Nowe Centrum Łodzi
Nowe Centrum Łodzi (w skrócie NCŁ) – obszar Śródmieścia Łodzi, na terenie którego znajduje się dworzec Łódź Fabryczna oraz centrum kultury i nauki EC1 Łódź – Miasto Kultury, zlokalizowane w zrewitalizowanych budynkach pierwszej łódzkiej elektrowni przy ul.Targowej[1].
Historia projektu
[edytuj | edytuj kod]Na przełomie 20. i 21. wieku w centrum Łodzi, na obszarze około 90 hektarów w rejonie dworca Łódź Fabryczna znajdowały się niewykorzystane tereny poprzemysłowe i kolejowe. Mimo bliskości ścisłego centrum miasta, obszar ten pozostawał słabo zagospodarowany. Jego głównymi punktami były dworzec kolejowy oraz zabytkowy budynek elektrowni łódzkiej. W 2005 roku te dwa obiekty stały się podstawą koncepcji Nowego Centrum Łodzi. Zakładano rewitalizację kompleksu EC1 i przekształcenie go w centrum kultury, a także gruntowną przebudowę dworca Łódź Fabryczna, w tym jego modernizację i przekształcenie z dworca czołowego w przelotowy[2].
Celem budowy Nowego Centrum Łodzi było stworzenie nowej, wielofunkcyjnej przestrzeni miejskiej łączącej funkcje kulturalne, społeczne i rekreacyjne. Projekt zakładał wykreowanie atrakcyjnego fragmentu miasta, w którym rozwijane będą instytucje kultury (m.in. poprzez rewitalizację kompleksu EC1)[3][4]. Inwestycja obejmowała także modernizację infrastruktury transportowej i budowę nowego, podziemnego dworca Łódź Fabryczna, stanowiącego kluczowy węzeł komunikacyjny oraz główny element reorganizacji układu urbanistycznego tej części miasta[2][5].
Proces rewitalizacji terenu NCŁ rozpoczęto w 2007 roku. Założeniem było utworzenie miejskiego centrum, mającego łączyć biznes, handel, kulturę oraz transport[6]. Program realizacji NCŁ powstał na mocy uchwały Rady Miejskiej w Łodzi z 28 sierpnia 2007 roku. Pierwotnie projekt obejmował teren zamknięty ulicami Tuwima – Sienkiewicza – Narutowicza – Kopcińskiego. 4 lipca 2012 roku został rozszerzony o kwartał Tuwima – Piotrkowska – Narutowicza – Sienkiewicza. Autorem pierwszej koncepcji zagospodarowania przestrzennego Nowego Centrum Łodzi był światowej sławy luksemburski urbanista Rob Krier, który w 2007 roku nakreślił podstawy planu z umiejscowieniem dworca Łódź Fabryczna, strefami funkcjonalnymi i siatką ulic. W oparciu o tę koncepcję powstał pierwszy Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego dla tego terenu.
Przestrzeń, uwolniona dzięki wprowadzeniu linii kolejowej i dworca Łódź Fabryczna pod ziemię, została zagospodarowana przez stworzenie nowego fragmentu miasta, który dotychczas był rozcięty torami kolejowymi i stacją. W latach 2007-2015 była to największa inwestycja tego typu realizowana w Europie Środkowej[7][6].
Centrum multimodalne Łódź Fabryczna
[edytuj | edytuj kod].JPG)
W ramach budowy Nowego Centrum Łodzi, w latach 2011–2016, dworzec Łódź Fabryczna został poddany gruntownej przebudowie. Polegała ona na zlikwidowaniu istniejących dotychczas naziemnych budynków dworcowych oraz kilku kilometrów torów rozcinających miasto na dwie części i stworzeniu podziemnej stacji kolejowej, stanowiąc węzeł multimodalny łączący komunikację kolejową z miejską, samochodową, pieszą, oraz rowerową. Jednocześnie obszar dawnej trasy kolejowej został uwolniony do zagospodarowania.
Wybudowany w 19. wieku dworzec był zaprojektowany jako stacja czołowa; miał prostą, częściowo dwukondygnacyjną bryłę, rozbudowywaną i ujednolicaną w 20. wieku do formy trzykondygnacyjnej. Budynek był otoczony infrastrukturą magazynową i techniczną, a jego układ przestrzenny – z torami kończącymi się w centrum miasta – stanowił barierę urbanistyczną dzielącą tę część Łodzi.
