Nowe Miasto Lubawskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Nowe Miasto Lubawskie
miasto i gmina
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 warmińsko-mazurskie

Powiat

nowomiejski

Prawa miejskie

1325

Burmistrz

Józef Blank[1]

Powierzchnia

11,37[2] km²

Wysokość

82 m n.p.m.

Populacja (31.12.2021)
• liczba ludności
• gęstość


10 554[3][4]
928,2 os./km²

Strefa numeracyjna

(056)

Kod pocztowy

13-300

Tablice rejestracyjne

NNM

Położenie na mapie powiatu nowomiejskiego
Mapa konturowa powiatu nowomiejskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Nowe Miasto Lubawskie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry znajduje się punkt z opisem „Nowe Miasto Lubawskie”
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa konturowa województwa warmińsko-mazurskiego, na dole po lewej znajduje się punkt z opisem „Nowe Miasto Lubawskie”
Ziemia53°25′32″N 19°35′16″E/53,425556 19,587778
TERC (TERYT)

2812011

SIMC

0983563

Urząd miejski
ul. Rynek 1
13-300 Nowe Miasto Lubawskie
Strona internetowa
BIP

Nowe Miasto Lubawskie (niem. Neumark in Westpreußen) – miasto w Polsce położone w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu nowomiejskiego. Położone jest między Garbem Lubawskim a Pojezierzem Iławskim, nad rzeką Drwęcą.

Według danych z 31 grudnia 2021 roku Nowe Miasto Lubawskie liczyło 10 554 mieszkańców[5].

Nowe Miasto Lubawskie uzyskało lokację miejską w 1325 roku[6]. Miejsce obrad sejmików elekcyjnych województwa chełmińskiego[7]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego. Miasto daje nazwę gminie wiejskiej Nowe Miasto Lubawskie, której siedziba jest w Mszanowie.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2008[8] Nowe Miasto Lubawskie ma obszar 11,37 km², w tym:

  • użytki rolne: 62%
  • użytki leśne: 4%

Miasto stanowi 1,67% powierzchni powiatu.

Nowe Miasto Lubawskie leży w historycznej ziemi chełmińskiej[9][10], w ramach której położone jest w ziemi lubawskiej[11][12], a także na obszarze dawnej ziemi Sasinów[13][14].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Stanowi ośrodek usługowy dla regionu rolniczego z drobnym przemysłem. Mieszczą się tu zakłady przemysłu: meblarskiego (Fabryka Mebli Szynaka[15], Mazurskie Meble Szynaka Interline[16], Oiko Fabryka Mebli[17], Amak[18]), materiałów budowlanych (Finishparkiet, Jawor-Parkiet[19]), stoczniowy i morski (Haber Yacht[20][21], Simex[22]), domów holenderskich (Tom&Luk[23]), obróbka metalu (Monterbud[24]) oraz inne (Dawo Opakowania[25], Folstrecz[26], Browar Nowomiejski[27], Szlifmar[28]). W mieście funkcjonuje 5,3 ha podstrefy Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Brama Brodnicka (Kurzętnicka)

