlak turystyczny zielony Jordanów Śląski - Glinica - Janówek - Sokolniki - Łagiewniki - Przystronie - Jasinek - Niemcza - Stasin - Starzec - Strachów - Żelowice[23]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Niemcza, w oparciu o dane GUS.
  2. Hugo Weczerka, Handbuch der historischen Stätten: Schlesien. Stuttgart: Alfred Kröner Verlag, 2003. ISBN 3-520-31602-1.
  3. "Trafnie więc pisze Stanisław Rospond: Może nazwa Niemcza, pierwotnie Niemcy, utworzona została od Niemiec (Němъcъ: němъ) ale w znaczeniu pierwotnym "każdego obcego". Należy przy tym nadmienić, że wyraz prasłowiański nemz = niemy mógł być pożyczką od plemienia celtyckiego Nemětae. Kontakty celtycko – słowiańskie zostały potwierdzone w zapożyczeniach z języka celtyckiego". [w:] Studia historica Slavo-Germanica. Uniwersytet Poznański. 1970/72. nr 7-9, s. 165 op. cit. Stanisław Rospond. Polszczyzna śląska 1970. s. 14
  4. Władysław Jan Grabski, "300 miast wróciło do Polski. Informator historyczny", PAX, Warszawa 1960, s. 283.
  5. a b Rafał Eysymontt i in.; red. nauk. Marta Młynarska-Kaletynowa, Niemcza: Wielka historia małego miasta, wyd. Towarzystwo Miłośników Niemczy i Ziemi Niemczańskiej, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002, Wyszukaj tę książkę w księgozbiorze Biblioteki Narodowej
  6. a b Nimptsch – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  7. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.25.
  8. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  9. Przemysław Urbańczyk. Co się stało w 966 roku. 2016, str. 63; Józef Kaźmierczyk. Ku początkom Wrocławia: Warsztat budowlany i kultura mieszkalna Ostrowa Tumskiego od X do połowy XI wieku, 1991, str. 159
  10. Jürgen Thorwald – Wielka ucieczka
  11. Gorycz klęski i wyzwolenia
  12. Niemiecka Ucieczka przyciąga widzów – Wydarzenia w Stopklatka.pl
  13. a b Pochodzenie terytorialne dzisiejszych mieszkańców Śląska
  14. Zagraniczni Partnerzy
  15. informacje portalu miejskiego
  16. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  17. Lista zabytków na oficjalnej stronie Urzędu Miasta w Niemczy
  18. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 29 sierpnia 2012]. s. 14-15.
  19. Ogólnodostępne aktualności portalu miejskiego
  20. Jest to kino kobiece, dlatego tu jestem. Bogusław Linda z planu "Jasnych błękitnych okien". [dostęp 2011-12-04].
  21. http://www.walbrzych.info/pl/wiadomosci,News,4345,pora-mroku-w-niemczy.html
  22. Zagraniczni partnerzy. [dostęp 2011-12-04].
  23. Informacje zawarte na stronie PTTK Strzelin; dostęp: 3.08.2015

Linki zewnętrzne[edytuj]