Niepołomice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Niepołomice (ujednoznacznienie).
Niepołomice
Zamek Królewski w Niepołomicach od strony ogrodów
Zamek Królewski w Niepołomicach od strony ogrodów
Herb Flaga
Herb Niepołomic Flaga Niepołomic
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat wielicki
Gmina Niepołomice
gmina miejsko-wiejska
Data założenia XIV w.
Prawa miejskie 11 kwietnia 1776
Burmistrz Roman Ptak
Powierzchnia 27,4[1] km²
Populacja (30 XII 2015)
• liczba ludności
• gęstość

11 573[1]
401 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 12
Kod pocztowy 32-005
Tablice rejestracyjne KWI
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Niepołomice
Niepołomice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Niepołomice
Niepołomice
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Niepołomice
Niepołomice
Ziemia 50°02′02″N 20°13′02″E/50,033889 20,217222
TERC
(TERYT)
2121519044
Urząd miejski
plac Zwycięstwa 13
32-005 Niepołomice
Strona internetowa

Niepołomice (niem. Niepolomitz[2], Heidenau an der Weichsel; krak. Ńypołomicy) – miasto w województwie małopolskim, w powiecie wielickim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Niepołomice. Miasto liczy 11 573 mieszkańców (31 grudnia 2015)[1], zajmuje powierzchnię 27,4 km².

Położenie[edytuj]

Niepołomice leżą w południowej Polsce, w środkowej części województwa małopolskiego i w północnej części powiatu wielickiego. Pod względem historycznym znajduje się w zachodniej Małopolsce, w ziemi krakowskiej, oraz zachodniej Galicji. Niepołomice oddalone są od granicy ze Słowacją o 65 km w linii prostej.

Niepołomice leżą na wschód od Krakowa. Niepołomicki rynek oddalony jest od krakowskiego Rynku Głównego o 21 km (w linii prostej)[3], zaś od rynku tarnowskiego o 54 km. Miasto leży na na pograniczu Niziny Nadwiślańskiej, Pogórza Wielickiego i Podgórza Bocheńskiego. Większa jego część znajduje się na wysokości ok. 200 m n.p.m., jedynie osiedle Zakościele i południowa część osiedla Zagrody leżą na niewybitnym grzbiecie, zakończonym najwyższym naturalnym wzniesieniem miasta – Wężową Górą (212 m n.p.m.). Na jej szczycie wzniesiono Kopiec Grunwaldzki, którego wierzchołek, na wysokości 226 m n.p.m., stanowi najwyżej położony punkt miasta. W południowo-wschodniej części Niepołomic, na obszarze Puszczy Niepołomickiej, znajdują się niewielkie pagórki – Kozie Górki[4].

Rozciągłość południkowa miasta wynosi ok. 5,4 km; zaś rozciągłość równoleżnikowa ok. 9,7 km[5].

Flaga miasta Niepołomice

Niepołomice leżą w obrębie aglomeracji krakowskiej oraz Krakowsko-Katowickiego Obszaru Metropolitalnego.

W latach 1975–1998 miasto należało do województwa krakowskiego.

Podział administracyjny[edytuj]

Niepołomice podzielone są na 7 osiedli. Są to: Boryczów, Jazy, Podgrabie, Piaski, Środmieście, Zagrody i Zakościele. W obrębie administracyjnych osiedli znajdują się zwyczajowe jednostki urbanistyczne, niestanowiące jednak jednostek administracyjnych niższego rzędu. Są to zazwyczaj osiedla mieszkaniowe, np. Osiedle Robotnicze, czy Osiedle Na Wzgórzu, lub dawne osady, np. Chwalców.

Demografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Mieszkańcy Niepołomic.

Liczba mieszkańców miasta aktualnie (31 grudnia 2015) wynosi 11 573 osoby, przy gęstości zaludnienia ok. 401 osób/km². W ostatnich latach zauważalny jest stały wzrost liczby mieszkańców.

  • Piramida wieku mieszkańców Niepołomic w 2014 roku [6].


Piramida wieku Niepolomice.png

Klimat[edytuj]

Miasto znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego ciepłego przejściowego. Ma ono korzystne warunki klimatyczne dla sadownictwa i leśnictwa z powodu wysokiej sumy opadów i wysokiej średniej rocznej temperatury powietrza, wynoszącej 8,1 °C. Średnia temperatura lipca: 17,3 °C, natomiast średnia temperatura stycznia: −2,5 °C. Średnia liczba dni bezprzymrozkowych wynosi 169, zaś dni z przymrozkami 196. Wilgotność powietrzna waha się od 70% w maju do 90% w listopadzie i grudniu. Najbardziej deszczowym miesiącem jest lipiec, w którym pada przez średnio 12 dni, a średnia suma opadów wynosi 123,3 mm, zaś najsuchszym luty, w którym występuje około 10 dni deszczowych, zaś średnia suma opadów jest równa 23,7 mm. Średnia roczna ilość opadów to 700–750 mm[7].