We wczesnym średniowieczu ziemie te zamieszkiwało bałtyjskie plemię Sasinów. Pierwsza wzmianka o nowej osadzie pochodzi z 1325 roku z kroniki Piotra z Duisburga. W 1353 roku osadzie nadano prawa miejskie chełmińskie. W XIV wieku zbudowano kościół, a Krzyżacy zbudowali dookoła miasta mury obronne. W lipcu 1410 roku niedługo po bitwie pod Grunwaldem miasto zostało opanowane przez wojska króla Władysława Jagiełły, jednak na mocy I pokoju toruńskiego z 1411 roku powróciło jeszcze na kilkanaście lat w skład państwa zakonu krzyżackiego. W 1440 roku miasto przystąpiło do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W 1454 roku mieszczanie wypędzili z miasta Krzyżaków. W 1468 roku zostało przyłączone do Królestwa Polskiego, w zamian za Nidzicę. Miasto poważnie ucierpiało podczas Potopu szwedzkiego. W zaborze pruskim od 1772 roku. W latach 1807-1815 Nowe Miasto znajdowało się granicach Księstwa Warszawskiego. W 1865 roku miejscowi Polacy powołali Towarzystwo Rolnicze przekształcone w 1893 roku w Bank Ludowy. W Polsce ponownie od 1920 roku. W II Rzeczypospolitej wchodziło w skład województwa pomorskiego ze stolicą w Toruniu. Do 1 kwietnia 1937 roku nosiło urzędową nazwę „Nowemiasto – Pomorze”. Od 3 września 1939 roku okupacja niemiecka. 9 września, 15 października i 7 grudnia Niemcy przeprowadzają egzekucje Polaków. Wieczorem 20 stycznia 1945 roku przedpola miasta zajmuje 2 armia uderzeniowa oraz 8 samodzielny korpus pancerny gwardii II Frontu Ukraińskiego. Następnego dnia, po krótkiej wymianie ognia, oddziały radzieckie wkroczyły do miasta od strony Pacółtowa i Tylic odbijając je z rąk Niemców[29]. W 1975 roku zlikwidowano powiat. Od 1 stycznia 1999 roku siedziba odtworzonego powiatu.

1 stycznia 1992 roku włączono ją (28,16 ha) do Nowego Miasta Lubawskiego włączono Marianowo ze wsi Kurzętnik[30].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wybrane zabytki
  • Gotycka Bazylika św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim. W 1330 roku ukończono budowę prezbiterium, a po 1350 roku wzniesiono nawy.
    • Płyta nagrobna wójta zamku w Bratianie Kunona von Liebensteina z około 1407 roku
    • nagrobek wojewody chełmińskiego Mikołaja Działyńskiego (zm. 1604) w stylu renesansowym
    • ołtarz główny w stylu renesansowym
  • Baszta Bramy Lubawskiej z II połowy XIV wieku w stylu gotyckim. Pierwotnie zwieńczenie obiegały wystające drewniane ganki, które zlikwidowano w XVIII wieku. W XV-XVI wieku przed bramą wybudowano barbakan. W XIX wieku zlikwidowano sterczyny na dachu baszty i rozebrano barbakan. Po 1920 roku przebito w baszcie przejście dla pieszych, w 1960 roku adaptowana na potrzeby PTTK, od 1984 roku użytkowana przez ZHP[31].
  • Brama Brodnicka (Kurzętnicka) z II poł. XIV wieku w stylu gotyckim. W XIX wieku archiwum miejskie. Przejście w niej przebito około 1920 roku.
  • fragmenty murów miejskich z XIV wieku
  • dawny kościół ewangelicki z 1912 roku, obecnie kino (oficjalnie nie istnieje)
  • ruiny klasztoru OO. Reformatów w Łąkach Bratiańskich (teren poklasztorny administracyjnie podlega miastu)
  • domy z XIX wieku
  • Ratusz, Rynek 1
  • Poczta przy ul. Działyńskich 1
  • Spichlerz przy ul. 3-go Maja 16
  • Dom przy ul. Bocznej 3

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Rynek Nowomiejski

Większość inicjatyw kulturalnych realizowana jest poprzez Miejskie Centrum Kultury i Miejską Bibliotekę Publiczną oraz lokalne stowarzyszenia: Nowomiejskie Towarzystwo Kultury (afiliowane przy MCK), Chór Harmonia. W początkach lipca organizowane są Dni Nowego Miasta Lubawskiego. Plenerowe koncerty organizują też w sezonie letnim browar Carlsberg i Polskie Radio Olsztyn. Do cyklicznych imprez o charakterze ogólnopolskim należały w przeszłości: Ogólnopolski Zlot Fanów Zespołu Queen (lipiec), którego organizatorem był Zbigniew Kamiński mieszkaniec Nowego Miasta Lubawskiego oraz warsztaty teatralno-filmowo-muzyczne „Nowa Sztuka Nowe Miasto” organizowane przez gdański Teatr Znak (sierpień), którego reżyserem i założycielem był nowomieszczanin Janusz Gawrysiak. Na przedmieściu miasta zlokalizowane jest Miejsce Inicjatyw Pozytywnych Kacze Bagno, w którym organizowanych było wiele niekonwencjonalnych imprez kulturalnych. Założycielem i pomysłodawcą jest nowomieszczanin Michał Łapiński, wiceprezes Stowarzyszenia Edukacja pod Żaglami. W mieście kręcono film Strefa ciszy.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 3 im. Filomatów Nowomiejskich

