Norymberga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta na prawach powiatu w Niemczech. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Norymberga
Nürnberg
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Niemcy
Kraj związkowy Bawaria
Rejencja Środkowa Frankonia
Powierzchnia 186,40 km²
Wysokość 162-309 m n.p.m.
Populacja (2014)
• liczba ludności
• gęstość

501 072
2687 os./km²
Nr kierunkowy 0911, 09122, 09129
Kod pocztowy 90402-90491
Tablice rejestracyjne N
Położenie na mapie Bawarii
Mapa lokalizacyjna Bawarii
NorymbergaNürnberg
Norymberga
Nürnberg
Położenie na mapie Niemiec
Mapa lokalizacyjna Niemiec
NorymbergaNürnberg
Norymberga
Nürnberg
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
NorymbergaNürnberg
Norymberga
Nürnberg
Ziemia 49°27′N 11°05′E/49,450000 11,083333
Strona internetowa
Portal Portal Niemcy

Norymberga (niem. Nürnberg, frank. Nämberch) – miasto na prawach powiatu w Niemczech, w kraju związkowym Bawaria, w rejencji Środkowa Frankonia, siedziba regionu Industrieregion Mittelfranken. Położone nad rzeką Pegnitz (nieco powyżej jej ujścia do rzeki Regnitz), gospodarcza i kulturalna stolica Frankonii, drugie co do wielkości miasto w Bawarii. Liczy 510 602 mieszkańców (31 grudnia 2011). Najbliżej położone duże miasta: Monachium – ok. 150 km na południowy wschód, Stuttgart – ok. 156 km na południowy zachód i Frankfurt nad Menem – ok. 186 km na północny zachód. Miasto zniszczone podczas II wojny światowej, odbudowane.

Historia[edytuj]

Wczesne średniowiecze[edytuj]

We wczesnym średniowieczu w okolicach dzisiejszej Norymbergi przebiegała granica germańsko-słowiańska. Pierwsza wzmianka o mieście pojawiła się w 1050 jako nuorenberc (skalista góra) w dokumencie cesarza Henryka III. Istotną rolę dla Rzeszy odgrywał ówczesny zamek, dzięki któremu rozwinęło się miasto. Szybko otrzymało one liczne przywileje handlowe. Już w XII wieku Norymberga była stolicą Burgrabstwa Norymbergi.

Wolne miasto[edytuj]

Dzięki Wielkiej Karcie Swobód nadanej w 1219 r. przez Fryderyka II miasto stało się wolnym miastem Rzeszy. Ówczesna Norymberga była, wraz z Augsburgiem, jednym z dwóch największych centrów handlowych na drodze z Rzymu do północnej Europy, a wraz z Legnicą i Wiedniem jednym z największych miast środkowej Europy na początku czternastego stulecia.[potrzebny przypis]

W drugiej połowie XIV wieku Norymbergi sięgały wpływy czeskie. Jako wolne miasto Norymberga graniczyła z Królestwem Czech poprzez ziemie Czeskiego Palatynatu. Nadgraniczną miejscowością czeską było wówczas Erlenstegen, które od 1899 stanowi dzielnicę Norymbergi. Rezydujący w Pradze król Czech i Święty Cesarz Rzymski Karol Luksemburski gościł w Norymberdze 52 razy[1]. Czeską stolicę z Norymbergą łączyła tzw. Złota Droga. Z fundacji Karola zbudowano Kościół Najświętszej Marii Panny[1]. W 1356 przyjęto w Norymberdze Złotą Bullę Karola[1]. Tu też urodzili się kolejni królowie Czech Wacław IV Luksemburski i Zygmunt Luksemburski.

Panorama miasta z Kroniki Świata Hartmana Schedla (1493)

Do 1427 r. Norymberga była rządzona przez burgrabiów, aż do Fryderyka VI, który sprzedał swój urząd „Radzie Miasta”. W 1437 do miasta dotarła czarna śmierć. W 1502 miasto najechał margrabia Kazimierz Hohenzollern.

Rozkwit kulturowy w XV i XVI wieku spowodował, że Norymberga stała się centrum niemieckiego renesansu. W 1493 w Norymberdze opublikowano Liber Chronicarum. W rezultacie wojny o sukcesję w Landshut w granice Wolnego Miasta Norymbergi włączono m.in. miasta Lauf, Altdorf, Hersbruck, Betzenstein[2]. W 1525 r. miasto zaakceptowało reformację. W lutym 1541 r. miasto odwiedził król Hiszpanii i Święty Cesarz Rzymski Karol V Habsburg[3].