Ochrona środowiska[edytuj]

Według raportu Światowej Organizacji Zdrowia w 2016 roku Niepołomice zostały sklasyfikowane jako pietnaste najbardziej zanieczyszczone miasto Unii Europejskiej[8].


Zarys historyczny[edytuj]

O historycznej przeszłości miasta mówią stare kroniki Jana Długosza, Marcina Bielskiego i Bartosza Paprockego, zapiski archiwalne, rachunki dworu królewskiego, dowody wizytacji krakowskich biskupów oraz historyczne zabytki – zamek królewski i kościół.

Początki Niepołomic sięgają czasów organizowania się Państwa Polskiego. Za pierwszych Piastów, gdy Kraków został siedzibą panujących książąt, sąsiadująca z nim Puszcza Niepołomicka[9], stała się ulubionym miejscem polowań. W XIV wieku ostatni z Piastów, król Kazimierz Wielki, wybudował w Niepołomicach zamek myśliwski nad Wisłą i wystawił gotycki kościół.

W okresie Jagiellonów przebudowany zamek niepołomicki stał się drugą po Wawelu siedzibą królewską i stąd Niepołomice w tym okresie swej historii nazywane są (przez Jana Długosza) drugą po Krakowie stolicą Polski. Bliskość Krakowa i wielkie tradycje narodowe sprawiły, że po przeniesieniu stolicy z Krakowa do Warszawy, Niepołomice bardziej niż wiele innych miast w Polsce odbiły w życiu swych mieszkańców wszystkie odmiany losów całej Rzeczypospolitej: zabory, powstania, pierwszą wojnę światową, powstanie Polski i okres w Polsce odrodzonej między dwoma wojnami a także walkę z okupantem hitlerowskim[potrzebny przypis].

Od lat 20. XX w. do wybuchu II wojny światowej stacjonował w Niepołomicach 2. Dywizjon Pociągów Pancernych, jedna z dwóch jednostek tego typu w Polsce.

Od stycznia 1958 do lutego 2000 roku w Niepołomicach stacjonował 6 batalion desantowo-szturmowy.

Zabytki i atrakcje Niepołomic[edytuj]

Dokument z dekretem biskupa krakowskiego Bodzanty z 1360 r. w Muzeum na Zamku w Niepołomnicach
Dziedziniec zamkowy

Zamek Królewski w Niepołomicach

Główną atrakcją turystyczną Niepołomic jest XIV w. zamek królewski zbudowany przez Kazimierza Wielkiego. Przypuszcza się że zamek stał już w 1349, ponieważ Kazimierz Wielki wydał wówczas datowany z Niepołomic i podpisany przez kilku świadków dokument państwowy. Pierwotna rezydencja królewska różniła się dość znacznie od tej, którą możemy oglądać obecnie. Później przez pewien czas w gmachu mieściły się koszary. Po krótkim użytkowaniu przez wojsko, od początku XIX wieku służył jako siedziba rozmaitym instytucjom. Z upływem lat popadał w ruinę. Po wojnie brakowało funduszy na renowację. Prace remontowe rozpoczęły się dopiero po przemianach ustrojowych. Trwająca kilkanaście lat restauracja zakończyła się ostatecznie w 2007. Dzisiaj zamek jest wizytówką miasta. Znajdują się w nim gotyckie i renesansowe piwnice, sale parteru, znajdujące się na poziomie zamkowego dziedzińca, oraz zajmowane przez Muzeum Niepołomickie sale na pierwszym piętrze. Na zamkowym poddaszu znajdują się pokoje hotelowe oraz Centrum Konferencyjne im. Lecha Wałęsy. Na parterze działa restauracja.

Muzeum Niepołomickie W zamkowej kaplicy obejrzeć można ekspozycję stanowiącą depozyt kościoła parafialnego w Niepołomicach. Są tam najstarsze dokumenty królewskie i papieskie w tym akt utworzenia parafii z 1350, oraz akt erekcyjny i donacyjny kościoła, wystawiony przez Kazimierza Wielkiego. Godna uwagi jest wystawa trofeów myśliwskich prezentująca ptaki i zwierzęta które można spotkać w Puszczy Niepołomickiej. W latach 2007–2010 muzeum gościło ekspozycję pochodzącą z krakowskich Sukiennic. Od kwietnia 2010 w muzeum prezentowany jest zbiór ponad 100 obrazów i rzeźb z Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.

