Noc św. Bartłomieja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Noc św. Bartłomieja
Noc św. Bartłomieja.gif
Inscenizacja wydarzeń Nocy św. Bartłomieja 1572 roku
Dzień noc z 23 na 24 sierpnia
Typ święta protestanckie
Znaczenie upamiętnia pogrom hugenotów w Paryżu
Symbole

krzyż hugenocki

Noc św. Bartłomieja, zwana również krwawym weselem paryskim, a przez analogię do nieszporów sycylijskich jutrznią paryską[1] – potoczne określenie rzezi hugenotów (francuskich ewangelików reformowanych) w Paryżu, która miała miejsce w nocy z 23 na 24 sierpnia 1572. Nazwa pochodzi od św. Bartłomieja Apostoła, którego święto liturgiczne przypada na 24 sierpnia.

Tło historyczne[edytuj | edytuj kod]

Ślub i atak protestantów na Niderlandy[edytuj | edytuj kod]

Francja była wyniszczona buntami hugenotów, które w ciągu 10 lat wybuchły trzy razy. Katarzyna Medycejska uznała, że jedyną szansą na zaprowadzenie pokoju jest małżeństwo Henryka, syna kalwińskiej królowej Nawarry Joanny d’Albret, z jej córką Małgorzatą. W przygotowaniach do ślubu uczestniczyły tysiące kalwinów, a sama Katarzyna okłamała kardynała de Bourbona, że papież Grzegorz XIII udzielił dyspensy na ślub[2].

W międzyczasie w Niderlandach zaistniała groźba zbrojnego konfliktu, 1 kwietnia 1572 roku holenderska flota piratów kalwińskich zaatakowała i zdobyła miasto Brill, plądrując przy tym kościoły i zabijając 13 mnichów. Z miasta uczyniono piracką bazę, a następnego dnia zdobyto port Enkhuizen. Piraci w memorandum zwrócili się do królowej Elżbiety I, aby udzieliła im pomocy w walkach[3].

Francuscy kalwini zaczęli domagać się, aby król opowiedział się po stronie kalwińskich buntowników, dążenia te popierał hugenot admirał Gaspard II de Coligny. 19 maja zebrała się rada królewska, Coligny żądał udzielenia pełnego poparcia buntownikom w Niderlandach i zawarcia przymierza z Wilhelmem Orańskim, twierdząc przy tym, że można zaryzykować wojnę z katolicką Hiszpanią. Natomiast biskup Jean Morviliers z Orleanu, stwierdził, że większość Holendrów nie popiera protestanckiej religii i staną do walki przeciwko hugenotom i Francji, zaś ewentualna wojna będzie krwawa i wyczerpująca[4].

Ostatecznie 26 czerwca, odrzucono pomysł Coligny’ego, oburzony admirał zagroził prosto w twarz królowi Karolowi IX, że ten i tak poprze hugenockich buntowników[4]. Niedługo potem doszło do kryzysu dyplomatycznego z Hiszpanią, gdyż odnaleziono list Karola, który wskazywał, że król przyrzekł wspomóc Ludwika, hrabiego z Nassau. Coligny wykorzystał ten fakt, aby spróbować wywołać wojnę z Hiszpanią, jednak Katarzyna przekonała syna, aby szybko wycofał się z obietnicy pomocy hugenotom, sam król stwierdził, że hugenoci weszli do Niderlandów bez jego wiedzy[5]. 9 sierpnia odbyło się posiedzenie francuskiej rady królewskiej, która miała zdecydować czy przystąpić do wojny, Coligny dalej się za tym opowiadał, obiecując 19 tys. żołnierzy. Marszałek Tavanenes i Katarzyna przekonali ostatecznie radę, aby nie wywoływać wojny z Hiszpanią. Coligna wyszedł oburzony z posiedzenia[5].

Obraz Giorgio Vasari namalowany na życzenie papieża Grzegorza XIII (Watykan).

Zamach na admirała Gasparda II de Coligny[edytuj | edytuj kod]

Królowa Katarzyna bała się Coligny i siły hugenotów, dlatego prawdopodobnie z Anną d’Este, opracowała plan morderstwa admirała, wykorzystując do tego Charlsa de Louviersa. Zamach przeprowadzony 22 sierpnia się nie powiódł, jednak sam Coligny został ranny w ramię. Wbrew radom doradców, nie uciekł z Paryża, powodem była bolesna rana po kuli. Król, który nie wiedział, że to jego matka zorganizowała zamach, przyznał Coligny’emu ochronę[6].