Norymberga była znaczącym ośrodkiem drukarskim, z czego korzystali także Polacy. W latach 1508–1518 działalność drukarską prowadził tu Adam Dyon. W 1543 roku w Norymberdze zostało wydane słynne dzieło Mikołaja Kopernika De revolutionibus orbium coelestium. W 1554 jako pierwszy utwór polskiego kompozytora, wydany poza granicami Polski, światło dzienne ujrzał tu utwór In te Domine speravi Wacława z Szamotuł. W 1698 roku w Norymberdze Jakub Barner wydał podręcznik chemii Chymia philosophica.

W Norymberdze zmarł autor ołtarza w krakowskim Kościele Mariackim Wit Stwosz (w 1533) oraz jego syn, także rzeźbiarz, Stanisław Stwosz (w 1528).

Podczas wojny trzydziestoletniej, w 1632 r., król szwedzki Gustaw II Adolf został pokonany w Norymberdze przez czeskiego wodza Albrechta von Wallensteina. Miasto podupadło podczas wojny. W 1651 Norymberga uzyskała połączenie pocztowe z Erfurt, a w 1683 z Lipskiem. W 1662 rozpoczęła działalność norymberska Akademia Sztuk Pięknych. W 1711 Norymbergę odwiedził przyszły król Polski August III Sas[4]. XVIII wiek to okres powolnego upadku miasta. W 1790/91 elektor bawarski Karol IV Teodor Wittelsbach zajął część ziem pozyskanych przez Norymbergę po wojnie o sukcesję w Landshut[2]. W 1796 część terytorium okupowało Królestwo Prus[2]. Na początku XIX wieku Norymberga zbankrutowała.

W granicach Bawarii[edytuj]

Norymberga pod koniec XIX wieku

Z polecenia cesarza Napoleona w 1806 r. Norymberga straciła status Wolnego Miasta i została wcielona do Królestwa Bawarii, na czym niewątpliwie skorzystała. Wszystkie długi miasta zostały spłacone. Norymberga odrodziła się jako centrum przemysłowe. W 1835 r. została otwarta w Norymberdze pierwsza niemiecka linia kolejowa do pobliskiej miejscowości Fürth, a w drugiej połowie XIX wieku Norymberga została połączona linią kolejową z czeskim miastem Cheb. W 1871 Norymberga została częścią zjednoczonych Niemiec. W 1900 Norymberga była dziewiątym najludniejszym miastem Niemiec i drugim Królestwa Bawarii. 11 maja 1912 otwarto w Norymberdze jeden z największych ogrodów zoologicznych Europy.

W XX wieku miasto wpisało się na czarne karty dziejów ludzkości. Za czasów III Rzeszy było ważnym ośrodkiem ruchu nazistowskiego. Pozostałościami z tych czasów są monumentalne budowle nazistowskiej architektury. W 1935 na zjeździe NSDAP w Norymberdze zostały ogłoszone tzw. ustawy norymberskie. W czasie II wojny światowej w Norymberdze byli więzieni przez Niemców m.in. Franciszek Leszek Klima, Franciszek Korszyński, Józef Kos i Jerzy Roszak. 2 stycznia 1945 r. średniowieczne centrum miasta zostało zbombardowane przez Brytyjczyków oraz Amerykanów. W wyniku tych nalotów zniszczono ok. 90% starej zabudowy. Do tego czasu Norymberga była jednym z najlepiej zachowanych miast średniowiecza. 16-20 kwietnia 1945 w bitwie o Norymbergę Amerykanie pokonali połączone siły Niemiec i Rosyjskiej Armii Wyzwoleńczej.

Po II wojnie światowej odbył się w tym mieście proces zbrodniarzy wojennych – słynny proces norymberski. W 1949 Norymberga została częścią Republiki Federalnej Niemiec. W 1972 do miasta przyłączono miejscowość Katzwang.

Współcześnie Norymberga jest 14. najludniejszym miastem Niemiec.

Demografia[edytuj]

Najliczniejsze grupy imigrantów stanowią według danych z 2014 roku ludzie pochodzący z Turcji, Ukrainy, Rosji, Grecji, Chorwacji, Rumunii i Polski (od 8 do 39 tysięcy).