W Nowym Mieście Lubawskim znajduje się Przedszkole Miejskie (ul. Tysiąclecia 3), trzy szkoły podstawowe (SP nr 1 im. Jana Pawła II, adres: ul. Jagiellońska 3; SP nr 2 im. Janusza Korczaka, adres: ul. Tysiąclecia 33, oraz SP nr 3 im. Filomatów Nowomiejskich, adres: ul. Działyńskich 14). Na terenie miasta zlokalizowana jest jedna szkoła średnia, tj. Zespół Szkół im. C.K. Norwida (ul. 3 Maja 24, tamże Internat). W mieście działa filia Warmińsko-Mazurskiej Biblioteki Pedagogicznej.

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

  • Szpital Powiatowy w Nowym Mieście Lubawskim im. Friedricha Lange na ul. Mickiewicza 10 [32]. Szpital działa w formule podstawowej czterech oddziałów, tj. oddział dziecięcy, oddział chirurgiczny, oddział chorób wewnętrznych oraz oddział ginekologiczno-położniczy.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2013[33]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 11 230 100 5879 52,35 5351 47,65
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
980,21 513,46 466,75
Rok Ludność
XVI w. ca.1000
1812 719
1825 1 067
1834 1 299
1849 1 517
1875 2 371
1880 2 742
1885 2 678
1890 2 723
1900 3 144
1910 4 144
1916 3 577
1921 3 721
1927 3 901
1939 4 964
1945 4 672
1955 5 046
1965 6 450
1971 7 032
1975 7 650
1992 10 300
1998 10 800
2004 11 104
2006 11 403
2008 11 077
2012 11 145
2016 11 085
2020 10 709
2021 10 554
  • Piramida wieku mieszkańców Nowego Miasta Lubawskiego w 2021 roku[34].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Nieczynny przystanek kolejowy Nowe Miasto Lubawskie Południe

Przez miasto przebiega:

Od 2022 roku miasto ma obwodnicę w ciągu drogi krajowej nr 15[35].

W mieście była stacja kolejowa Nowe Miasto Lubawskie.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Stadion MOSiR w Nowym Mieście Lubawskim

Sport nowomiejski znany był na arenie ogólnopolskiej poprzez KS Drwęca Nowe Miasto Lubawskie, który swymi korzeniami sięga roku 1919. Największe sukcesy w piłce nożnej klub odnosił w sezonie 2005/06 gdy grał w II lidze oraz w Pucharze Polski w sezonie 2004/2005 (dotarł do 1/16). Największe sukcesy lekkoatletyczne przypadają na lata 80. oraz początek 90. XX wieku. Lekkoatleci zdobyli łącznie 6 medali złotych, 11 srebrnych, 6 brązowych na imprezach rangi Mistrzostw Polski (w tym głównie Spartakiad Młodzieży oraz mistrzostw zrzeszeń sportowych). Obecnie KS Drwęca jest dwusekcyjny (piłka nożna – 5 grup, lekkoatletyka). Znani wychowankowie KS Drwęca to: Wiesław Lendzion, Grzegorz Domżalski, Hanna Wardowska, Jonatan Straus i Maciej Wolski.

W lipcu 2008 roku z inicjatywy jednego z byłych działaczy powstał NKS Drwęca 1 (później NKS Nowe Miasto Lubawskie z sekcją LA). Po 4 latach zawodnicy zostali przetransferowani do Olimpii Grudziądz, a NKS nie prowadzi dalszej działalności.

