Preskryptywizm (językoznawstwo)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Normatywistyka językowa)
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy pojęcia z dziedziny socjolingwistyki. Zobacz też: inne znaczenia słowa „preskryptywizm”.

Preskryptywizm (łac. praescribere – przepisywać, ordynować; in. normatywizm[1]) – dążność do formułowania norm i wzorców posługiwania się językiem naturalnym, z zamiarem wywarcia wpływu na jego użytkowników, aby trzymali się proponowanych środków[1][2][3]. Prawidła te mogą regulować aspekty języka takie jak wymowa, fleksja, leksyka, semantyka, składnia i frazeologia, a także konwencje zewnętrznojęzykowe takie jak ortografia i interpunkcja[4]. Dążeniom preskryptywnym towarzyszy zwykle tendencja do określania nieaprobowanych form jako z gruntu „gorszych”, „niewłaściwych” bądź „nielogicznych”[5]; związane są z nimi również normatywne koncepcje błędu i poprawności językowej[6]. Normatywizm jest uwarunkowany powstawaniem państw narodowych i kształtowaniem się ustandaryzowanych języków ogólnych, postrzeganych jako symbole jedności narodowej[7][8].

Pojęcia preskrypcji i preskryptywizmu obejmują szeroki zakres praktyk i zjawisk normatywnych zachodzących w kontekście języka ludzkiego[9], odnoszonych przede wszystkim do jego instytucjonalnej regulacji i standaryzacji. W umiarkowanej postaci preskrypcja lingwistyczna może mieć na celu kultywację języka standardowego jako „neutralnego”, ponadgwarowego narzędzia komunikacji, służącego maksymalizacji klarowności przekazu na dużych obszarach geograficznych[10][7]. Ideologia węziej rozumianego preskryptywizmu może się przejawiać w krytyce elementów o niskim poważaniu społecznym bądź także w rugowaniu przyjętych jednostek języka ogólnego, w oparciu o odczuwane ideały stylistyczne lub purystyczne[11][12]. Termin „preskryptywizm” jest w praktyce kojarzony z próbami sankcjonowania i dyktowania jednolitej normy językowej[13], poglądami konserwatywnymi, tendencjami do tępienia różnic językowych, opartymi na uprzedzeniach społecznych[14], a także próbami stwarzania sztucznych barier komunikacyjnych[15]. Interwencje preskryptywne mogą być również umotywowane chęcią przeciwdziałania kształtującym się zmianom językowym, przybierając niekiedy postać tradycjonalizmu[16].

Podejście preskryptywne stawia się często w opozycji do deskryptywizmu[17], czyli postawy wystrzegającej się sądów normatywnych na rzecz neutralnego opisu rzeczywistości, przyjmowanej we współczesnym językoznawstwie akademickim za fundament analizy gramatycznej[18]. Praktyki normatywne swoje zastosowanie znajdują natomiast w edukacji i działalności wydawniczej[19][20], stanowiąc również istotną część potocznych postaw językowych[3]. We wschodnioeuropejskiej tradycji lingwistycznej dyscyplina zajmująca się kultywacją języka standardowego i preskrypcją nosi nazwę kultury języka lub kultury mowy[21][22]. Preskryptywizm, choć kojarzony popularnie z lingwistyką, nie spotyka się w językoznawstwie z szeroką akceptacją[23].

Niektórzy autorzy jako „preskryptywizm” określają koncepcję, w której pewną formę języka (z zasady język literacki[24]) promuje się jako wyższą lingwistycznie od innych, uznając tym samym ideologię języka standardowego za element konstytutywny preskryptywizmu lub wręcz utożsamiając preskryptywizm z tym systemem poglądów[25][7]. Inni natomiast używają tego pojęcia w odniesieniu do wszelkich działań mających na celu aktywne promowanie lub sankcjonowanie jakiegoś sposobu posługiwania się językiem (np. w danym kontekście lub rejestrze), nie implikując jednak, że praktyki te muszą się wiązać z propagowaniem ideologii języka standardowego[26]. Spotyka się również rozumienie, zgodnie z którym postawa preskryptywna to podejście kulturalnojęzykowe i kodyfikacyjne polegające na narzucaniu odgórnych nakazów i zakazów, opozycyjne wobec postaw bardziej liberalnych, nakazujących większe czerpanie w praktyce regulacyjnej ze wcześniejszych badań opisowych[27]; w szerszym ujęciu jednak i te drugie stanowią formę preskryptywizmu[21].

Skrajną formą preskryptywizmu jest puryzm językowy[28][29].

Pojęcie preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Określenie „preskryptywizm” jest powiązane ze słowem „preskryptywny” (nakazowy, dyrektywalny), którego pierwsze użycie jako terminu lingwistycznego odnotowano w pracy Essentials of English Grammar (1933) autorstwa Otto Jespersena[3]. Termin „preskryptywizm” pojawił się po raz pierwszy w artykule Prescriptivism and Linguistics in English Teaching (1954) autorstwa Archibalda Hilla[3]. Sam normatywizm, jako zjawisko socjolingwistyczne i socjopsychologiczne, był obecny znacznie dawniej, również w świecie antycznym i średniowieczu[3].

Koncepcja językoznawstwa normatywnego rozkwitła w wiekach XVIII i XIX na gruncie angielskim, kiedy stosowaniu „poprawnej” mowy przypisywano szczególne znaczenie, traktując tę umiejętność za wskaźnik statusu społecznego[3]. Pojęcie preskryptywizmu jest zbliżone do koncepcji puryzmu (która przeważnie jest odnoszona do rugowania zapożyczeń), ale ma szerszy charakter[3]. Puryzm bywa opisywany jako jeden z aspektów preskryptywizmu. Zarówno puryzm, jak i preskryptywizm mają na celu przeciwdziałanie odczuwanej degradacji języka[3]. Jako eufemistyczne określenie na preskryptywizm bywa stosowany termin „kultura języka[15].

Niektórzy językoznawcy (np. Mate Kapović) wskazują na konieczność rozróżnienia między preskrypcją a preskryptywizmem[30]. Pod pojęciem preskrypcji rozumie się czysto techniczny proces kodyfikowania pewnej formy języka, mający na celu wprowadzenie jej jako normy porozumiewawczej w sytuacjach oficjalnych; preskryptywizm pojmuje się zaś jako praktykę promującą zniekształcone postrzeganie tak ustalonego standardu[30]. Do specyfiki preskryptywizmu ma należeć propagowanie skodyfikowanych elementów jako jedynych „poprawnych”, z gruntu lepszych od form nieuwzględnionych w kodyfikacji, ignorujące umowny charakter języka standardowego[30], a także budowanie powszechnego przeświadczenia, że językiem sterują zewnętrzne źródła autorytatywne[31]. Sztandarowym założeniem preskryptywizmu ma być utwierdzanie społeczeństwa w przekonaniu, że zwykły native speaker nie jest w stanie opanować swojego języka samodzielnie[31]. Konsekwencjami preskryptywizmu są tendencje hipernormalizacyjne, polegające na regulowaniu praktyki językowej coraz to dalszymi przepisami, często oddalającymi sam standard od rzeczywistych potrzeb użytkowników języka[32], a także dążności do konstruowania sztucznych problemów komunikacyjnych[15]. Pojawia się także krytyczny stosunek do zmian językowych, postrzeganych jako świadectwo degeneracji mowy, powiązany ze złudną wiarą w istnienie złotego wieku w historii ewolucji języka[16]. Sama preskrypcja polega natomiast na wybraniu pewnej formy języka (preferowanej ze względów polityczno-historycznych) i wypromowaniu jej jako narzędzia komunikacji oficjalnej lub ponadregionalnej[32]. Ideologiczny preskryptywizm formuje się jako typowa konsekwencja działań preskrypcyjnych, związanych z powstawaniem państw narodowych[8].

Zastosowanie preskrypcji[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna klasyfikowana jest jako końcowy etap standaryzacji języka. Odbywa się ona w otoczeniu kulturowym i jest umotywowana politycznie. Można ją pojmować jako formę postępu społecznego i kultywacji kultury. Jako że kulturę uważa się za główną siłę w rozwoju języka standardowego, kraje zróżnicowane językowo często promują standaryzację i nawołują do przestrzegania stanowionych norm preskryptywnych[33]. Istnienie ustabilizowanego standardu i ortografii może przydawać językowi większego prestiżu społecznego oraz poważania jako „prawdziwa”, pełnoprawna forma mowy[34]. Interwencje normatywne mogą być ponadto umotywowane odczuwaną analogią między porządkiem języka a ładem społecznym: normalizowanie języka bywa postrzegane jako symboliczny sposób porządkowania świata[35].