Hugenoci, którzy jeszcze nie opuścili Paryża po ślubie, dyszeli gniewem. Grupa kalwinów pod dowództwem Teligny’ego, 26 sierpnia postanowiła sprowadzić do miasta 4000 konnych, zająć Luwr i wymordować każdego, kto stał za zamachem na admirała Coligny’ego. Wśród ofiar mieli znaleźć się książę de Guise, oraz de Nevers, a także członkowie rodziny królewskiej[7].

Plan zabicia buntowniczych hugenotów[edytuj | edytuj kod]

Król dowiedział się o planach hugenotów niemal natychmiast, oświadczył, że kalwini maszerują na Paryż i tej samej nocy zamierzają pojmać go w Luwrze. Jego matka, Katarzyna, oznajmiła, że dostała 3 oddzielne listy, które mówią, że kalwini chcą zabić ją, króla i wszystkich członków dworu. 23 sierpnia przerażony król spotkał się z członkami rady królewskiej i omówił niebezpieczeństwo ze strony hugenotów. Postanowiono wyprzedzić atak kalwinów i zabić 30 protestanckich szlachciców, w tym Coligny’ego. Tamtego wieczoru, matka wyjawiła, że to ona stoi za zamachem na admirała, powiedziała też synowi, że należy uciszyć kalwińskich przywódców, inaczej to wszystko się wyda[7].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

W sobotni wieczór 23 sierpnia, Teligny udał się do Luwru, aby nakazać strzec domu, w którym przebywał Coligny. O jedenastej Karol IX wezwał prowosta Jeana Le Charrona i stwierdził, że hugenoci chcą zając Luwr – co było prawdą, jednak atak miał się odbyć innego dnia – rozkazał zamknąć wszystkie bramy i zabezpieczyć łodzie na Sekwanie, oraz rozdać ludziom broń. Nie padł jednak rozkaz, aby rozpocząć pogrom hugenotów. Kilka godzin przed świtem, książę Henryk de Guise i około 100 zbrojnych z rozkazu króla, ruszył zabić najważniejszych kalwinów. Gdy żołnierze dotarli do domu admirała, szybko zabili ludzi wiernych Coligny'emu, choć ci zdążyli zabarykadować dom. Sam Coligny został zabity przez Czecha Simanowitzema[8]. Mord ten nieumyślnie rozpoczął spiralę przemocy, ludność myślała, że król nakazał zabić wszystkich hugenotów, ponieważ ci mieli zamiar zamordować rodzinę królewską. Mimo wszystko niektórzy katoliccy mieszkańcy udzielali pomocy i schronienia protestantom[9].

Karol IX początkowo nie czynił nic, aby zakończyć rzeź, jednak dzień po rozpoczęciu masakry wydał rozkaz zaprzestania zabijania, jednak zostało to de facto zignorowane. Gwizjusze starali się zaprzestać masakry, a katolicki książę Henryk udzielił nawet azylu 100 kalwinom. 25 sierpnia Karol IX sporządził listę kalwinów, którym miano zapewnić ochronę, dwa dni później stwierdził przed parlamentem, że ,,wszystko to zrobione zostało wyraźnie na jego polecenie”, a Coligny i jego stronnicy są winni zdrady. Mimo wszystko wydaje się, że król nie był specjalnie zainteresowany przerwaniem masakr. Dopiero 30 sierpnia wydał bardziej zdecydowane rozkazy, grożąc karą śmierci, za mordowanie hugenotów, pomimo tego, w niektórych miejscach dalej dochodziło do napadów[9].

Liczba zamordowanych jest przedmiotem badan i dyskusji, amerykański historyk Warren H. Carroll, ocenił, że zginęło 2 tys. protestantów w Paryżu i 3 tys. poza nim, co razem daje 5 tys. ofiar[10]. Zdarzają się jednak wyliczenia wskazujące na wyższą liczbę ofiar.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

Wbrew panującej opinii rzeź hugenotów nie była zaplanowana. Król chciał zabić 30 buntowniczych hugenotów, a nie dokonać masakry sięgającej 5 tys. ofiar. Rzeź hugenotów była wynikiem mylnego zrozumienia rozkazów króla przez pospólstwo, oraz wyczerpanie ludności buntami hugenotów[11].

Po masakrze[edytuj | edytuj kod]

Obraz przedstawiający papieża Grzegorza XIII, po masakrze opłakiwał niewinnych hugenotów, jak sam stwierdził: ,,Płaczę z powodu postępków króla [Karola IX], bezprawnych i zakazanych przez Boga".
Medal wybity na polecenie papieża Grzegorza XIII upamiętniający rzeź hugenotów z 1572 roku.