Istnieją także uczniowskie kluby sportowe:

  • MUKS Olimpia (przy Gimnazjum)
  • UKS Iskra (przy SP 1)
  • UKS Sokół (przy SP 2)
  • UKS Klub Taneczny AS (przy SP 2)
  • UKS (przy Zespole Szkół im. C.K. Norwida)

W sportach motorowych na szczeblu regionu, krajowym jak i zagranicznym startują zawodnicy Automobilklubu Nowomiejskiego, który posiada własny autodrom.

Wyznania[edytuj | edytuj kod]

Bazylika św. Tomasza Apostoła

Kościół rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

W Nowym Mieście Lubawskim dominującą rolę odgrywa Kościół katolicki. W mieście funkcjonuje jedna parafia rzymskokatolicka pw. św. Tomasza Apostoła (sanktuarium Matki Bożej Łąkowskiej). Tu znajduje się siedziba Dekanatu Nowe Miasto Lubawskie (ok. 13 tys. wiernych).

Świadkowie Jehowy[edytuj | edytuj kod]

Od lat 60. XX w. w mieście działalność prowadzi społeczność Świadków Jehowy, która ma tu swój zbór (Sala Królestwa: Kurzętnik, ul. Żurawia 12)[36].

Nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Do wybuchu II wojny światowej nieliczna gmina żydowska miała swoją synagogę przy obecnej ulicy Kazimierza Wielkiego oraz nieistniejący cmentarz przy dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej. Do końca II wojny światowej w mieście miała swój kościół gmina ewangelicka. W latach 60. XX w. kościół, stojący na rynku, przebudowano na kino, które doczekało się gruntownego remontu zakończonego w 2021 roku. Od tej chwili kino zostało przekształcone w Kinoteatr Harmonia[37].

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

  • Hotel MOSiR
  • Hotel „Finish”
  • Hotelik „Il’Cavaliere”
  • pokoje gościnne „Szklana Róża - Sala weselna”
  • Hotel Tiffany
  • Hotelik Herbert
  • Stara Olejarnia
  • kwatery prywatne

Szlaki turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Kamienica w której mieściła się redakcja przedwojennej gazety „Drwęca”