Każda mowa wykazuje pewne zróżnicowanie na płaszczyźnie geograficznej i środowiskowej. Proponenci normatywizmu wychodzą z założenia, że dla efektywnego porozumiewania się w szerokim spektrum domen komunikacyjnych, pozbawionego nieporozumień i nieścisłości, potrzebne jest wykształcenie i uregulowanie konwencjonalnego standardu językowego. Jako że jednak język podlega ciągłym zmianom i przeobrażeniom, częstym przedmiotem sporów staje się kwestia, które środki powinny być uznawane za część ogólnonarodowej normy. Preskryptywiści stawiają sobie za zadanie nakreślenie i popularyzację pewnych wzorców posługiwania się językiem[11].

Za pierwszy i główny cel preskrypcji lingwistycznej uważa się promowanie i konkretyzowanie zasad języka standardowego w kontekstach edukacyjnych, choć w jej zakres mogą wchodzić także inne próby wywarcia wpływu na praktykę językową, takie jak wydawanie porad w kwestiach stylistyczno-estetycznych[36], a także ustalanie jednolitej terminologii fachowej[37]. Jej praktyczne zastosowanie odnajduje się również w nauczaniu języków obcych, które z założenia wykazuje charakter normatywny – wiąże się ono bowiem z instruowaniem ludzi, jak powinni mówić, na podstawie wcześniej sporządzonej dokumentacji[38][39]. Ponadto wydawnictwa mające z zamierzenia funkcję opisową są w praktyce często interpretowane jako publikacje normatywne, służąc jako źródła autorytatywne przy rozstrzyganiu kwestii poprawnościowych[40]. Pewne postawy normatywne spotyka się także w społeczeństwach pozbawionych formalnie sterowanej standaryzacji, ale posiadających pewien dialekt cieszący się szczególnym prestiżem kulturalnym[41].

Preskrypcja pełni ważną rolę w ułatwianiu komunikacji międzyregionalnej – pozwala ona użytkownikom rozbieżnych dialektów operować wspólnym standardem porozumiewawczym, szerzej zrozumiałym niż ich lokalne odmiany językowe. O ile taka mowa pomocnicza może uformować się samoistnie, chęć jej formalnego regulowania i nauczania jest powszechna w większości części świata[42]. Formy preskrypcji stosowane są również w działalności wydawniczej, gdzie zachodzi potrzeba ustanowienia konwencjonalnych przepisów, rządzących np. formatem i stylem publikacji[43]. Pisarze i inni autorzy zaś często przywiązują wagę do przestrzegania norm preskryptywnych, chcąc uczynić przekaz bardziej przejrzystym i zrozumiałym dla szerokiego grona odbiorców[42]. Ponadto stabilność języka na przestrzeni wieków pozwala lepiej rozumieć teksty z minionych epok.

Źródła autorytatywne[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja zakłada istnienie autorytatywnych źródeł wydających zalecenia normatywne, szanowanych przez znaczącą część pisarzy i innych użytkowników języka. W przypadku języka angielskiego za takie źródła uchodzą zwykle książki. Przez większą część XX wieku poradnik Modern English Usage autorstwa H. W. Fowlera był uważany za wyznacznik standardowej postaci angielszczyzny brytyjskiej[44]; w odniesieniu do odmiany ogólnoamerykańskiej podobnym uznaniem cieszyła się publikacja The Elements of Style autorstwa Williama Strunka i E. B. White’a. Gramatyka Duden (po raz pierwszy wydana w 1880) pełni podobną rolę w przypadku języka niemieckiego. Mimo że leksykografowie często uznają swoją pracę za czysto opisową, jako źródła normatywne powszechnie traktowane są także słowniki[40].

Formalna regulacja[edytuj | edytuj kod]

W niektórych miejscach świata preskrypcja lingwistyczna jest realizowana przez autorytatywne gremia. Przykładem takiej instytucji jest paryska Akademia Francuska, której zalecenia dotyczące języka francuskiego są szeroko respektowane w świecie francuskojęzycznym, choć nie mają realnej mocy prawnej. W Niemczech i Holandii ostatnie reformy pisowni, takie jak niemiecka z 1996, zostały opracowane przez zespoły specjalistów na zlecenie poszczególnych rządów, a następnie wdrożone w formie uchwał. Niektóre z nich spotkały się z silnym sprzeciwem.

Przykłady narodowych instytucji i inicjatyw preskryptywnych:

Podział preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Socjolingwiści podjęli próbę zdefiniowania różnych form preskryptywizmu. Do nowszych podziałów należy klasyfikacja opracowana przez Anne Curzan[3], która wyróżnia cztery rodzaje preskryptywizmu[49]:

  • preskryptywizm standaryzacyjny (ang. standardising prescriptivism) – ma na celu kultywowanie i promowanie zasad języka standardowego w danej społeczności; może wiązać się z chęcią ujednolicenia praktyki mownej[50];
  • preskryptywizm stylistyczny (ang. stylistic prescriptivism) – ma na celu doradzanie w kwestiach stylistycznych, dotyczących doboru form i struktur w obrębie standardu językowego (może np. promować wzorce stylu formalnego[3]); w ocenach tych dużą rolę odgrywają kryteria adekwatności, logiczności, klarowności, przydatności funkcjonalnej, zwięzłości i estetyki[51].
  • preskryptywizm restoratywny (ang. restorative prescriptivism) – ma na celu promowanie starszych form i konstrukcji dla podtrzymywania tradycji językowej i dbałości o „czystość” mowy[52];
  • preskryptywizm politycznie responsywny (ang. politically responsive prescriptivism) – ma na celu promowanie określeń i użyć postrzeganych jako politycznie poprawne i egalitarne; w przeciwieństwie do trzech pozostałych ten typ preskrypcji uchodzi za progresywny społecznie[53].

Stephan Elspaß wyróżnia trzy motywacje, które mogą stać za normatywizmem[54]:

  • standaryzacja – ma charakter racjonalistyczny, jej celem jest ułatwienie komunikacji między różnymi obszarami dialektalnymi i utworzenie odmiany języka, która miałaby służyć jako norma komunikacji publicznej (edukacja, administracja, piśmiennictwo);
  • puryzm – ma charakter nacjonalistyczny, jego celem jest ochrona języka przed wpływami obcymi i eliminacja zapożyczeń wewnątrzjęzykowych, uznawanych za niepożądane;
  • segregacja – ma na celu separację ludzi posługujących się językiem standardowym od osób, które nie miały okazji przyswoić tej odmiany języka. Ideały poprawności językowej oraz korelowanie umiejętności posługiwania się „poprawną” mową ze zdolnościami poznawczymi mogą służyć marginalizacji niższych warstw społecznych.

Według Stephana Elspaßa i Pétera Maitza do fundamentalnych części preskryptywizmu należą: konserwatyzm, elityzm językowy, puryzm i ideologia języka standardowego[55].

  • konserwatyzm językowy przejawia się w częstej krytyce kształtu języka, który ma podlegać rzekomej degradacji. Wyrazem konserwatyzmu są stwierdzenia typu „dzisiejsze dzieci nie mówią i nie piszą poprawnie”;
  • elityzm językowy wynika z przeświadczenia, że praktyka językowa pewnych elit społecznych ma wyższą wartość niż mowa innych grup, bez względu na rejestr i kontekst sytuacyjny. Ideologia ta służy przekonaniu użytkowników języka, że nienormatywne formy językowe są pozbawione walorów przypisywanych formom standardowym;
  • puryzm językowy przejawia się w dążności do utrzymywania pewnego kształtu języka (w szczególności inwentarza leksykalnego) lub rugowania elementów uznawanych za niepożądane (zapożyczeń, gwaryzmów itp.). Puryzm często idzie w parze z ideologiami nacjonalistycznymi;
  • ideologia języka standardowego wykazuje ścisły związek z homogenizmem, tj. przekonaniem, że ustandaryzowany język powinien być pozbawiony zróżnicowania. Ideologia ta ukształtowała się w toku powstawania nowoczesnych państw narodowych.

Kryteria normotwórcze[edytuj | edytuj kod]

Preskrypcja lingwistyczna może się odbywać w oparciu o poniższe kryteria i czynniki[56]:

  • zgodność danych elementów z zasadami ekonomii językowej,
  • funkcjonalność i precyzja semantyczna danych jednostek językowych,
  • zgodność danej jednostki językowej z istniejącymi prawidłami syntagmatycznymi i paradygmatycznymi,
  • stopień zakorzenienia danej jednostki językowej w tekstach literackich i w języku ludzi wykształconych,
  • etymologia danego wyrazu bądź określenia,
  • zasięg geograficzny danej jednostki językowej,
  • stopień ugruntowania danego elementu w tradycji języka.

