Nowa Słupia

Nowa Słupia
	miasto w gminie miejsko-wiejskiej
	; Rynek w Nowej Słupi
	Herb
Państwo	Polska
Województwo	świętokrzyskie
Powiat	kielecki
Gmina	Nowa Słupia
Prawa miejskie	1351–1869 i od 2019
Burmistrz	Andrzej Czesław Gąsior
Powierzchnia	13,97 km²
Wysokość	287 m n.p.m.
Populacja (2022); • liczba ludności; • gęstość	; 1259; 96 os./km²
Strefa numeracyjna	41
Kod pocztowy	26-006
Tablice rejestracyjne	TKI
	Położenie na mapie gminy Nowa Słupia Nowa Słupia
	Położenie na mapie Polski Nowa Słupia
	Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego Nowa Słupia
	Położenie na mapie powiatu kieleckiego Nowa Słupia
	50°51′50″N 21°05′24″E/50,863889 21,090000
TERC (TERYT)	2604134
SIMC	0255510
	Urząd miejskiRynek 15; 26-006 Nowa Słupia
	Multimedia w Wikimedia Commons
	Informacje w Wikipodróżach
	Strona internetowa

Nowa Słupia (daw. Słupia Nowa) – miasto w Polsce położone w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, siedziba gminy Nowa Słupia^[7]^[8]. Ma status sołectwa^[9].

Prawa miejskie w latach 1351–1869 oraz ponownie od 1 stycznia 2019^[10]^[11].

W obszar miasta wchodzą:

Integralne części miasta^[7]^[8]
SIMC	Nazwa	Rodzaj i
1017066	Kolonijki	część miasta
1017072	Łazy	część miasta
1017089	Radoszów	część miasta
0255527	Święty Krzyż	część miasta

Położenie

Nowa Słupia położona jest w Górach Świętokrzyskich, na wschodnim krańcu Obniżenia Wilkowskiego. Znajduje się u stóp Łysej Góry (zwanej także Świętym Krzyżem) – drugiego co do wysokości wzniesienia Łysogór. Miasto graniczy ze Świętokrzyskim Parkiem Narodowym, znajdując się w jego otulinie.

Około 5 km na południowy wschód od Słupi położony jest szczyt Góry Jeleniowskiej w Paśmie Jeleniowskim. 3 km na północny wschód znajduje się Góra Chełmowa z rezerwatem przyrody chroniącym naturalne stanowiska modrzewia polskiego.

Przez Nową Słupię przebiegają drogi wojewódzkie: droga wojewódzka nr 751 – z Suchedniowa do Ostrowca Świętokrzyskiego, 753 – do Woli Jachowej (łącząca Słupię z Kielcami) oraz 756 – ze Starachowic do Stopnicy

Nowa Słupia jest punktem początkowym zielonego szlaku turystycznego prowadzącego do Łagowa, czarnego szlaku turystycznego prowadzącego na Szczytniak, czerwonego szlaku rowerowego prowadzącego do Cedzyny oraz czarnego szlaku rowerowego prowadzącego do Opatowa. Przez miasto przechodzi niebieski szlak turystyczny z Łysej Góry do Pętkowic.

Historia

Osobny artykuł: Kalendarium Nowej Słupi.

Począwszy od XIII wieku do roku 1819, wieś była własnością opactwa benedyktynów na Świętym Krzyżu. Osada nosiła wówczas nazwę Słup. W 1351 r. opaci świętokrzyscy założyli miasto na mocy przywileju króla Kazimierza Wielkiego. Powstało ono w dogodniejszym miejscu, w porównaniu z poprzednim położeniem wsi, noszącej współcześnie nazwę Stara Słupia.

Rozwój miasta związany był z obsługą pielgrzymek na Święty Krzyż. W Nowej Słupi kilkukrotnie zatrzymał się m.in. król Władysław Jagiełło, pielgrzymujący do świętokrzyskiego klasztoru.

W 1405 r. Słupia otrzymała przywilej na odbywanie cotygodniowych targów. Liczba jarmarków z czasem zwiększyła się do dziewięciu. W 1578 r. miasto posiadało 2,5 łana, 21 warsztatów rzemieślniczych, 6 garncy gorzałczanych, młyn i stępę.