Rzeź pogłębiła podziały między katolikami a protestantami, co pierwsi nie mogli zapomnieć zbrodni i mordów tych drugich, dokonywanych na księżach i zakonnikach, ci drudzy zaś wykorzystali Noc. św. Bartłomieja jako dowód, że katolicy chcą wybić protestantów do nogi. Papież dostał informacje o masakrze 2 września, gubernator Lyonu skłamał papieżowi Grzegorzowi XIII, że Coligny zmarł na skutek wcześniej odniesionej rany. Jego śmierć miała wywołać bunt wśród szlachty kalwinów, dlatego katolicka armia zaatakowała i zabiła kalwińskich przywódców. Papież był przekonany, że Coligny zorganizował spisek, który miał zabić króla i przejąć koronę przez hugenotów[12]. dlatego papież odprawił mszę dziękczynną i wybił medal z tej okazji[13].

Im więcej jednak papież posiadał informacji, tym bardziej był przerażony działaniami króla Karola IX. Papież opłakiwał niewinnych hugenotów, zamordowanych podczas nocy św. Bartłomieja. Jak później stwierdził[14]:

Płaczę z powodu postępków króla [Karola IX], bezprawnych i zakazanych przez Boga.

— Grzegorz XIII

Karolowi IX przesłał list, w którym stwierdził, że choć cieszy się z udaremnionego spisku, to cieszyłby się bardziej, gdyby król zachował przy tym czyste ręce. Papież odmówił również udzielenia audiencji człowiekowi, odpowiedzialnemu za zamach na życie Coligny. Z kolei król Hiszpanii Filip II przyjął z zadowoleniem zabicie protestanckich przywódców, nie zwracając uwagi na inne ofiary, pomimo tego król starał się za wszelką cenę nie dopuścić, by takie pogromy wydarzyły się w jego kraju[14].

Święto[edytuj | edytuj kod]

Na pamiątkę wydarzeń Nocy św. Bartłomieja w wielu Kościołach protestanckich (głównie tradycji reformowanej) obchodzone jest święto (23 sierpnia) o tej samej nazwie. Rocznicy towarzyszy zwykle uroczyste nabożeństwo. W Polsce święto obchodzone jest m.in. przez Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP[15].

Nawiązania w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Temat nocy świętego Bartłomieja stał się niezwykle aktualny we Francji przedrewolucyjnej. Wolter widział jej przyczynę w fanatyzmie katolików i samowoli monarszej, a zarazem traktował ją jako realizację teorii Makiawela. Mirabeau, za Wolterem, uważał ją za jeden z najbardziej przekonywających argumentów przeciw ancien regime'owi. W 1772 roku Sebastian Mercier wystawił sztukę Jean Hennuyer w całości poświęconą temu tematowi. 4 listopada 1789 roku miała miejsce premiera pierwszej "tragedii narodowej" Karola IX Marie-Josepha Chéniera.

Ponownie temat nocy świętego Bartłomieja stał się aktualny pod koniec Restauracji, w okresie dużych napięć społecznych i obaw przed zmachem na Konstytucję ze strony panującego monarchy. W 1823 roku Amadeusz de Tissot ogłosił tragedię Les Massacres de la Saint-Bathélemy. W 1826 Karol Rémusat napisał tragedię La Saint-Bathélemy, a dwa lata później Prosper Mérimée wydał powieść Kronika z czasów Karola IX. Tim Willocks osadził swą powieść "Dwanaścioro z Paryża", w czasie pogromu Hugenotów z 1572 roku.

Do najbardziej znanych nawiązań w kulturze opartych na tych wydarzeniach należą: opera Giacomo Meyerbeera Hugenoci (1836) oraz wielokrotnie ekranizowana powieść Aleksandra Dumasa (ojca)Królowa Margot (1845). Wśród ekranizacji powieści Dumasa należy wymienić choćby film z 1994 roku pod tym samym tytułem, który wyreżyserował Patrice Chéreau. Od 2012 roku warszawski Teatr Wolandejski wystawia sztukę dotycząca wydarzeń z nocy św. Bartłomieja pt. „Masakra Paryska”[16].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Noc świętego Bartłomieja. Serwis Polskie Radio Program II. [dostęp 2012-09-09].
  2. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, s. 390.
  3. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 391
  4. a b Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 392
  5. a b Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 393
  6. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 393-394
  7. a b Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 394
  8. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 395-396
  9. a b Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 396-398
  10. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 397-398
  11. 11-Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 397-398
  12. Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 399-400
  13. Carter Lindberg: The European Reformations (Blackwell, 1996) p. 295
  14. a b Carroll W.H., Historia Chrześcijaństwa Tom IV, Bielany Wrocławskie: Wektory, 2011, 400
  15. Święta kościelne Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w RP
  16. Masakra Paryska, wolandejski.pl [dostęp 2017-03-23] (pol.).