Choć przepisy normatywne odwołują się często do logiki, konsekwencji i regularności, ścisła ocena tych walorów nie jest możliwa na gruncie językoznawstwa[57]. Część językoznawców zauważa, że preskrypcją form standardowych kierują zwykle czynniki pozalingwistyczne[58]: w praktyce preferuje się bowiem formy o wysokim prestiżu społecznym[32], a rzekome argumenty lingwistyczne, odwołujące się do cech językowych, dorabiane są po fakcie[58].

Zdarza się niekiedy, że w różnych kodyfikacjach tego samego lub blisko spokrewnionych języków sankcjonuje się różne formy językowe. Na przykładzie hiszpańskiego, angielskiego i języków słowiańskich:

  • wymowa typu seseo (zastępowanie głoski [θ] głoską [s]) ma status normatywnej w Ameryce Łacińskiej, natomiast w Hiszpanii kontynentalnej uchodzi za niestandardową[59];
  • zjawisko voseo mieści się w normie literackiej Argentyny, Paragwaju i Urugwaju, natomiast w pozostałych krajach Ameryki Łacińskiej ma charakter regionalny[60];
  • podwójne zaprzeczenie jest upowszechnione w wielu językach europejskich, w angielszczyźnie jest to natomiast konstrukcja gwarowa, występująca poza ramy języka standardowego[61];
  • używanie wyrażenia „pisze” w znaczeniu „jest napisane” uważa się zwykle za wykraczające poza normy polskiego języka standardowego[62], niekiedy za dopuszczalne w jego niższym, potocznym rejestrze[63]; w literackiej słoweńszczyźnie identycznie składniowo konstrukcje (z użyciem piše) są natomiast w pełni akceptowane[64].

Krytyka preskryptywizmu[edytuj | edytuj kod]

Mimo że językoznawcy zauważają istotną rolę społeczną praktyk normatywnych jako formy promowania standardu językowego wśród użytkowników języka[65], częstym przedmiotem krytyki staje się kwestia jakości norm preskryptywnych i ich zasadności funkcjonalnej. Zwraca się m.in. uwagę na to, że sankcjonowane wzorce normatywne nierzadko stoją w sprzeczności z faktycznie notowaną praktyką mowną, w tym również z uzusem wykształconych warstw społeczeństwa[11]. Zarzucenie roli normotwórczej zwyczaju językowego na rzecz kierowania się własnymi preferencjami i przesądami przypisywano przede wszystkim osiemnastowiecznym preskryptywistom układającym normy angielszczyzny, których posądzano o sztuczne przenoszenie na grunt tego języka zasad składniowych łaciny[66][65]. Wielu lingwistów, m.in. Geoffrey Pullum i inni autorzy publikujący na blogu Language Log, zastrzeżenia jakościowe wyraża jednak również w odniesieniu do porad promowanych przez bardziej współczesne wydawnictwa normatywne, w tym te wysoko cenione, jak Elements of Style autorstwa E. B. White’a i Williama Strunka[67]. Językoznawcy zauważają w szczególności, że popularne poradniki językowe pisane przez wpływowych dziennikarzy i powieściopisarzy (np. Strictly English: The Correct Way to Write ... and Why It Matters autorstwa Simona Heffera) zawierają podstawowe błędy w zakresie analizy lingwistycznej[68][69].

Niekiedy mówi się o tzw. hiperstandaryzacji, czyli tendencji do usilnego dyktowania przepisów dotyczących różnych aspektów języka standardowego (m.in. stylistycznych), bez względu na to, czy zasady te mają rzeczywisty wpływ na sprawność komunikacji[70][71]. Zdaniem Snježany Kordić w sytuacji, gdy proponowane reguły nie są przyjęte przez ogół społeczeństwa nie można ich uznawać za faktyczne składniki normy, jaką tworzy język standardowy[72]. Amerykański psycholog i językoznawca Steven Pinker na temat preskryptywizmu w języku angielskim wyraża się następująco:

Większość reguł preskryptywnych rozprzestrzenianych przez speców językowych nie ma najmniejszego sensu. Są to elementy folkloru, które ukształtowały się z niedorzecznych powodów setki lat temu i są od tego momentu utrwalane. [...] Reguły te nie są zgodne ani z logiką, ani z tradycją, a jeśli byłyby przestrzegane, to zmusiłyby pisarzy do pisania zagmatwanej, niezgrabnej, rozwlekłej, mglistej i niezrozumiałej prozy, w której pewne myśli stałyby się niemożliwe do wyrażenia.
Steven Pinker, The Language Instinct[73]

 

Stwierdza również, że:

Można mieć obsesję na punkcie reguł preskryptywnych, ale mają one tyle wspólnego z językiem ludzkim, co kryteria oceny kotów na kociej wystawie z biologią ssaków.
Steven Pinker, The Language Instinct[73]

 

Z krytycznymi głosami lingwistów spotykają się także niekorzystne następstwa inicjatyw preskryptywnych[32]. Zauważa się bowiem, że promowanie języka standardowego za pośrednictwem przedsięwzięć normatywnych pociąga za sobą tendencje do propagowania poglądów i postaw językowych wątpliwych w świetle współczesnej teorii lingwistycznej, przeczących wiedzy na temat natury działań kodyfikacyjnych i stosunku usankcjonowanego standardu do innych odmian językowych[32]. Wraz z ukształtowaniem się utylitarnego kodu języka standardowego, opartego na dialekcie preferowanym ze względów politycznych, pojawiają się dążności do ujmowania go jako „obowiązkowej” formy języka, wyższej i bardziej „poprawnej” od innych, nieskodyfikowanych wariantów[74][75]. Konsekwencją tak nastawionego normatywizmu, budującego wokół języka tajemniczą otoczkę[76][77], jest upowszechnianie i utrwalanie w społeczeństwie przekonania, że językiem potrafi się posługiwać jedynie pewna grupa preskryptywistów[78], a także tworzenie mylnego obrazu standardowej postaci języka, nakazującego utożsamianie jej z językiem jako całością, tj. wewnętrznie zróżnicowanym zespołem odmian[77]. Jako negatywne następstwo takich praktyk wymienia się wywołanie masowego poczucia niepewności językowej (ang. linguistic insecurity) wśród rodowitych użytkowników języka, spowodowanego przeświadczeniem, że tylko standard stanowi pełnoprawną formę mowy oraz powiązanym z tym przekonaniem, że do przyswojenia umiejętności poprawnego operowania mową ojczystą wymagany jest formalny instruktaż edukacyjny ze strony zewnętrznych gremiów[79][31]. Preskryptywnie nastawione ideologie językowe prowadzą do postrzegania znajomości języka jako dobra istniejącego niejako poza zasięgiem typowego native speakera, który swoją własną mowę może przyswoić (w niedoskonałej postaci) dopiero dzięki autorytatywnym źródłom, dającym dostęp do mistycznych „tajników” językowych[77][31]. Inne podejście do języka reprezentują natomiast językoznawcy, którzy wychodzą z założenia, że język stanowi zjawisko poznawcze[80], funkcjonujące niezależnie od istnienia instytucjonalnych form kodyfikacji[81][a]. Zadomowiony społecznie negatywny stosunek do pewnych wariantów językowych nie znajduje ponadto uzasadnienia we współczesnej wiedzy lingwistycznej, która każe uznawać wszelkie systemy językowe za jednakowo efektywne i równoważne w ujęciu ściśle naukowym, niezależnie od statusu socjoekonomicznego ich użytkowników[89]. Zbiór popularnie wyznawanych poglądów na temat hierarchii językowej, typowo towarzyszących powstaniu znormalizowanej odmiany języka, określany jest przez socjolingwistów mianem ideologii języka standardowego[90][7][91].

Chorwaccy lingwiści Mate Kapović, Anđel Starčević i Daliborka Sarić zauważają ponadto paradoks, jaki zachodzi na gruncie chorwackiej tradycji normatywistycznej, która funkcjonowanie dialektów regionalnych każe postrzegać jako świadectwo bogactwa językowego, jednocześnie wykazując krytyczny stosunek do wszelkich odstępstw od stanowionej normy językowej, zwłaszcza w przestrzeni publicznej[81]. W tradycji tej warianty języka bliskie standardowi traktuje się ponadto jako jego „źle nauczone” formy, a nie jako swoiste odmiany dialektalne, co – zdaniem tych badaczy – jest nieugruntowane naukowo[81]. Anđel Starčević pisze o wariantach językowych zbliżonych do języka standardowego (ale występujących poza promowane normy), że ich istnienie stanowi naturalny przejaw wariacyjności języka i faktu, że w praktyce nigdy nie dochodzi do pełnej normalizacji dialektów ogólnoetnicznych – za nieuzasadnione uznaje zatem opisywanie ich w negatywnych kategoriach[92]. Ci trzej jezykoznawcy stwierdzają również, że rodowici użytkownicy danej mowy z definicji posługują się nią doskonale, uznając, że o jakiejkolwiek poprawie w jej obrębie można mówić wyłącznie w odniesieniu do aspektów stylu, retoryki itp. Negatywnie oceniają oni tendencję chorwackich preskryptywistów do utożsamiania poprawności językowej z przestrzeganiem zasad języka standardowego[93].