Po kasacji klasztoru w 1819 r. miasteczko podupadło. W 1869 r., po powstaniu styczniowym, Nowa Słupia utraciła prawa miejskie.

Przed II wojną światową osada miała 3350 mieszkańców. Na skutek wojny ich liczba zmniejszyła się do 1353 w 1946 r. W 1959 r. w Nowej Słupi wybudowano wodociąg i dom wycieczkowy. W 1960 r. powstało Muzeum Staropolskiego Hutnictwa.

Podczas okupacji hitlerowskiej, w 1941 roku Niemcy utworzyli getto dla żydowskich mieszkańców oraz przesiedlonych z innych miejscowości. Przebywało w nim około 2500 Żydów. W październiku 1942 zostali do obozu zagłady Treblinka II i tam zamordowani^[12]. W Nowej Słupi stacjonował oddział niemieckiej żandarmerii dowodzony przez Alberta Schustera zwanego Katem Łysogór^[13].

W latach 1975–1998 Nowa Słupia położona była w województwie kieleckim.

Współcześnie Nowa Słupia jest ośrodkiem turystycznym w Górach Świętokrzyskich. W miejscowości tej co roku odbywa się festyn archeologiczny Dymarki Świętokrzyskie, na którym prezentowane są m.in. starożytne metody wytopu żelaza.

Konsultacje lokalne w sprawie nadania statusu miasta (2017)

Uchwałą XLII/72/17 Rada Gminy postanowiła o przeprowadzeniu konsultacji w sprawie nadania statusu miasta w terminie 1.01–28.02.2018 r.^[14]. Konsultacje społeczne przeprowadzone zostały w terminie od 1 stycznia do 28 lutego 2018^[14]^[15]. Wyniki prezentują się następująco: a) gmina Nowa Słupia (frekwencja 6,73% = 523 osoby): za 94,58% (523 osoby), przeciw 4,34% (24 osoby); wstrzymało się 1,08% (6 osób); b) miejscowość Nowa Słupia (frekwencja 9,42% = 110 osób): za 91,82% (101 osób), przeciw 8,18% (9 osób); wstrzymało się 0% (0 osób)^[16]. Uchwałą XLIX/25/18 z dnia 7 marca 2018 Rada Gminy złożyła wniosek o nadanie statusu miasta miejscowości Nowa Słupia^[17]. Po 150 latach, od 1 stycznia 2019 roku, Nowa Słupia znów stała się miastem^[18]^[10].

Zabytki i atrakcje turystyczne

Kamienny pielgrzym – figura klęczącego mężczyzny usytuowana nieopodal głównego wejścia do Świętokrzyskiego Parku Narodowego, przy drodze na Święty Krzyż. Według legendy to pełen pychy, pielgrzymujący ongiś na Święty Krzyż rycerz, który skamieniał po tym, gdy oświadczył, że bijące na szczycie klasztorne dzwony biją na jego cześć. Od tego czasu ma przesuwać się co rok o ziarenko piasku, a kiedy dotrze na szczyt nastąpi koniec świata.
Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego im. Mieczysława Radwana – wybudowane w miejscu, w którym odkryto pozostałości dymarek pochodzących z okresu od I do III wieku. W muzeum, poza odkrytymi dymarkami, prezentowane są także wyroby żelazne wykonane z pochodzącego z nich surowca. Wyjaśniona jest również technologia wytopów.
Centrum Kulturowo-Archeologiczne – w którym znajdują się rekonstrukcje chat wiejskich, dymarek i fragment umocnień wykonanych na wzór Wału Hadriana. Centrum stanowi zaplecze dla festiwalu „Dymarki Świętokrzyskie”, który odbywa się w Nowej Słupi w jeden z weekendów sierpniowych^[19].
Kościół parafialny pw. św. Wawrzyńca – wybudowany w 1678 r. w stylu późnorenesansowym; wyposażenie kościoła barokowe.

Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.437 z 16.10.1956 i z 15.02.1972)^[20].