Ogrody Królowej Bony Kilkanaście lat temu, na miejscu dawnego targowiska, po południowej stronie zamku odtworzono renesansowy Ogród Bony. Składa się z sześciu identycznych, prostokątnych kwater poprzedzielanych żwirowymi alejkami. We wnętrzu każdej z nich znajduje się identyczny utworzony z żywopłotu wzór geometryczny. Jego centralnym elementem jest okrąg o średnicy około ośmiu metrów. Przy wejściu do ogrodu od strony ul. Zamkowej stoi odlany z brązu pomnik Kazimierza Wielkiego w towarzystwie małego chłopca.

Kościół Parafialny pw. Dziesięciu Tysięcy Męczenników

Kościół parafialny ufundowany przez Kazimierza Wielkiego w 1349, konsekrowany w 1358. Jest to budowla gotycka z dwoma zakrystiami i kaplicami. Kaplica południowa, utrzymana w stylu renesansowym, ufundowana została w 1596 przez Jana Branickiego. Znajduje się w niej pomnik z ciemnoczerwonego marmuru, a nad nim herby: Gryf i Kotwicz. Po przeciwnej stronie jest kaplica Lubomirskich w stylu barokowym. W gotyckim prezbiterium na ścianie północnej znajduje się polichromia J. Makarewicza z 1916, podobną można zobaczyć na ścianie chóru muzycznego. Ściany kaplicy Lubomirskich zdobią obrazy z życia Karola Boromeusza. Znajduje się tam również obraz przywieziony z Bolonii, przed którym 400 lat temu została uzdrowiona Anna Branicka. W skarbcu kościelnym przechowywana jest gotycka monstrancja z XV wieku. Cały kościół zdobiony jest stiukami. Na zewnątrz umiejscowione są liczne tablice a w apsydzie kapliczka z ogrójcem, obok dzwonnica. Bramka w murze kościelnym została wykonana w stylu renesansowym przez Santiego Gucciego. Archiwum kościelne zawiera wiele starych dokumentów kościelnych i dworu królewskiego.

Młodzieżowe Obserwatorium Astronomiczne jest unikatową placówką tego rodzaju w Polsce i jedyną w na południowym-wschodzie kraju. Głównym jego celem jest popularyzacja i dydaktyka astronomii. Od 2004 obserwatorium nosi imię Kazimierza Kordylewskiego – krakowskiego astronoma, odkrywcy pyłowych księżyców ziemi.

Małopolskie Centrum Dźwięku i Słowa jest obiektem kulturalnym, edukacyjnym, rozrywkowym i szkoleniowym. Zaadaptowane zostało w budynku byłej restauracji „Zamkowa”. Mieści się tam jedyne w Polsce Muzeum Fonografii. W siedmiu salach ekspozycyjnych prezentowana jest historia fonografii – około 150 eksponatów, z których najstarsze mają nawet 130 lat. Integralną częścią ekspozycji jest sala odsłuchowa, w której zgromadzonych jest ok. 2000 płyt winylowych. Budynek mieści również salę kina. Centrum dysponuje czterema salami warsztatowymi oraz salą widowiskową z miejscami dla 220 widzów, wyposażoną w profesjonalne nagłośnienie i oświetlenie oraz sprzęt rejestrujący audio video z pełnym zapleczem technicznym dla artystów i wykonawców[10].

Kopiec Grunwaldzki znajduje się na zachód od rynku, nieco ponad kilometr od centrum miasta na tzw. Wężowej Górze (212 m n.p.m.). Najpierw w 1902 usypano tam niewielki dwumetrowy kopczyk, który w 1910 z okazji 500 rocznicy bitwy pod Grunwaldem postanowiono powiększyć. Kopiec osiągnął wysokość 14 m., a średnica postawy ma 30 m. Na szczycie stoi kamienny krzyż z pamiątkową tablicą[4].

Izba Regionalna gromadzi i przechowuje eksponaty sztuki ludowej i rękodzieła artystycznego z terenu gminy. Można tam obejrzeć stare meble, piec chlebowy, żarna, stare wydawnictwa i inne eksponaty z dziejów Niepołomic. Mieści się w budynku dawnej stodoły w sąsiedztwie parku i zamku.