Mate Kapović krytykuje normatywistów, którzy zabierając głos w kwestii przepisów ortograficznych, traktują je jako pierwszorzędny temat rozważań lingwistycznych[94]. Wyraża on pogląd, że popularne debaty na temat pisowni i błędów ortograficznych są nieproporcjonalne do skali i charakteru zjawiska, zwracając uwagę na umowny charakter ortografii i zaznaczając, że stanowi ona element zewnętrzny wobec systemu językowego, niewypracowany na gruncie wszystkich języków i niekonieczny do ich prawidłowego funkcjonowania[95][96]. Kapović, Starčević i Sarić piszą również, że pleonazmów – choć istotnie będących formą redundancji – nie można z punktu widzenia naukowego traktować jako wyrażeń niepoprawnych, stwierdzając, że nadmiarowość stanowi jedną z podstawowych cech struktury językowej[97]. Odrzucanie redundancji oraz sprzeciwianie się zjawisku polisemii określają oni jako wyraz szkodliwej hipernormatywności, której język literacki w rzeczywistości nie podlega[98]. Krytykują oni praktykę narzucania reguł pozbawionych pokrycia w uzusie i rugowania upowszechnionych zmian językowych, a także kwestionują zasadność odgórnego regulowania kosmetycznych aspektów języka[99].

Normatywizm stał się obiektem krytyki również na gruncie niemieckim. Niemieccy badacze Stephan Elspaß i Péter Maitz obserwują, że potoczna krytyka językowa opiera się na nieuzasadnionym założeniu o uprzywilejowanej pozycji ustandaryzowanej odmiany języka, nieuwzględniającym realiów praktyki językowej w rozlicznych kontekstach sytuacyjnych[100]. Zauważają oni, że popularne poradniki językowe podają informacje niewłaściwe zarówno w ujęciu gramatycznym, jak i socjolingwistycznym. Autorzy ci wiążą normatywne porady z niesprawiedliwą stygmatyzacją odmian i wariantów językowych preferowanych przez znaczne części społeczeństwa, a także pogłębianiem nierówności językowych i społecznych. Potoczną krytykę językową ujmują w swojej pracy jako naglący problem lingwistyczny, wymagający specjalnej uwagi[101]. Nadmieniają oni, że duża część „usterek” i „błędów” językowych wynajdywanych przez popularnych autorów nie stanowi bariery komunikacyjnej dla użytkowników języka: prawdziwy problem ma się pojawiać dopiero wtedy, gdy formy te są określane mianem uchybień przez niekompetentnych lub nietolerancyjnych analityków[101].

Preskryptywizm wykazuje ponadto bliski związek z dyskryminacją językową oraz innymi formami nietolerancji społecznej[102][103][104]. W niektórych krajach dostrzega się powiązanie między interwencjami preskryptywnymi a uniwersalnymi wartościami ludzkimi i narodowymi oraz składnikami kultury, które może służyć legitymizacji praktyk normatywnych i maskowaniu negatywnych konsekwencji lingwicyzmu[105]. Jako że za podstawę języka standardowego przyjmuje się często dialekt wyższej klasy społecznej, objęcie tego wariantu języka specjalnym statusem może stać się źródłem kontrowersji politycznych[103]. Węgierski językoznawca Miklós Kontra zauważa, że przekonanie o istnieniu poprawnej węgierszczyzny, utożsamianej na gruncie węgierskim ze skodyfikowaną normą, prowadzi do częstych szykan na tle językowym[106]. Niektórzy autorzy postulują stosowanie addytywnej pedagogiki językowej, skupiającej się nie na rugowaniu wernakularnych form języka, lecz na poszerzaniu repertuaru językowego uczniów, tak aby wykształcili umiejętność posługiwania się mową w sposób adekwatny do różnych sytuacji komunikatywnych[106][107][108].

Preskryptywizm a językoznawstwo[edytuj | edytuj kod]

Preskryptywizm nie znajduje szerokiej akceptacji we współczesnym językoznawstwie akademickim. Większość językoznawców widzi swoją rolę naukową jako osób skupiających się na rejestrowaniu i badaniu rzeczywistego kształtu języka, ściśle stroniących od formułowania sądów normatywnych i prób ingerencji w sposób funkcjonowania systemu językowego[109]. Przyjęcie takiej postawy, zwanej deskryptywizmem, uzasadnia się Saussure'owską tezą o arbitralności znaków językowych, zgodnie z którą jednostki językowe mają charakter niemotywowany, umowny[110][111]. Ponadto używanie w stosunku do systemów językowych określeń emocjonalnych takich jak „dobry”, „zły”, „racjonalny” czy „elegancki” samo w sobie uchodzi za chybione naukowo[28]. Wczesnym wyrażeniem dychotomii między opisowością a normatywnością był aforyzm szwedzkiego językoznawcy Esaiasa Tegnéra: zadaniem lingwistyki jest „opisywanie, nie zaś dyktowanie praw językowych” (1874). Wprowadzono wówczas rozróżnienie między ściśle rozumianymi badaniami naukowymi a działalnością ocenną, którą zaczęto przypisywać popularnym pisarzom, nauczycielom i autorom podręczników[112]. Również współcześni badacze obserwują diametralną różnicę między postawami specjalistów, uznających wariacyjność języka i równoprawność wszelkich kodów językowych, a popularnymi przekonaniami, nakazującymi układać zmiany i formy językowe w normatywnej hierarchii dopuszczalności[113][114][115][116]. W językoznawstwie przyjmuje się aksjomatycznie, że rodzimy użytkownik danej odmiany języka z założenia włada nią w sposób wzorowy[117], czyniąc zasadnicze rozróżnienie między realnymi normami języka standardowego, jego normami preskryptywnymi (stanowionymi) oraz normami nieliterackich wariantów języka[118].

W XIX- i XX-wiecznych pracach lingwistycznych pojawiały się jeszcze elementy wartościujące, postulujące powiązanie stanu języka ze stanem kultury narodu, a także koncepcja doskonałego, optymalnego stadium rozwoju systemów językowych, zakładająca wyższość pewnych typów języków nad innymi. Wśród językoznawców z szerszą aprobatą spotyka się jednak pogląd uznający tego rodzaju oceny zjawisk językowych za naukowo bezpodstawne[119]. Większość lingwistów stoi na stanowisku, że wszystkie formy języka stanowią pełnoprawne systemy komunikacyjne, wyposażone w swoje własne struktury logiczne i gramatyczne. Współcześni badacze zauważają, że postulaty preskryptywizmu są odzwierciedleniem praktyki i preferencji elit, mylnie jawiących się jako naturalne i obiektywne wartości[120]. I tak w zachodnich środowiskach akademickich panuje powszechna zgoda, że wartościowanie faktów językowych, w tym ocenianie ich w kategoriach poprawnościowych, nie należy do zadań językoznawstwa, analogicznie do praktyki w innych dziedzinach nauki, które stronią od wydawania subiektywnych ocen na temat przedmiotu badań[109]. Językoznawcy zaznaczają, że kształt języka standardowego uzależniony jest od czynników społeczno-politycznych, nie lingwistycznych, uznając, że ten wysokoprestiżowy dialekt nie powinien służyć za ramę odniesienia przy ocenianiu innych odmian języka[121][122]. Przypisywanie językowi standardowemu szczególnych walorów poprawnościowych i estetyczno-logicznych uchodzi bowiem za wynik procesów post-hoc, umotywowanych różnicami w poważaniu kulturalnym różnych odmian językowych[123][58]. Czeski badacz František Čermák stwierdza, że w autentycznym języku mówionym nie istnieje dychotomia „poprawny–niepoprawny” ani pojęcie błędu – koncepcje te uznaje za wypadkowe ideologii i strategii normatywistów[78].