Dom Opata – przy ul. Świętokrzyskiej; dawna plebania, nieistniejącego już kościoła św. Michała; obecnie siedziba biblioteki publicznej i punkt informacji turystycznej.

Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.438 z 19.01.1973)^[20].

Kapliczka z początku XX w. – wzniesiona na miejscu figury św. Floriana; wewnątrz znajdują się figury Chrystusa i św. Marii Magdaleny.

Atrakcje turystyczne umiejscowione na Świętym Krzyżu

Osobny artykuł: Muzeum Przyrodnicze Świętokrzyskiego Parku Narodowego na Świętym Krzyżu.

Osobny artykuł: Bazylika na Świętym Krzyżu.

Atrakcje turystyczne na terenie Łazów

Badania archeologiczne wykonane przez zespoły badaczy wykazały na obszarze Łaz 24 stacje żużla ponumerowane i opisane z okresu wpływów rzymskich.

Festyn archeologiczny Dymarki Świętokrzyskie
Dymarki Świętokrzyskie w Nowej Słupi

Wójtowie Nowej Słupi

Jan Wiącek (1990–1998)
Władysław Orliński (1998–1999)
Zdzisław Dudzic (1999–2006)
Wiesław Gałka (2006–2014)
Andrzej Gąsior (2014–2019)

Burmistrzowie Nowej Słupi

Andrzej Gąsior (2019–nadal)

Ludzie związani z Nową Słupią

Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Nową Słupią.

Zobacz też

Przypisy

↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08] .
↑ Nowa Słupia - mapa szlaków turystycznych | mapa-turystyczna.pl [online], pl/node/nowa-slupia#50.86375 [dostęp 2024-04-24] (pol.).
↑ Raport o stanie gminy Nowa Słupia w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 6-7
↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 819 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .
↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 88150.
↑ Rejestr TERYT [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2022-10-18] .
1 2 3 GUS. Wyszukiwarka TERYT
1 2 Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))
↑ BIP gminy, jednostki pomocnicze
1 2 Dz. U. z 2018 r. poz. 1456 (ISAP) – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 2018 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast oraz nadania niektórym miejscowościom statusu miasta
↑ 10 nowych miast w Polsce od 2019 roku
↑ Geoffrey P.G.P. Megargee Geoffrey P.G.P. (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 314 .
↑ Trepka i Zawisza 2019 ↓, s. 47.
1 2 http://www.nowaslupia.bip.jur.pl/dokumenty/uchwala_nrxlii_72_17.pdf
↑ Mieszkańcy gminy Nowa Słupia mogą wyrażać swoją opinię w sprawie ubiegania się o przywrócenie praw miejskich. Konsultacje odbędą się we wszystkich sołectwach. O odzyskanie praw miejskich będzie się starał także Klimontów w powiecie sandomierskim
↑ Wyniki przeprowadzonych konsultacji społecznych dotyczące nadania statusu miasta miejscowości Nowa Słupia
↑ http://www.nowaslupia.bip.jur.pl/dokumenty/uchwala_nrxlix_25_18.pdf
↑ Radni podjęli decyzję w sprawie praw miejskich dla Nowej Słupi
↑ Dymarki Świętokrzyskie. dymarki.pl. [dostęp 2015-11-12].
1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026, s. 29 [dostęp 2015-11-12] .

Bibliografia

Tomasz Trepka, Michał Zawisza: Ocalić od zapomnienia: Kielecczyzna 1939-1945. Warszawa: 2019. ISBN 978-83-8098-799-9.
Miasta polskie w Tysiącleciu, przewodn. kom. red. Stanisław Pazyra, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków, 1965–1967.
Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Linki zewnętrzne

Słupia Nowa (5), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. X: Rukszenice – Sochaczew, Warszawa 1889, s. 854 .
Archiwalne zdjęcia związane z miejscowością w bibliotece Polona

[gus2022-1] Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2022 roku [online], Główny Urząd Statystyczny, 7 grudnia 2022 [dostęp 2022-12-08] .

[2] Nowa Słupia - mapa szlaków turystycznych | mapa-turystyczna.pl [online], pl/node/nowa-slupia#50.86375 [dostęp 2024-04-24] (pol.).