Niepołomicka orkiestra dęta[edytuj]

Orkiestra Dęta Niepołomice „Lira”

Orkiestra powstała w 1923 z inicjatywy mieszkańców. Siedzibę, umundurowanie oraz opiekę nad członkami orkiestry od samego początku sprawowała Ochotnicza Straż Pożarna Niepołomice. W latach 70. opiekę nad orkiestrą przejął Dom Kultury i przekształcił w Orkiestrę Miejską „Lira”, gwarantując jej utrzymanie oraz nowe umundurowanie. W 2000 r. orkiestra powróciła pod patronat OSP, jednak utrzymanie, umundurowanie i zakup instrumentów pozostaje w gestii Centrum Kultury, w tym też roku zmieniono nazwę na „Reprezentacyjną Orkiestrę Dętą Miasta i Gminy Niepołomice «Lira»”. Kapelmistrzem jest Antoni Majerski. Nad sprawnym działaniem od wielu lat czuwa prezes Stanisław Dąbroś z zarządem, w skład którego wchodzi Jacek Czaplak – kierownik artystyczny, oraz Agnieszka Karcz – zastępca kapelmistrza. Orkiestra aktywnie uczestniczy w życiu środowiska lokalnego, stanowiąc oprawę muzyczną uroczystości państwowych, gminnych i kościelnych, uczestniczy w życiu społecznym i kulturalnym miasta, biorąc udział w różnego rodzaju konkursach i festiwalach na terenie powiatu i województwa. Ma w repertuarze muzykę poważną, marszową, rozrywkową i dixilendową, pieśni kościelne, chorały i kolędy. Orkiestra przez cały czas swojego istnienia wzbogaca repertuar i doskonali kunszt artystyczny.[11]

Komunikacja[edytuj]

Niepołomice mają dobrze rozwiniętą komunikację busową zapewniającą dogodne połączenia Krakowem i Wieliczką. Od niedawna miasto ma połączenie PKS, jednak rozkład jazdy często ulega zmianom. 28 grudnia 2010 MPK Kraków uruchomiło nowe linie autobusowe nr 211 do Chobot Leśniczówka, 221 do pętli Mały Płaszów oraz przyśpieszoną linię nr 301 do pętli Powstańców Wielkopolskich. Od 16 września 1858 do Niepołomic kursował pociąg z Krakowa, jednak w 2005 linia kolejowa została całkowicie zlikwidowana decyzją ówczesnego burmistrza Stanisława Kracika. W mieście istniała stacja Niepołomice i przystanek Niepołomice Pasternik. Na terenie gminy znajduje się także nieczynny przystanek Podgrabie Wisła.

Sport w Niepołomicach[edytuj]

  • Miejski Klub Sportowy Puszcza Niepołomice
  • Basen. 10 sierpnia 2006 w Niepołomicach otwarto krytą pływalnię, na którą składa się: duży basen (25 × 12 m), mały basen (8 × 13 m), zjeżdżalnia, grzybek, jacuzzi, bicze wodne.
  • Klub jazdy konnej. W pobliżu zamku w Niepołomicach ma swą siedzibę klub jazdy konnej „Pod Żubrem”.
  • W Niepołomicach działa filia Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego (PTG) „Sokół” Kraków.
  • Tenis. 4 września 2006 do użytku oddano korty tenisowe w pobliżu stadionu MKS Puszczy Niepołomice. W skład obiektu wchodzą 2 korty.

Wspólnoty religijne[edytuj]

 Osobny artykuł: Religia w Niepołomicach.

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Miasta partnerskie[14]:

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]

Przypisy

  1. a b c Baza Demografia.
  2. Johann Georg Krünitz, Oekonomisch-technologische Encyklopädie oder allgemeines System ..., Berlin: Joachim Pauli, 2. Aufl. 1797; s. 644
  3. Odległość między miastami. www.odległości.pl. [dostęp 2014-07-19].
  4. a b A. Siwek, A. Siwek, Kronika Niepołomic, Niepołomice 2005
  5. Dane z Google Maps
  6. http://www.polskawliczbach.pl/Niepolomice, w oparciu o dane GUS.
  7. Studium uwarunkowań przestrzennych i kierunków zagospodarowania przestrzennego Miasta i Gminy Niepołomice
  8. Przerażający raport ws. jakości powietrza. Polskie miasta na czele listy. 2016-05-14.
  9. Strona internetowa poświęcona Puszczy Niepołomickiej.
  10. Oficjalna strona internetowa Małopolskiego Centrum Dźwięku i Słowa
  11. Orkiestra Dęta Niepołomice
  12. Znajdź miejsce zebrań Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2016-01-21].
  13. Uwarunkowania rozwoju miasta i gminy Niepołomice (pdf)
  14. Strona internetowa miasta i gminy