Odrzucenie preskryptywizmu jako podstawy praktyki naukowej nie oznacza jednak całkowitego sprzeciwienia się idei autorytatywnej regulacji języka. Wielu lingwistów dostrzega praktyczną funkcję języka standardowego jako pomocniczego środka komunikacji w nowoczesnych społeczeństwach, a także konieczność utrzymania go w pewnym ustabilizowanym stanie – podkreślają oni jednak równoważność lingwistyczną wszelkich odmian mowy[28][124] oraz ich rolę w budowaniu tożsamości społecznej[125]. Niekiedy postulują przy tym silniejsze stosowanie kryterium uzualnego przy ustalaniu postaci standardowej języka[11], a także zarzucenie tendencji hipernormalizacyjnych, zakłamujących jej rzeczywisty obraz[98]. Jak stwierdzają autorzy książki „Exploring the French Language”: W nowoczesnych społeczeństwach istnieje oczywista potrzeba dysponowania językiem standardowym, ze względów sprawności komunikacyjnej. Złudne jest jednak przekonanie, że normy językowe są czymś więcej niż sztucznymi konstruktami, że język ogólny jest lingwistycznie „lepszy” od form niestandardowych i że pełna jednolitość językowa jest możliwa do osiągnięcia[126]. Językoznawca Larry Trask sugeruje, że opinie normatywistów można traktować jako porady stylistyczne lub pewien aspekt obyczajów społecznych, pozbawia je jednak cech naukowości i wyłącza poza domenę lingwistyki[19]. Mimo że lingwiści przyjmują w swojej praktyce analitycznej stanowisko deskryptywne, preskryptywizm jako zjawisko społeczno-kulturowe stanowi ważny przedmiot badań socjolingwistycznych[127]. Normatywizm traktowany jest współcześnie nie tylko jako potoczna postawa językowa, ale również jako istotny fakt społeczny, będący niekiedy mechanizmem wpływającym na kształt praktyki mownej[3]. Socjolingwistka Deborah Cameron wprowadziła termin „higiena werbalna” jako bardziej neutralne określenie na preskryptywizm[3], odnosząc je „do wszystkich metalingwistycznych praktyk, poprzez które ludzie starają się doskonalić język lub regulować jego użycie”[35]. Wielu językoznawców ponadto angażuje się w działania normatywne, pomagając w ustanawianiu standardów literackich wśród wspólnot niepiśmiennych, popularyzując reformy tradycyjnych grafolektów i włączając się w rozwijanie polityk dydaktycznych[112].

Wykluczenie interwencji preskryptywnych poza ramy ścisłej działalności naukowej nie nastąpiło jednak na gruncie wszystkich tradycji lingwistycznych. Na przestrzeni dziejów były bowiem podejmowane próby włączenia regulacji normatywnej języka w zakres praktyki językoznawczej[128]. Znaczącym propagatorem idei purystycznych i preskryptywistycznych było od XIX wieku językoznawstwo czeskie, którego wpływ silnie rzutował na postawy lingwistyczne w krajach Europy Wschodniej i Południowej[129]. Ze szkół językoznawczych swoim szczególnym podejściem do kwestii normatywnych zapisało się na kartach historii Praskie Koło Lingwistyczne, którego przedstawiciele wypracowali teorię kultywacji języka, skupiającą się na funkcjonalnym aspekcie mowy[113]. Koncepcje tego stowarzyszenia, osobliwe na tle europejskim, nie znalazły szerokiego zastosowania w językoznawstwie akademickim, ale zadomowiły się w krajach byłego bloku wschodniego, gdzie do dziś panują zakorzenione tradycje normatywistyczne, negatywnie nastawione do zróżnicowania językowego[113][130]. Wykształciło się bowiem przekonanie, że badanie nieliterackich wariantów języka źle wpływa na stan języka narodowego, przyczyniając się do jego degradacji i degeneracji odczuwanych norm[130]. Normocentryczne poglądy na temat języka pozyskały ugruntowaną pozycję i akceptację w lingwistyce prawie wszystkich krajów bloku komunistycznego[131], w tym w Polsce, Czechach i na Słowacji[130]. W tej części świata również współcześnie obserwuje się potoczne postrzeganie językoznawców jako osób koncentrujących się na problematyce kodyfikacji językowej, stojących na straży poprawności języka, mimo że znaczna część tutejszych badaczy także dystansuje się od takiego rodzaju działalności, niekiedy podając w wątpliwość jej zasadność naukową i sens praktyczny[21][132][133]. Karol Janicki stwierdza, że tradycja preskryptywistyczna zawsze cieszyła się w Polsce silnym ugruntowaniem oraz że promowany model homogeniczności, jedności i czystości języka nie był nigdy wystawiony na otwartą krytykę ze strony językoznawców[130].