Według danych z 2014 roku luteranie stanowią 29,1% populacji, a katolicy 25,9%.

Polityka[edytuj]

Panorama miasta ze wzgórza zamkowego, w głębi kościół Św. Sebalda, w tle kościół Św. Wawrzyńca (Lorenzkirche)
Kościół NMP
Tramwaje w centrum miasta
Kosz i antena wieży telewizyjnej w Norymberdze

Władze miasta[edytuj]

Władze miasta stanowi Rada Miejska oraz Burmistrz. Wybory do Rady Miejskiej odbyły się ostatnio 2 marca 2008 roku. W skład Rady Miasta wchodzi 70 przedstawicieli następujących partii:

  • CSU: 32 osoby
  • SPD: 29 osób
  • Związek 90/Zieloni: 4 osoby
  • Partia „Die Freien”: (FDP): 2 osoby
  • Partia „Die Guten”: 1 osoba
  • Republikanie (REP): 1 osoba
  • BIA: 1 osoba

Burmistrzem miasta od roku 2002 Dr. Ulrich Maly (SPD). W wyborach komunalnych w marcu 2008 został on wybrany w pierwszej turze wyborów na kolejną kadencję. Drugim burmistrzem miasta jest Horst Förther (SPD), odpowiedzialny za referaty „Sport”, „Ogród zoologiczny” i „Straż pożarna”. Trzecim burmistrzem miasta jest Klemens Gsell (CSU), odpowiedzialny za referat „Środowisko”.

Herb[edytuj]

 Osobny artykuł: Herb Norymbergi.

Znamy dwa herby Norymbergi – tzw. „Wielki Herb” – przedstawiającym w tarczy na błękitnym tle złotego orła z głową koronowanej kobiety, znany z pieczęci z roku 1220, oraz tzw. „Mały Herb” – tarcza jest podzielona w słup na dwa pola. Po prawej stronie heraldycznej widnieje pół czarnego orła cesarskiego na złotym tle, po lewej stronie po trzy białe i czerwone pasy ustawione na skos (barwy Frankonii). W 1350 „Mały Herb” został udostojniony połową orła cesarskiego.

Zabytki[edytuj]

Ponad miastem góruje zamek – monumentalny kompleks trzech budowli, składający się z zamku cesarskiego (Kaiserburg) zamku burgrabiego (Burggrafenburg) i zamku miejskiego (Stadtburg). Miasto opasują zachowane częściowo obwarowania, z kilkoma basztami (datowane na XIV–XV w.). Przy rynku staromiejskim (Hauptmarkt) wznosi się renesansowy ratusz z XIV–XVII w. Obok – Schöner Brunnen – późnogotycka studnia w kształcie wieży – wysoka na 19 m z licznymi figurami m.in. Marii, apostołów i proroków. W pobliżu dwie gotyckie świątynie – kościół Św. Sebalda, budowany w latach 1230–1273, z XV-wiecznym nagrobkiem patrona świątyni, licznymi zabytkami rzeźby, wśród nich kilka dzieł Wita Stwosza – m.in. krucyfiks Wickla oraz kościół Najświętszej Marii Panny (Frauenkirche) fundacja Karola IV wznoszony od 1355 do 1361 r., z bogatą dekoracją rzeźbiarsko-architektoniczną oraz figurkami siedmiu elektorów (książąt i arcybiskupów), składających hołd cesarzowi, które pojawiają się każdego dnia w południe na zegarze ponad tzw. balkonem cesarskim. We wnętrzu wiele zabytków gotyckiej rzeźby i malarstwa m.in. Ołtarz Tucherów. Po drugiej stronie rzeki, nieopodal rynku, wznosi się kolejna fundacja cesarska – gotycki kościół Św. Wawrzyńca z XIII–XIV w. z monumentalnym piaskowcowym tabernakulum Adama Krafta licznymi tryptykami (gł. XV i XVI w.) oraz zespół rzeźb Wita Stwosza – Pozdrowienie Anielskie z 1517 r. Nad rzeką Regnitz zachował się częściowo gotycki kompleks Szpitala Św. Ducha (XIV–XVI w.) Z dawnej zabudowy gospodarczej zachował się Mauthalle – dawny spichlerz (1498–1502). Z zabudowy mieszczańskiej przetrwały jedynie nieliczne stare domy: dom Albrechta Dürera (XV w.), Fembohaus (XVI w.), Nassauer Haus (XIII–XV w.), dom Tucherów (XVI w.)