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Burmistrz - Józef Blank. umnowemiasto.pl. [dostęp 2022-06-15]. (pol.).
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r. GUS
  3. Nowe Miasto Lubawskie w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-01-17] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  4. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021r.
  5. Nowe Miasto Lubawskie (warmińsko-mazurskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wypadki drogowe, bezrobocie, wynagrodzenie, zarobki, tabele, edukacja, demografia, Polska w liczbach [dostęp 2023-01-17] (pol.).
  6. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 54-55.
  7. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 29.
  8. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
  9. Antoni Czacharowski. Kupiectwo toruńskie w latach młodości Mikołaja Kopernika. „Rocznik Toruński”. 7, s. 29, 30, 1972. Toruń: Państwowe Wydawnictwo Naukowe Oddział w Poznaniu. ISSN 0557-2177. [dostęp 2022-09-20]. Cytat: […] pograniczne miasta ziemi chełmińskiej: […] Nowe Miasto Lubawskie i Lubawa pragnęły utrzymać swą dawną uprzywilejowaną pozycję gospodarczą w stosunku do sąsiednich ziem. (pol.). 
  10. Roman Czaja: Miasta pruskie a zakon krzyżacki. Studia nad stosunkami między miastem a władzą terytorialną w późnym średniowieczu. Toruń: Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 1999, s. 99. ISBN 83-231-1050-6. Cytat: […] w zjeździe uczestniczyło 12 miast, głównie z ziemi chełmińskiej ([…] Nowe Miasto Lubawskie) […]. (pol.).
  11. Teresa Mroczko: Architektura gotycka na ziemi chełmińskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1980, s. 255. ISBN 83-01-01017-7. Cytat: Nowe Miasto Lubawskie położone jest w tej części ziemi lubawskiej, która w XIV w. należała do zakonu. (pol.).
  12. Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach. Podziały administracyjne i kościelne w XIII–XVI wieku. Zenon Hubert Nowak (red.), Roman Czaja (red.). Toruń: Towarzystwo Naukowe w Toruniu, 2000, s. 49. ISBN 83-87639-26-5. Cytat: W latach dwudziestych XIV w. nasiliła się akcja kolonizacyjna w ziemi lubawskiej, gdzie Krzyżacy lokowali Nowe Miasto Lubawskie (ok. 1325 r.) […]. (pol.).
  13. Przewodnik po Polsce. Kazimierz Marcinek (red.). Wyd. 4. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1976, s. 672. OCLC 830222091. Cytat: N. Miasto Lubawskie […]. Położ. na ziemi plemienia Sasinów. (pol.).
  14. Stanisław Rospond: Słownik etymologiczny miast i gmin PRL. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, 1984, s. 191. ISBN 83-04-01090-9. Cytat: […] cały górny bieg Drwęcy wraz z całą ziemią lubawską – to pierwotnie dziedzina pruska plemienia Sasinów […]. (pol.).
  15. KRS: 0000269544, krs-online.com.pl [dostęp 2023-04-19].
  16. KRS: 0000286961, krs-online.com.pl.
  17. OIKO FABRYKA MEBLI MARIAN GIERSZYŃSKI, Nowe Miasto Lubawskie, OWG [dostęp 2023-04-19].
  18. Amak – Amak, Lubawa, domy, bloki, budownictwo, pracownia projektowa [dostęp 2023-06-25] (pol.).
  19. O firmie, jawor-parkiet.pl [dostęp 2023-04-19] (pol.).
  20. Prezydent Andrzej Duda w stoczni nad Drwęcą, gazetaolsztynska.pl, 30 maja 2020 [dostęp 2023-04-19] (pol.).
  21. HABER YACHTS sp. z o.o, GospodarkaMorska.pl [dostęp 2023-04-19] (pol.).
  22. Osprzęt dla statków, okucia, armatura i sterowanie zdalne okrętowe - | Simex - przemysł morski, www.pphusimex.pl [dostęp 2023-06-25].
  23. TOM&LUK, Rejestr.io [dostęp 2023-04-19].
  24. Monterbud Sp z oo, www.facebook.com [dostęp 2023-06-25] (pol.).
  25. DAWO OPAKOWANIA DARIUSZ WOLSKI, Nowe Miasto Lubawskie, OWG [dostęp 2023-04-19].
  26. P.P.H FOLSTRECZ PIOTR BUŁKOWSKI, Nowe Miasto Lubawskie, OWG [dostęp 2023-04-19].
  27. BROWAR NOWOMIEJSKI, Rejestr.io [dostęp 2023-04-19].
  28. SZLIFMAR sp. z o.o., NOWE MIASTO LUBAWSKIE, OWG [dostęp 2023-04-19].
  29. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa ”Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945", Sport i Turystyka 1988, ISBN 83-217-2709-3, str. 757
  30. Dz.U. z 1991 r. nr 115, poz. 497
  31. http://suw.biblos.pk.edu.pl/resources/i5/i2/i7/i7/r5277/BaranskiM_BasztaBramy.pdf
  32. Szpital Powiatowy w Nowym Mieście Lubawskim na szpitalnml.pl
  33. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30.VI.2013 r., Główny Urząd Statystyczny [dostęp 2013-10-30].
  34. Nowe Miasto Lubawskie (warmińsko-mazurskie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wypadki drogowe, bezrobocie, wynagrodzenie, zarobki, tabele, edukacja, demografia, Polska w liczbach [dostęp 2023-01-17] (pol.).
  35. Obwodnica Nowego Miasta Lubawskiego oddana do ruchu - Ministerstwo Infrastruktury - Portal Gov.pl, Ministerstwo Infrastruktury [dostęp 2023-01-14] (pol.).
  36. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2023-02-05].
  37. Prace w kinie zmierzają ku końcowi, otwarcie we wrześniu, gazetaolsztynska.pl [dostęp 2023-01-17].
  38. O mieście. nowemiastolub.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-08)]..

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]