Choć status normatywistyki (kultury języka) jako dyscypliny naukowej kwestionowany był również na gruncie polskim, tę myśl humanistyczną zwykło się w polskiej tradycji określać także mianem „językoznawstwa normatywnego” lub „językoznawstwa preskryptywnego” i traktować jako formę aktywności ubocznej, wciąż wchodzącej w zakres zainteresowań lingwistów[21]. W książce Problemy językoznawstwa ogólnego Witold Mańczak wymienił rozstrzyganie wątpliwości poprawnościowych w języku ojczystym jako jedno z praktycznych zastosowań językoznawstwa, obok wspomagania nauki języków obcych[134]. W Encyklopédii jazykovedy pod redakcją Jozefa Mistríka odnotowano „lingwistykę preskryptywną” jako dział językoznawstwa zajmujący się zagadnieniami kodyfikacji w języku i tworzeniem poradników normatywnych[135]. Podobnie uczynił Juraj Dolník w książce Základy lingvistiky, definiując tę dyscyplinę jako odłam lingwistyki skupiający się na kodyfikacji norm językowych[136].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Warto zauważyć, że standaryzacja językowa i regulacja dialektów ogólnoetnicznych nie jest zjawiskiem uniwersalnym[82], lecz działaniem wynikającym z potrzeb odczuwanych w nowoczesnych państwach narodowych[7], opartym u swej podstawy na czynnikach społeczno-historycznych[82]. Większość języków świata nie wypracowała oficjalnie kodyfikowanych norm[82], niemniej również języki pozbawione piśmiennictwa i regulacji wyposażone są w skomplikowane reguły gramatyczne, obecne na wszystkich płaszczyznach systemu językowego[81][83]. Pogląd zakładający, że pewne formy mowy nie funkcjonują w oparciu o systematyczne zasady jest charakterystyczny dla językoznawstwa potocznego i stoi w sprzeczności z wiedzą naukową[84][85]. Przepisy ortograficzne, konstytuujące się wraz z powstawaniem języków standardowych[86][87], mają natomiast odmienny charakter i nie stanowią części ściśle rozumianego systemu językowego[4][88].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Mirosław Jarosz, Maciej Adamski, normatywizm [w:] Irena Kamińska-Szmaj (red.), Słownik wyrazów obcych, wyd. 1, Wrocław: Europa, 2001, ISBN 83-87977-08-X, OCLC 46731315.
  2. Scott Sadowsky, Ricardo Martínez, El normativismo y el poder, wyd. 2, Uniwersytet w Concepción, 2009, s. 1 (hiszp.).
  3. a b c d e f g h i j k l Strelēvica-Ošiņa 2018 ↓.
  4. a b Poprawność językowa [w:] Andrzej Markowski (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN, Warszawa 2010, ISBN 978-83-01-14198-1.
  5. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓.
  6. Iva Nebeská, JAZYKOVÁ SPRÁVNOST [w:] Petr Karlík, Marek Nekula, Jana Pleskalová (red.), Nový encyklopedický slovník češtiny, 2017 (cz.).
  7. a b c d e Mate Kapović, Jezik i konzervativizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06] (serb.-chorw.).
  8. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 48.
  9. Richard M. Hogg, Linda van Bergen, Historical Linguistics 1995: Volume 2: Germanic linguistics. Selected papers from the 12th International Conference on Historical Linguistics, Manchester, August 1995, John Benjamins Publishing, 1998, s. 180, ISBN 978-90-272-8404-4 (ang.).
  10. Lívia Nagyné Foki, From Theoretical to Pedagogical Grammar: Reinterpreting the Role of Grammar in English Language, Veszprém 2006, s. 80–81 [zarchiwizowane z adresu 2019-02-13] (ang.).
  11. a b c d Trask 1999 ↓, s. 163–164.
  12. Kristin Denham, Anne Lobeck, Linguistics for Everyone: An Introduction, Cengage Learning, 2009, s. 10–11, ISBN 978-1-4130-1589-8 (ang.).
  13. „LACUS Forum”, 33, Hornbeam Press, 2007, s. 329 (ang.).
  14. Linda Pillière i inni, Standardising English, Cambridge University Press, 2018, s. 6, ISBN 978-1-107-19105-1 (ang.).
  15. a b c Starčević 2016 ↓, s. 73.
  16. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 49–50.
  17. McArthur 1992 ↓, s. 286.
  18. Przypisy:
  19. a b Trask 1999 ↓, s. 47–48.
  20. Nils Langer, Linguistic Purism in Action: How auxiliary tun was stigmatized in Early New High German, Walter de Gruyter, 2013, s. 223, ISBN 978-3-11-088110-3 (ang.).
  21. a b c d e Andrzej Markowski, Językoznawstwo normatywne dziś i jutro: stan, zadania, szanse, zagrożenia [w:] Konferencje i dyskusje naukowe [online], Rada Języka Polskiego [dostęp 2018-11-21].
  22. Speech Culture [w:] The Great Soviet Encyclopedia, wyd. 3, 1970–1979 (ang.).
  23. Anđel Starčević, Mate Kapović, Daliborka Sarić, The one and only: prescriptivism and mono-ideologies of language (ang.).
  24. Čermák 2011 ↓, s. 82–84.
  25. Annabelle Mooney, Betsy Evans, Language, Society and Power: An Introduction, Routledge, 2018, ISBN 978-0-429-82339-8 (ang.).
  26. Michael D Kliffer, “Quality of language”: The changing face of Quebec prescriptivism, Uniwersytet McMastera, s. 1 (ang.).
  27. Beata Jezierska, Frazeologizmy w polskich przekładach współczesnej prozy francuskiej (na wybranych przykładach), Poznań: Wydział Filologii Polskiej i Klasycznej: Instytut Filologii Polskiej, 2016, s. 97–99.
  28. a b c Nils Langer, Winifred Davies, Linguistic Purism in the Germanic Languages, t. 75 (Studia Linguistica Germanica), Walter de Gruyter, 2011, s. 7–10, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  29. Karol Janicki, Adam Jaworski, Language purism and propaganda: The First Congress for Polish [w:] Joshua A. Fishman (red.), The Earliest Stage of Language Planning: The "first Congress" Phenomenon, Walter de Gruyter, 1993, s. 227, ISBN 978-3-11-013530-5 (ang.).
  30. a b c Starčević 2016 ↓, s. 72.
  31. a b c d Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 45.
  32. a b c d e Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47.
  33. Carol Percy, Ingrid Tieken-Boon van Ostade, Prescription and Tradition: Establishing Standards across Time and Space, Bristol/Buffalo/Toronto: Multilingual Matters, 2016, s. 3, ISBN 978-1-78309-652-7 (ang.).
  34. Mari C. Jones, Damien Mooney, Creating Orthographies for Endangered Languages, Cambridge University Press, 2017, s. 10, ISBN 978-1-107-14835-2 (ang.).
  35. a b Magdalena Steciąg, Higiena werbalna na portalu Feminoteka.pl, „Postscriptum Polonistyczne” (2 (14)), 2014, s. 59–60, ISSN 1898-1593.
  36. McArthur 1992 ↓, s. 979, 982–83.
  37. Puzynina 1984 ↓, s. 549.
  38. Jeanette Sakel, Study Skills for Linguistics (Understanding Language), Routledge, 2015, s. 34, ISBN 978-1-317-53009-1 (ang.).
  39. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 13–14, ISBN 978-979-22-1681-3 (indonez.).
  40. a b Benjamin Lyngfelt i inni, Constructicography at work: Theory meets practice in the Swedish constructicon [w:] Benjamin Lyngfelt i inni red., Constructicography: Constructicon development across languages, t. 22 (Constructional Approaches to Language), Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2018, s. 59, DOI10.1075/cal.22.03lyn, ISBN 978-90-272-0100-3 (ang.).
  41. Zsuzsanna Fagyal, Douglas Kibbee, Frederic Jenkins, French: A Linguistic Introduction, Cambridge University Press, 2006, s. 4–7, ISBN 978-1-139-45956-3 (ang.).
  42. a b Descriptive style [w:] S Martin Mathivannan, A stylistic study of Vikram Seths novel an equal music, Inflibnet Centre, 2008, s. 64–65, 70–71 [dostęp 2019-02-14] (ang.).
  43. Halliday i Yallop 2007 ↓, s. 48–49.
  44. McArthur 1992 ↓, s. 414.
  45. Podstawowe informacje o Radzie, Rada Języka Polskiego [dostęp 2019-01-27].
  46. Polish Under Siege? [w:] Władysław Chłopicki, In and Out of English: For Better, for Worse? (Translating Europe), Multilingual Matters, 2005, s. 110, ISBN 978-1-85359-787-9 (ang.).
  47. Joanna Dąbrowska, Ocena poprawności językowej prac egzaminacyjnych uczniów III klasy gimnazjum: wewnętrznojęzykowe przyczyny trudności w ocenie, wyniki zastosowania skali egzaminacyjnej, zalecenia dla systemu egzaminacyjnego, „Edukacja”, 2 (118), 2012, s. 96–97, ISSN 0239-6858.
  48. Halina Karaś, Regionalizm [w:] Leksykon terminów i pojęć dialektologicznych [w:] DIALEKTOLOGIA POLSKA [dostęp 2019-01-27].
  49. Curzan 2014 ↓, s. 24.
  50. Curzan 2014 ↓, s. 28–32.
  51. Curzan 2014 ↓, s. 33.
  52. Curzan 2014 ↓, s. 36.
  53. Curzan 2014 ↓, s. 38.
  54. Stephan Elspaß, Language norm and language reality. Effectiveness and limits of prescriptivism in New High German [w:] Nils Langer, Winifred Davies (red.), Linguistic Purism in the Germanic Languages, Walter de Gruyter, 2011, s. 23–24, ISBN 978-3-11-090135-1 (ang.).
  55. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 174.
  56. Grzegorz Krynicki, Prescriptivism. Polish and English Dialects. [w:] contrastive grammar course [online], ifa.amu.edu.pl [dostęp 2018-11-19] (ang.).
  57. Halliday i Yallop 2007 ↓, s. 45.
  58. a b c Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 13–14.
  59. Justo Fernández López, CECEO y SESEO, hispanoteca.eu [zarchiwizowane z adresu 2014-12-31] (hiszp.).
  60. Voseo en la variedad rioplatense (Argentina, Paraguay y Uruguay), fondazionemilano.eu [dostęp 2018-11-19] (hiszp.).
  61. Trudgill i Bauer 1998 ↓, s. 120.