[rap-3] Raport o stanie gminy Nowa Słupia w 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 6-7

[poczta-4] Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 819 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22] .

[prng-5] Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 88150.

[6] Rejestr TERYT [online], Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2022-10-18] .

[teryt-7] 1 2 3 GUS. Wyszukiwarka TERYT

[roz-8] 1 2 Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200 (ISAP))

[sol-9] BIP gminy, jednostki pomocnicze

[dziewietnascie-10] 1 2 Dz. U. z 2018 r. poz. 1456 (ISAP) – Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 25 lipca 2018 r. w sprawie ustalenia granic niektórych gmin i miast oraz nadania niektórym miejscowościom statusu miasta

[decyzjamswia-11] 10 nowych miast w Polsce od 2019 roku

[12] Geoffrey P.G.P. Megargee Geoffrey P.G.P. (red.), Encyclopedia of camps and ghettos, 1933-1945, t. II, part A, s. 314 .

[CITEREFTrepkaZawisza201947-13] Trepka i Zawisza 2019 ↓, s. 47.

[nowaslupia.bip.jur.pl-14] 1 2 http://www.nowaslupia.bip.jur.pl/dokumenty/uchwala_nrxlii_72_17.pdf

[klim-15] Mieszkańcy gminy Nowa Słupia mogą wyrażać swoją opinię w sprawie ubiegania się o przywrócenie praw miejskich. Konsultacje odbędą się we wszystkich sołectwach. O odzyskanie praw miejskich będzie się starał także Klimontów w powiecie sandomierskim

[16] Wyniki przeprowadzonych konsultacji społecznych dotyczące nadania statusu miasta miejscowości Nowa Słupia

[17] ttp://www.nowaslupia.bip.jur.pl/dokumenty/uchwala_nrxlix_25_18.pdf

[18] Radni podjęli decyzję w sprawie praw miejskich dla Nowej Słupi

[19] Dymarki Świętokrzyskie. dymarki.pl. [dostęp 2015-11-12].

[zabytek-20] 1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 30 czerwca 2026, s. 29 [dostęp 2015-11-12] .

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]

[19]

[20]

Miasto	Nowa Słupia
Wsie	Bartoszowiny Baszowice Cząstków Dębniak Dębno Hucisko Jeleniów Jeziorko Milanowska Wólka Mirocice Paprocice Pokrzywianka Serwis Skały Sosnówka Stara Słupia Trzcianka Włochy
Osada	Rudki
Części miasta	Kolonijki Łazy Radoszów Święty Krzyż
Części wsi	Baszowice-Resztówka Berdyszów Bielów Brandys Ciemna (Cząstków) Ciemna (Pokrzywianka) Dolna Wieś Gajówka Góry Kępa Kolonia Druga Kolonia Pierwsza Majdan Muliszki Nowa Sosnówka Nowe Baszowice Nowy Cząstków (Cząstków) Nowy Cząstków (Nowa Słupia) Osiedle Górne Osiedle Stare Parcela Pniaki Pod Lasem Podchełmie Pokrzywianka Dolna Pokrzywianka Górna Pokrzywianka-Hektary Rogatki Rudki Siedliszki Skowroniec Sosnówka-Łąki Stara Słupia-Kolonia Druga Stara Słupia-Kolonia Pierwsza Stara Wieś (Dębno) Stara Wieś (Skały) Stara Wieś (Stara Słupia) Stare Baszowice Stary Cząstków Trochowiny Winnica Włochy-Kolonia Włochy-Kresy Włochy-Nowa Wieś Włochy-Wieś Wólka-Parcela Zagacki Zamłynie
Kolonia wsi	Jeleniów-Kolonia
Osada wsi	Kapkaz
Przysiółki wsi	Sosnówka-Cegielnia Stara Sosnówka

Miasta	Bodzentyn Chęciny Chmielnik Daleszyce Łagów Łopuszno Morawica Nowa Słupia Piekoszów Pierzchnica
Gminy miejsko-wiejskie	Bodzentyn Chęciny Chmielnik Daleszyce Łagów Łopuszno Morawica Nowa Słupia Piekoszów Pierzchnica
Gminy wiejskie	Bieliny Górno Masłów Miedziana Góra Mniów Nowiny Raków Strawczyn Zagnańsk