Projekt nowego dworca powstał w 2012 roku. Jednym z założeń architektów było stworzenie projektu wspierającego transformację otoczenia. Decyzję o całkowitej przebudowie podjęto na początku 21. wieku; prace realizowano w latach 2011–2016. 19-wieczny budynek został całkowicie wyburzony – jego funkcje przejął nowy obiekt zaprojektowany jako podziemny węzeł multimodalny[8]. Tory oraz perony przeniesiono kilka poziomów poniżej poziomu terenu. Część kolejowa znajduje się pod ziemią; nad nią zaprojektowano halę przykrytą przeszklonym dachem złożonym z paneli zapewniających dostęp światła dziennego[9]. Architektura dworca nawiązuje do kontekstu historycznego poprzez wewnętrzne fasady wzorowane na elewacji XIX-wiecznego budynku[10].
Tereny nad dworcem przeznaczono pod dalszą zabudowę, co było jednym z kluczowych celów inwestycji. Obecnie obiekt jest największym w Polsce i trzecim największym w Europie dworcem kolejowym[11]. Ocenia się, że jest to najnowocześniejszy dworzec w Polsce[12][13][14][15]. Projekt obejmował również stworzenie tunelu średnicowego pod miastem, prowadzącego do dworca Łódź Kaliska.
EC1 Łódź – Miasto Kultury
[edytuj | edytuj kod].jpg)
W pobliżu dworca Łódź Fabryczna znajduje się zespół budynków pierwszej łódzkiej elektrowni, której działanie zostało oficjalnie zakończone 1 stycznia 2000 roku[16]. Współcześnie zespół budynków elektrowni jest znany jako kompleks EC1, siedziba instytucji EC1 Łódź – Miasto Kultury. Od 2010 roku budynki EC1 były systematycznie rewitalizowane i adaptowane do funkcji kulturalno-rozrywkowych. Celem wycenianej w 2015 roku na 274 miliony złotych (z czego 82,7 miliiony z funduszy Unii Europejskiej) rewitalizacji obiektu było utrzymanie wyjątkowego, poprzemysłowego charakteru tego obszaru przy jednoczesnym zaadaptowaniu go do nowych funkcji.
Centrum Nauki i Techniki EC1
[edytuj | edytuj kod]
EC1 Zachód jest siedzibą Centrum Nauki i Techniki EC1 w Łodzi. Główna część wystawy stałej CNiT jest poświęcona historii łódzkiej elektrowni; dodatkowo odwiedzający CNiT mogą odwiedzać wystawy poświęcone zagadnieniom z różnych dziedzin nauki, a także uczestniczyć w zajęciach prowadzonych w pracowniach naukowych. Wystawy stałe zostały zaprojektowane z wykorzystaniem interaktywnych urządzeń umożliwiających samodzielne przeprowadzanie doświadczeń i obserwacji. Zwiedzanie odbywa się według tematycznych kluczy ścieżkami: energetyczną („Przetwarzanie energii”), historii i cywilizacji, oraz „Mikroświat – Makroświat”. Motywem przewodnim jest proces powstawania i przetwarzania energii, przypominający historyczne przeznaczenie obiektu.
Narodowe Centrum Kultury Filmowej
[edytuj | edytuj kod]
Budynek EC1 Wschód jest obecnie siedzibą Narodowego Centrum Kultury Filmowej. NCKF to instytucja kultury, która pełni funkcję muzeum filmu polskiego, archiwum i centrum konferencyjnego; na terenie instytucji działają również kina. Misją NCKF jest upowszechnianie wiedzy o filmie i edukacja w dziedzinie filmu i kultury audiowizualnej. Ekspozycja stała Centrum jest największą w Polsce wystawą o krajowej kinematografii i prezentuje 120 lat historii polskiego filmu. NCKF udostępnia przestrzenie pod warsztaty, seminaria oraz twórcze projekty młodych artystów. W instytucji funkcjinuje m.in. teatr dźwięków umożliwiający nagrywanie i montowanie muzyki filmowej. W NCKF dostępne jest również planetarium, kino 3D, biblioteka, galeria i studia seminaryjno-konferencyjne[17].
Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1
[edytuj | edytuj kod]
Budynek Centrum Komiksu i Narracji Interaktywnej EC1 stanowił zaplecze techniczne dawnej elektrowni. W obrębie budynku znajdowały się instalacje chłodnicze i inne elementy techniczne. Pod koniec XX wieku, po zakończeniu działalności elektrowni, budynek pełnił funkcję siedziby Muzeum Bajki i fundacji Se-ma-for. Współcześnie obiekt został przekształcony w nowoczesną przestrzeń muzealną poświęconą komiksowi i narracjom interaktywnym. Zachowano kluczowe elementy dawnej architektury przemysłowej – szczególną rolę odgrywają charakterystyczne wieże chłodnicze, które służyły do odprowadzania ciepła i schładzania wody krążącej w systemie elektrowni[18]. Zostały one zachowane jako historyczny element dziedzictwa przemysłowego obiektu[19]. Ich wnętrza zaadaptowano na przestrzenie wystawowe na dwóch kondygnacjach budynku.
Hala Maszyn
[edytuj | edytuj kod]
Hala Maszyn EC1 jest jednym z najlepiej zachowanych i najbardziej reprezentacyjnych wnętrz dawnej Elektrowni Łódzkiej. Powstała w latach 1906–1907 i pełniła funkcję głównej hali, w której znajdowały się turbozespoły wytwarzające energię elektryczną dla rozwijającego się miasta. Obiekt reprezentuje architekturę przemysłową początku XX wieku, łącząc cechy secesji z wczesnym modernizmem; wyróżnia się stalową konstrukcją nośną, wysokim, otwartym wnętrzem oraz zachowanymi elementami historycznego wystroju, takimi jak ozdobna klatka schodowa, antresole, zegar i zachowana suwnica.
Po zakończeniu produkcji energii obiekt stał się jednym z najważniejszych elementów programu rewitalizacji kompleksu EC1. Obecnie Hala Maszyn pełni rolę wielofunkcyjnej przestrzeni kulturalnej i reprezentacyjnej. Dzięki powierzchni około 1330 m² i zachowaniu oryginalnych elementów wyposażenia, hala jest przystosowana do organizacji wydarzeń o charakterze kulturalnym, naukowym i konferencyjnym[20].
Brama Miasta
[edytuj | edytuj kod]Do Nowego Centrum Łodzi należy również Brama Miasta – dwa biurowce przy ulicy Kilińskiego 66, wybudowane w latach 2017-2020[21]. Pierwotną koncepcję architektoniczną budynku przygotował Daniel Libeskind; projekt został później zmodyfikowany, lecz zachowano koncepcję dwóch wieżowców wyznaczających wyjście z okolic Dworca Fabrycznego w stronę centrum Łodzi[22][23]. Budynki mają po 15 kondygnacji, a ich charakterystyczna elewacja wykonana z płyt cortenowych przypomina o przemysłowej historii miejsca[24].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Nowe Centrum Łodzi [online], Rewitalizacja [dostęp 2026-04-15].
- 1 2 Nowe Centrum Łodzi - trudne narodziny nowej dzielnicy [online], Młodzi w Łodzi, 2016 [dostęp 2026-04-15].
- ↑ Jarosław Kazimierczak, Piotr Kosmowski, In the shadow of the urban regeneration megaproject: Urban transitions in downtown Łódź, Poland, „Urban Development Issues”, 56 (4), 2018, s. 41–52, DOI: 10.2478/udi-2018-0011, ISSN 2544-6258 [dostęp 2026-06-29].
- ↑ New Centre Łódź [online], HUB-IN Atlas [dostęp 2026-06-29] (ang.).
- ↑ Atrakcyjne centrum – być albo nie być dla Łodzi [online], Liberté!, 4 sierpnia 2014 [dostęp 2026-04-19].
- 1 2 Nowe Centrum Łodzi. Rewitalizacja EC-1. Strona Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl > Miasto > Rewitalizacja i zabytki [on-line]. [dostęp 2013-12-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-28)].