  62. Katarzyna Kłosińska, jest napisane [w:] Poradnia językowa [online], PWN, 2 grudnia 2015 [dostęp 2018-12-30].
  63. Opinie normatywne prof. Mirosława Bańko:
  64. pisati [w:] Slovar slovenskega knjižnega jezika [online], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša ZRC SAZU [dostęp 2018-12-30] (słoweń.).
  65. a b Clayton Valli, Ceil Lucas, Linguistics of American Sign Language: An Introduction, t. 2, Gallaudet University Press, 2000, s. 224–225, ISBN 978-1-56368-097-7 (ang.).
  66. John Patrick Brierley Allen, Stephen Pit Corder, The Edinburgh Course in Applied Linguistics: Papers in applied linguistics, wolumin 2, Oxford University Press, 1975, s. 32, ISBN 978-0-19-437058-5 (ang.).
  67. Geoffrey Pullum, 50 Years of Stupid Grammar Advice, The Chronicle of Higher Education, 17 kwietnia 2009 [dostęp 2018-11-28] (ang.).
  68. Geoffrey Pullum, English grammar: not for debate [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 11 września 2010 [dostęp 2018-11-28] (ang.).
  69. Geoffrey Pullum, Strictly incompetent: pompous garbage from Simon Heffer [w:] Prescriptivist poppycock [online], Language Log, 15 listopada 2010 [dostęp 2018-12-29] (ang.).
  70. Cameron 1995 ↓, s. 47.
  71. Kordić 2010 ↓, s. 65.
  72. Kordić 2010 ↓, s. 62.
  73. a b Steven Pinker, The Language Instinct, Madryt: W. Morrow and Company, 1994, s. 372–373, ISBN 978-0-688-12141-9, Cytat: „Most of the prescriptive rules of the language mavens make no sense on any level. They are bits of folklore that originated for screwball reasons several hundred years ago and have perpetuated themselves ever since. [...] The rules conform neither to logic nor to tradition, and if they were ever followed they would force writers into fuzzy, clumsy, wordy, ambiguous, incomprehensible prose, in which certain thoughts are not expressible at all.” (s. 373)
    „One can choose to obsess over prescriptive rules, but they have no more to do with human language than the criteria for judging cats at a cat show have to do with mammalian biology.” (s. 372) (ang.).
  74. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47–48.
  75. Starčević 2016 ↓, s. 67–75.
  76. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 45–49.
  77. a b c Loreta Vaicekauskienė, ‘Good Language’ and Insecure Speakers: A Study into Metalinguistic Awareness of TV and Radio Journalists in the Context of Language Monitoring in Lithuania [w:] Aurelija Usonienė, Nicole Nau, Ineta Dabašinskienė (red.), Multiple Perspectives in Linguistic Research on Baltic Languages, Cambridge Scholars Publishing, 2012, s. 78–80 (ang.).
  78. a b Čermák 2011 ↓, s. 83.
  79. Starčević 2016 ↓, s. 67–103.
  80. Milroy 2007 ↓, s. 135–136.
  81. a b c d Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 56–57.
  82. a b c Suzanne Romaine, Linguistic diversity and language standardization [w:] Marlis Hellinger, Anne Pauwels (red.), Handbook of Language and Communication: Diversity and Change, Walter de Gruyter, 2008, s. 685, ISBN 978-3-11-019853-9 (ang.).
  83. Edgar A. Gregersen, Language in Africa: An Introductory Survey, Taylor & Francis, 1977, s. 9–10, ISBN 978-0-677-04380-7 (ang.).
  84. Nancy Niedzielski, Dennis R. Preston, Folk linguistics, Berlin–Nowy Jork: Mouton de Gruyter, 1999, s. 22, 233 (ang.).
  85. Mark Newbrook, Language on the fringe, „The Skeptical Intelligencer”, 18 (1), Association for Skeptical Enquiry, 2015, s. 3 (ang.).
  86. Ulrich Ammon, Standard variety [w:] Sociolinguistics, t. 1, Walter de Gruyter, 2004, s. 273–283, ISBN 978-3-11-014189-4 (ang.).
  87. František Trávníček, Nástroj myšlení a dorozumělní: hrst úvah o spisovné češtině, F. Borový, 1940, s. 206 (cz.).
  88. Nils Langer, The Rechtschreibreform – A Lesson in Linguistic Purism, „German as a foreign language”, 3/2000, University of Bristol, 2000, s. 17–18 (ang.).
  89. William Delaney O’Grady, Michael Dobrovolsky, Francis Katamba, Contemporary linguistics: an introduction, Longman, 1996, s. 6, ISBN 978-0-582-24691-1 (ang.).
  90. Arab nationalism and/as language ideology [w:] Gibson Ferguson, Language Planning and Education, Edinburgh University Press, 2006, s. 21–22, ISBN 978-0-7486-2658-8 (ang.).
  91. Ulrike Vogl, Standard language ideology and the history of Romance-Germanic encounters [w:] Catharina Peersman, Gijsbert Rutten, Rik Vosters (red.), Past, Present and Future of a Language Border: Germanic-Romance Encounters in the Low Countries, Walter de Gruyter GmbH & Co KG, 2015, s. 61, ISBN 978-1-61451-583-8 (ang.).
  92. Starčević 2016 ↓, s. 99.
  93. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 51.
  94. Kapović 2010 ↓, s. 113–125.
  95. Kapović 2010 ↓, s. 38.
  96. Mate Kapović, Language, Ideology and Politics in Croatia, „Slavia centralis”, IV/2, 2011, s. 51–52 (ang.).
  97. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 63–64.
  98. a b Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 65.
  99. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 46.
  100. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 179–180.
  101. a b Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 181.
  102. Robert T. Craig, What Would a Practical Theory of Language and Communication Be Like?, 1987, s. 1 (ang.).
  103. a b Matei 2012 ↓, s. 129.
  104. Nic Subtirelu, A prescriptivism with moral and political ends: The linguistic shalts and shalt nots I can get behind [w:] Linguistic pulse [online], 16 grudnia 2013 [dostęp 2019-07-16] (ang.).
  105. Issues on Language Cultivation, Sándor Klára [dostęp 2019-09-06] (ang.).
  106. a b Miklós Kontra, Language Subordination on a National Scale: Examining the Linguistic Discrimination of Hungarians by Hungarians [w:] Betsy E. Evans, Erica J. Benson, James N. Stanford (red.), Language Regard, Cambridge University Press, 2018, s. 129, ISBN 978-1-107-16280-8 (ang.).
  107. Merete Skrede Pontes, The Linguistic Complaint Tradition in the Internet Age – a study of Internet blogs as a new channel for complaints about the English language, Uniwersytet w Bergen, 2007, s. 12 (ang.).
  108. Neil Mercer, Joan Swann, Learning English: Development and Diversity, Psychology Press, 1996, s. 229, ISBN 978-0-415-13121-6 (ang.).
  109. a b Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 3–9.
  110. Kapović, Starčević i Sarić 2016 ↓, s. 47–49.
  111. Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 10.
  112. a b Einar Haugen, Review of Introduction to a Theory of Language Planning, „Language”, 45 (4), 1969, s. 939, DOI10.2307/412345, ISSN 0097-8507, JSTOR412345.
  113. a b c Vaicekauskienė 2018 ↓, s. 339.
  114. Greenfield 2011 ↓, s. 33–35.
  115. Milroy i Milroy 1999 ↓, s. 10–11.
  116. Indrė Nugaraitė, Standard Language Ideology and Its Influence on Lithuanian Migrants. Samogitians' Attitudes Towards Their Language Variety, Kowno 2017, s. 13–18 (ang.).
  117. Beal 2012 ↓, s. 183–209.
  118. Elspaß i Maitz 2012 ↓, s. 176.
  119. Puzynina 1984 ↓, s. 543.
  120. Mesthrie 2009 ↓, s. 15–18.
  121. Martin J. Endley, Linguistic Perspectives on English Grammar: A Guide for EFL Teachers, IAP, 2010, xxxii, ISBN 978-1-61735-170-9 (ang.).
  122. John Lyons, Language and Linguistics, Cambridge University Press, 1981, s. 52–54, ISBN 978-0-521-29775-2 (ang.).
  123. Rajend Mesthrie, Standardisation and variation in South African English, 1994, s. 181–201 (ang.).}
  124. a b c Mate Kapović, Jezik i konzervativizam [w:] Tvrtko Vuković, Maša Kolanović, Komparativni postsocijalizam: slavenska iskustva, Zagrzebska Szkoła Slawistyczna, 2013, s. 391–400 [dostęp 2018-11-06], Cytat: „Preskriptivizam je neznanstveni pristup jeziku u kojem se nasumično propisuje što je u jeziku »pravilno«, a što nije. [...] Preskriptivisti koriste različite »argumente« da bi objasnili zašto je nešto u jeziku »ispravno«, a nešto drugo nije – npr. tradiciju (nerijetko izmišljenu ili krivotvorenu), »logičnost« (često upitnu), [...], etimologiju (često pogrešnu), pozivanje na opskurantističke pojmove kao što su »duh jezika« i sl. [...] Čisto znanstveno gledano – sve riječi, oblici i strukture koje se u jeziku upotrebljavaju su pravilne. [...] Druga je stvar što su, stjecajem povijesnih okolnosti, samo neki od tih oblika (zasad) standardni [...]. Standardni jezici su, među ostalim, posljedica percipirane potrebe u modernim nacionalnim državama za postojanjem službene i nadregionalne varijante jezika, no to ne znači da je sve što nije standardno »nepravilno«, kao što ne znači da je standardni jezik ikako imanentno vrjedniji od bilo kojeg drugog oblika jezika.”