Przynależność wojewódzka	gubernia radomska (1867–1915) woj. kieleckie (II RP) (1919–39) woj. kieleckie (1945–75)
Miasta	Ćmielów (do 1870 i od 1962) Denków (do 1870) Gliniany (do 1870) Iwaniska (do 1870) Kunów (do 1870) Lasocin (do 1870) Łagów (do 1870) Opatów Ostrowiec (Świętokrzyski) (do 1951 →) Ożarów (do 1870) Raków (do 1870) Słupia Nowa (do 1870) Waśniów (do 1870)
Osiedla (1954–72)	Ćmielów (do 1962)
Gminy wiejskie (1867–1954 i 1973–75)	Baćkowice Baszowice (do 1870) Bodzechów Boksyce (do 1954) Częstocice (do 1954) Czyżów (Szlachecki) (do 1954) Ćmielów (od 1870) Dębno (do 1870) Gęsice (do 1954) Grzegorzowice (do 1954) Iwaniska Jakubowice (do 1870) Julianów (do 1954) Krzczonowice (do 1870) Kunów (od 1870) Lasocin (1870–1954) Łagów Malkowice (do 1954) Modliborzyce (do 1954) Nietulisko (do 1870) Nos(k)ów (do 1870) Opatów Ożarów (od 1870) Piórków (do 1954) Rembów (do 1954) Ruda Kościelna (do 1954) Sadowie Słupia Nowa (1870–87 →) Szewna (od 1973) Waśniów (od 1870) Wojciechowice
Gromady (1954–72)	Baćkowice (1954–72) Bardo (1954–68) Bidziny (1954–72) Biskupice (1954–72) Bodzechów (1954–72) Bogusławice (1961–72) Boleszyn (1954–61) Boria (1954–72) Brzezie (1954–58) Brzozowa (1954–59) Brzóstowa (1954–61) Bukowie (1954–61) Chmielów (1954–72) Chocimów (1961–68) Cząstków (1954–61 (→)) Czyżów Szlachecki (1954–61 →) Ćmielów (1954) Ćmielów (1961–72) Dębno (1954–59) Dębowa Wola (1961–72) Garbowiec (1954–61) Gęsice (1954–59) Gierczyce (1954–72) Gliniany (1954–61) Grocholice (1954–61) Iwaniska (1954–72) Jakubowice (1954–61 →) Janik (1954–58) Janików (1954–72) Janowice (1954–61) Jędrzejowice (1954–72) Julianów (1954–59) Jurkowice (1954–68) Karwów (1954–56) Kobylany (1954–72) Kornacice (1954–61) Kunów (1954–72) Lasocin (1954–72) Linów (1954–61 →) Łagów (1954–72) Marianów (1954–68) Miłkowska Karczma (1954–61) Miłków (1954–59) Miłoszowice (1954 →) Modliborzyce (1954–72) Momina (1954–72) Niedźwiedź (1954–55 →) Nieskurzów (1954–58) Nietulisko (1954–68) Oficjałów (1956–61) Opatów (1961–72) Ożarów (1954–72) Piórków (1954–72) Płucki (1954–58) Podszkodzie (1954–59) Przepaść (1954–59) Przepiórów (1961–72) Przeuszyn (1954–72) Raków (1954–72 (→)) Rembów (1954–59) Ruda Kościelna (1954–61) Sadowie (1954–72) Sarnia Zwola (1954–72) Sarnówek (1954–61) Słupia Nadbrzeżna (1954–72) Słupia Stara (1954–68) Sobótka (1954–61 (→)) Staw Kunowski (1954–59 (→)) Stobiec (1954–59) Stodoły (1954–59) Sudół (1954–59) Szewna (1954–72) Szumsko (1954–72) Ujazd (1954–59) Waśniów (1954–72) Wojciechowice (1954–72) Wola Malkowska (1954 →) Wólka Lipowa (1954–72) Wszachów (1954–58) Zbelutka / Nowa Zbelutka (1954–72) Złota Woda (1954–59) Zwola (1954–58)