- ↑ Nowe Centrum Łodzi największą inwestycją w Europie Środkowej. Za 2 mld zł. Portal Newseria Biznes. biznes.newseria.pl > Newsy [on-line], 2012-06-26. [dostęp 2013-12-03].
- ↑ Historia [online], PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. [dostęp 2026-04-15] (ang.).
- ↑ Nowy Dworzec Łódź Fabryczna [online], Inżynier Budownictwa, 24 stycznia 2017 [dostęp 2026-04-15].
- ↑ Dworzec Łódź Fabryczna i EC-1 [online], Refotografie [dostęp 2026-04-15].
- ↑ ® Copyright 2008 Wszelkie prawa zastrzeżone, Modernizacja dworca Łódź Fabryczna [online], chemiabudowlana.info [dostęp 2026-04-15].
- ↑ Beata Rogaczewska: Łódź Fabryczna: największy podziemny dworzec kolejowy w Polsce i trzeci w Europie. [w:] Portal dziennika „Rzeczpospolita”. rp.pl > Regiony > Życie Ziemi Łódzkiej [on-line]. Gremi Media SA, 2016-11-01. [dostęp 2017-08-13].
- ↑ Zespół wGospodarce.pl: Zamiast słów: Łódź Fabryczna – najnowocześniejszy dworzec kolejowy w Polsce już działa. [w:] Portal „wGospodarce.pl”. wgospodarce.pl [on-line]. Fratria Sp. z o.o., 2016-12-11. [dostęp 2017-08-13].
- ↑ Robert Wachowicz: Najnowocześniejszy dworzec w Polsce. [w:] Strona WAGOdirect.pl > Kategorie+ – Inteligentny budynek [on-line]. WAGO ELWAG Sp. z o.o., grudzień 2016. [dostęp 2017-08-13].
- ↑ Otwarty został najnowocześniejszy dworzec w Polsce – Łódź Fabryczna. [w:] Baza polskich inwestycji budowlanych „Urbanity.pl”. urbanity.pl > Łódź > Katalog budynków – infrastrukturalny > Dworzec Łódź Fabryczna > Wiadomości [on-line]. urbanity.pl, 2016-12-12. [dostęp 2017-08-13].
- ↑ Andrzej Wach i inni red., EC1 Łódź: Miasto od-nowa = EC1 Łódź.: a city anew, Łódź: EC1 Łódź, 2024, ISBN 978-83-972750-0-3.
- ↑ Otwarcie Narodowego Centrum Kultury Filmowej w Łodzi. Nie lada gratka dla fanów kina! [ZDJĘCIA] [online], lodz.pl, 11 października 2023 [dostęp 2026-04-19].
- ↑ Centrum Komiksu w EC1 Łódź. Zaglądamy na plac budowy [ZDJĘCIA] [online], lodz.pl, 14 lutego 2023 [dostęp 2026-04-27].
- ↑ Wyborcza.pl [online], lodz.wyborcza.pl [dostęp 2026-04-27].
- ↑ EC1 - Biuletyn Informacji Publicznej - Krótkoterminowy najem powierzchni komercyjnych [online], bip.ec1lodz.pl [dostęp 2026-06-28].
- ↑ Brama Miasta w budowie. Ma już ponad 30 metrów [ZDJĘCIA] [online], lodz.wyborcza.pl, 2018 [dostęp 2026-05-01].
- ↑ Sztuka Architektury, Brama Miasta w Łodzi zaprojektowana przez pracownie Medusa Group [online], Sztuka Architektury, 6 czerwca 2017 [dostęp 2026-05-01].
- ↑ W Nowym Centrum Łodzi w ciągu dwóch lat powstanie "Brama Miasta" [online], dzieje.pl [dostęp 2026-05-01].
- ↑ Brama Miasta – otwarta na ludzi przestrzeń do pracy i spotkań w Nowym Centrum Łodzi [online], uml.lodz.pl, 12 lutego 2021 [dostęp 2026-05-01].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]
- Oficjalna strona Nowego Centrum Łodzi. ncl.uml.lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-24)].
- Założenia projektu Nowego Centrum Łodzi na stronie Urzędu Miasta Łodzi. uml.lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-03-28)].
- EC1 – Miasto kultury. Artykuł o Nowym Centrum Łodzi. ec1lodz.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-06)].