    „Preskriptivizam je potpuno neznanstvena ali jako proširena tendencija da se jezik, umjesto opisivanja i analiziranja, propisuje, proizvoljno određujući što bi u jeziku kako »trebalo biti«. Iako su osnovni nosioci preskriptivizma u načelu jezikoslovci (kod nas uglavnom kroatisti, ali ne isključivo), preskriptivizam nema nikakve veze s lingvistikom kao znanošću niti se znanstveno ikako može opravdati. Tu je, kako rekosmo, riječ o konzervativnom političkom projektu koji se provodi na jezičnom planu, a onda ga se naknadno pokušava legitimizirati tobožnjim lingvističkim argumentima [...]. Razlika između preskriptivizma kao konzervativne ideologije koja se ispoljava u jeziku i jezične preskripcije kao takve (koja je potrebna kada se propisuje standard kao službena jezična norma) je u tome što prvi jezično propisivanje uzima kao svojevrsni raison d'être i pokušava ga znanstveno opravdati, dok je u drugoj riječ isključivo o tehničkoj potrebi prilikom kodificiranja službenoga oblika jezika. Kraće rečeno, ako se određena jezična varijanta propiše kao službena iz čisto praktičnih razloga, to nipošto ne povlači za sobom automatski i zastupanje stava da je samo takav propis moguć i ispravan.” (serb.-chorw.).
  125. Juan Carlos Moreno Cabrera, La dignidad e igualdad de las lenguas. Crítica de la discriminación lingüística, Madryt: Alianza, 2000, s. 157–160, ISBN 978-84-206-6744-7, Cytat: „Si la moderna ciencia lingüística no apoya esta distinción entre formas correctas o buenas y formas incorrectas o malas de hablar, ¿de dónde surge, pues, este interés en tachar unas hablas de incultas o incorrectas? [...] La idea de que el vulgo inculto habla mal ha sido difundida y alentada desde el poder político y educativo para facilitar que los hablantes de variedades lingüísticas no estándares las abandonen y se sumen a los modelos de habla considerados cultos. De esa manera se consigue, a través de este prejuicio, que el propio pueblo abandone sus formas de hablar de modo voluntario y contribuya a la destrucción de sus propias señas de identidad lingüística.” (s. 157)
    „Desde un punto de vista objetivo y estrictamente lingüístico, no hay nada que haga unas formas de hablar peores o menos dignas que otras. Como observa el profesor Borrego Nieto, las instancias educativas desempeñan aquí un papel crucial. Sería interesante no identificar correcto con normativo. Si no se nos impone una norma, podemos aceptarla libremente, pero debemos tener presente que esa norma no es más correcta que otras posibles simplemente porque la acepten o ensalcen determinadas instancias sociales.” (s. 160) (hiszp.).
  126. R. Anthony Lodge i inni, Exploring the French Language, John Wiley & Sons, 1997, s. 14, ISBN 978-0-340-67662-2 (ang.).
  127. Pearce 2012 ↓, s. 79.
  128. Vaicekauskienė 2016 ↓, s. 305.
  129. Václav Cvrček, S Václavem Cvrčkem o jazykovědě, „Respekt”, 5 sierpnia 2015 [dostęp 2019-08-26] (cz.).
  130. a b c d Miklós Kontra (red.), Special issue book reviews, „Multilingua”, 19 (1–2), Language contact in East-Central Europe, Mouton Publishers, 2000, s. 193, ISSN 1613-3684 (ang.).
  131. „Language”, 1–2, 73, Linguistic Society of America, 1997, s. 453 (ang.).
  132. Václav Cvrček, Je načase zmírnit českou obsesi správností a nechat jazyk jeho přirozenému vývoji?, „Respekt”, 22 marca 2009 [dostęp 2019-08-26] (cz.).
  133. Starčević 2016 ↓, s. 68.
  134. Witold Mańczak, Praktyczne zastosowania lingwistyki [w:] Problemy językoznawstwa ogólnego, Wrocław–Warszawa–Kraków: Ossolineum, 1996, s. 231, ISBN 83-04-04327-0.
  135. Jozef Mistrík, Encyklopédia jazykovedy, wyd. 1, Bratysława: Obzor, 1993, s. 343, ISBN 80-215-0250-9, OCLC 29200758 (słow.).
  136. Juraj Dolník, Základy lingvistiky, wyd. 1, Bratysława: Stimul, 1999, s. 215, ISBN 80-85697-95-5, OCLC 43470637 (słow.).
  137. Robert Lawrence Trask, Dictionary of Grammatical Terms in Linguistics, Psychology Press, 1993, s. 215–216, ISBN 978-0-415-08628-8, Cytat: „Prescriptivism: An approach to grammatical characterization one of whose primary objects is the identification of forms and usages which are considered by the analyst to be ‘correct’ and the proscribing of forms and usages felt to be ‘incorrect’. The criteria invoked in such an approach are necessarily those selected by the analyst and are hence essentially subjective; they typically include appeals to ‘logic’, to aesthetic factors, to tradition and/or to literary usage; not infrequently, they also include appeals to the grammatical facts of other languages which are regarded as having greater prestige. [...] Most modern linguists would probably accept that some degree of prescriptivism is necessary for educational purposes, but all would vigorously reject prescriptivism as a basis for grammatical characterization” (ang.).
  138. Mate Kapović, Čiji je jezik, wyd. 1, Zagrzeb: Algoritam, 2010, s. 62, ISBN 978-953-316-282-9, Cytat: „Kao što rekosmo, jasno je da će se službeni dokumenti, udžbenici ili stručna literatura pisati književnim jezikom ili da će informativne emisije koje se gledaju u čitavoj zemlji biti na standardu, jednako tako kako će se njime govornici služiti u najslužbenijim situacijama kao više-manje neutralnim sredstvom komunikacije. Standardni jezik jest potreban, no sa standardom ne treba pretjerivati i zahtijevati njegovu uporabu i ondje gdje za tim zapravo nema prave potrebe, kao što ga nema potrebe idealizirati i fetišizirati. Treba biti realan i biti svjestan jednostavne činjenice da je velikoj većini ljudi u najvećem broju situacija standard, osim pasivno – za čitanje novinâ, knjiga ili gledanje televizije, uglavnom nepotreban [...].” (serb.-chorw.).
  139. Peter Trudgill, Sociolinguistics and Linguistic Value Judgements: Correctness, Adequacy and Aesthetics, Universität Duisburg-Essen, 1976, s. 5, Cytat: „It is well-known that linguistics is a descriptive rather than prescriptive science, and that linguists are concerned with describing and accounting for what speakers actually say rather than with what various “authorities” believe they ought to say. This means that linguists are not normally prepared to say that some forms of language are “good” or “correct” and that other forms are “bad” or “wrong”. Some linguists (for example, Hall, 1950) have taken a much stronger and more proselytising stand on this issue than have others, but it is safe to say that the vast majority of linguists are agreed that notions of “correctness” have no part to play in objective discussions of language, at least as it is used by native speakers.” (ang.).
  140. Noam Chomsky, Chomsky on Democracy and Education, Carlos Peregrín Otero, Psychology Press, 2003, s. 403–404, ISBN 978-0-415-92631-7, Cytat: „I think sensible prescriptivism ought to be part of any education. I would certainly think that students ought to know the standard literary language with all its conventions, its absurdities, its artificial conventions, and so on because that’s a real cultural system, and an important cultural system. They should certainly know it and be inside it and be able to use it freely. I don’t think people should give them any illusions about what it is. It’s not better, or more sensible. Much of it is a violation of natural law. [...] So a good deal of what’s taught in the standard language is just a history of artificialities, and they have to be taught because they’re artificial” (ang.).
  141. David Sankoff, Grammatical Ideology and Its Effect on Speech [w:] Anthony Kroch, Cathy Small (red.), Linguistic Variation: Models and Methods, Academic Press, 1978, s. 45, ISBN 0-126188505, Cytat: „Modern linguistics entirely rejects prescriptivism in grammatical analysis. Rightly so, since prescriptivism is simply the ideology by which the guardians of the standard language impose their linguistic norms on people who have perfectly serviceable norms of their own” (ang.).
  142. Introduction [w:] Bambi B. Schieffelin, Kathryn Ann Woolard, Paul V. Kroskrity, Language Ideologies: Practice and Theory, Oxford University Press, 1998, s. 26, ISBN 978-0-19-535561-1, Cytat: „Professional, scientific linguistics in the late twentieth century has nearly uniformly, and sometimes rather smugly, rejected prescriptivism” (ang.).
  143. James Milroy, Lesley Milroy, Authority in Language: Investigating Standard English, wyd. 3, Routledge, 1999, s. 6, ISBN 978-1-134-68757-2, Cytat: „Although linguistic scholars would certainly dispute the details of this pronouncement, they have continued (for the most part) to assert or assume that their discipline is descriptive and theoretical and that they do not deal in prescription. In Western Europe and America most theoretical linguists would still affirm that all forms of language are in principle equal” (ang.).
  144. Harimurti Kridalaksana, Bahasa dan Linguistik [w:] Kushartanti, Untung Yuwono, Multamia Lauder (red.), Pesona bahasa: langkah awal memahami linguistik, Dżakarta: Gramedia Pustaka Utama, 2007, s. 11–12, ISBN 978-979-22-1681-3, Cytat: „[...] linguistik mendekati bahasa secara deskriptif dan tidak secara preskriptif. Yang dipentingkan dalam linguistik ialah apa yang sebenarnya diungkapkan seseorang, dan bukannya apa yang menurut si penyelidik seharusnya diungkapkan. Menyusun kaidah-kaidah yang menjelaskan apa yang betul atau apa yang salah bukanlah tugas linguistik.” (indonez.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]