Muzea[edytuj]

W cennej kamienicy patrycjuszowskiej Fembo-Haus z XVI w. mieści się Muzeum Miejskie (Stadtmuseum), nieopodal zamku cesarskiego – Muzeum Narodowe (Germanisches Nationalmuseum) ze zbiorami dzieł m.in. Dürera, Lucasa Cranacha i Hansa Cranacha i Wita Stwosza, w samym zamku znajdują się zbiory rzeźby, malarstwa i rzemiosła artystycznego doby średniowiecza. Wzniesiony w konstrukcji szkieletowej piętnastowieczny Dom Dürera prezentuje prace i pamiątki związane z artystą. Dzieła sztuki najnowszej mieści Neue Museum – Staatliches Museum für Kunst und Design Neue Museum – Staatliches Museum für Kunst und Design (NMN). Muzeum Historii Komunikacji Miejskiej, mieści m.in. najstarsze wagony tramwajowe i wiele pamiątek świadczących o długiej tradycjach norymberskiej komunikacji miejskiej. W Muzeum Transportu (Verkehrsmuseum/DB Museum) można obejrzeć najstarsze wagony i lokomotywy, oraz dawne świadectwa tradycji modelarstwa kolejowego. Uwagę zwraca rozległa makieta miasta z licznymi torowiskami i zabytkowymi modelami parowozów, wagonów itp. Ponadto znajdują się tutaj pamiątki z historii transportu samochodowego i kolejowego. Atrakcją dla dzieci jest Muzeum Zabawek – powstałe na bazie kolekcji Lydii i Paula Bayerów, obecnie zawiera ok. 65 tys. różnego rodzaju obiektów tego typu, np. historyczne lalki, misie, kukiełki, zbiory gier dziecięcych, modelarstwa oraz budownictwa klockowego.

Media[edytuj]

W Norymberdze mieści się studio Bayerischer Rundfunk dla Środkowej i Górnej Frankonii.

Transport[edytuj]

Dworzec kolejowy Nürnberg Hauptbahnhof

Na północ od Norymbergi mieści się międzynarodowy port lotniczy Norymberga.

Kolej[edytuj]

Stacje i przystanki kolejowe: Nürnberg Hauptbahnhof, Nürnberg-Eibach, Nürnberg-Sandreuth, Nürnberg-Gleißhammer, Nürnberg Nordost. W Norymberdze i okolicznych miejscowościach kursują pociągi S-Bahn.

Sport[edytuj]

Sportową wizytówką miasta jest założony w roku 1900 wielosekcyjny klub 1. FC Nürnberg, znany przede wszystkim z pierwszoligowego klubu piłkarskiego. Drużyna piłkarska rozgrywa mecze na słynnym Frankenstadion, który był miejscem rozgrywek Mundialu 2006 – rozegrano tam 4 mecze grupowe oraz znany z dużej ilości interwencji sędziego mecz pomiędzy reprezentacjami Holandii i Portugalii w ramach 1/8 finału.

Ponadto miasto w Deutsche Eishockey Liga miasto reprezentuje drużyna hokejowa Nürnberg Ice Tigers.

Od 2013 roku, w mieście rozgrywany jest kobiecy turniej tenisowy, Nürnberger Versicherungscup, zaliczany do rozgrywek cyklu WTA Tour.

Współpraca międzynarodowa[edytuj]

Tablica upamiętniająca dawną granicę czesko-norymberską

Miejscowości partnerskie:

Osoby[edytuj]

Pomnik Albrechta Dürera na placu jego imienia

urodzeni w Norymberdze[edytuj]

związane z miastem[edytuj]

Norymberga w sztuce[edytuj]

Tutaj toczy się akcja jednej z oper Ryszarda WagneraŚpiewaków norymberskich.

Przypisy

  1. a b c Frauenkirche – The Church of our Lady. izi.Travel. [dostęp 2016-04-28].
  2. a b c Nürnberg, Reichsstadt: Territorium. Historisches Lexikon Bayerns. [dostęp 2016-03-23].
  3. [1].
  4. Jacek Staszewski, August III Sas, Ossolineum, Wrocław 1989, s. 44. ISBN 83-04-02887-5.

Linki zewnętrzne[edytuj]