Nowe Skalmierzyce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Nowe Skalmierzyce
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Osiedle Montex, granica administracyjna Nowych Skalmierzyc i Kalisza
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat ostrowski
Gmina Nowe Skalmierzyce
Aglomeracja kalisko-ostrowska
Data założenia 1908
Prawa miejskie 18 lipca 1962[1]
Burmistrz Jerzy Łukasz Walczak
Powierzchnia 1,58 km²
Populacja (2021)
• liczba ludności
• gęstość

4744[2]
3003 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 62
Kod pocztowy 63-460
Tablice rejestracyjne POS
Położenie na mapie gminy Nowe Skalmierzyce
Mapa konturowa gminy Nowe Skalmierzyce, w centrum znajduje się punkt z opisem „Nowe Skalmierzyce”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Nowe Skalmierzyce”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Nowe Skalmierzyce”
Położenie na mapie powiatu ostrowskiego
Mapa konturowa powiatu ostrowskiego, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Nowe Skalmierzyce”
Ziemia51°42′37″N 17°59′33″E/51,710278 17,992500
TERC (TERYT) 3017024
SIMC 0937089
Hasło promocyjne: Małe miasto dużych możliwości
Urząd miejski
Skalmierzyce
ul. Ostrowska 8
63-460 Nowe Skalmierzyce
Strona internetowa
Lipówka w okolicach Nowych Skalmierzyc (2018)

Nowe Skalmierzyce (niem. Neu Skalmirschütz, do 17 lipca 1962 Skalmierzyce Nowe[1]) – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie ostrowskim, w gminie Nowe Skalmierzyce, na Wysoczyźnie Kaliskiej, w Kaliskiem, ośrodek przemysłowy w Kalisko-Ostrowskim Okręgu Przemysłowym, w aglomeracji kalisko-ostrowskiej, graniczy z Kaliszem, wsią Skalmierzyce, ok. 15 km na wschód od Ostrowa Wielkopolskiego.

Według danych z 1 stycznia 2021 roku miasto liczyło 4744 mieszkańców[2].

Od czerwca 1993 roku miasto corocznie obchodzi „Dni Miasta Nowe Skalmierzyce”[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Nowe Skalmierzyce leżą w południowej części Wielkopolski, w środkowej części Niziny Południowowielkopolskiej, w południowej części Wysoczyzny Kaliskiej.

Od strony północnej granicę miasta ze Szczypiornem, wyznacza struga Lipówka, od wschodu graniczą z wsią Mączniki, od zachodu ze Skalmierzycami, od południa ze Śliwnikami.

1 stycznia 2021 roku powierzchnia miasta wynosiła 1,58 km²[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

W 1815 roku utworzono Królestwo Polskie, wieś Skalmierzyce znalazła się poza granicami Królestwa Polskiego, włączono ją do Królestwa Prus; w 1823 roku przeprowadzono demarkację granicy polsko-pruskiej a przy granicy zbudowano komorę celną[4].

Nowe Skalmierzyce powstały w 1908 roku w wyniku wyodrębnienia przez ówczesne władze Cesarstwa Niemieckiego części gruntów wsi Skalmierzyce[5]. Nowej osadzie administracja niemiecka nadała zgermanizowaną nazwę Neu Skalmirschütz[5].

Gwałtowny rozwój miejscowości podlegał historycznym czynnikom, wytyczeniu granicy między zaborem pruskim (wieś Skalmierzyce) a zaborem rosyjskim (Szczypiorno), powstaniu komory celnej, doprowadzeniu w roku 1896 linii kolejowej z Ostrowa Wielkopolskiego przez Czekanów i Ociąż oraz jej dalszej rozbudowie w 1906 roku w wyniku połączenia z Koleją Warszawsko-Kaliską, nadając stacji funkcję granicznej–przeładunkowej (do 1919)[4][6].

W latach 1904–1913 w osadzie wzniesiono zespół budynków kolejowych w tym: wybudowany w ciągu 11 miesięcy[6], monumentalny, neogotycki gmach dworca kolejowego (1905–1906)[7][8] w którym w 1913 roku doszło do spotkania dwóch monarchów – cesarza Wilhelma II i cara Mikołaja II[7], neogotycki budynek poczty kolejowej (pocz. XX w.)[9], pięciokondygnacyjna nastawnia (ok. 1910)[10], zabudowa ul. Kolejowej (1910)[11], neogotycka wieża ciśnień (1913)[9]. W miejscowości funkcjonowała niemiecka szkoła, komisariat policji, zbór protestancki, w 1908 roku wybudowano budynek kolejowej kantyny, funkcjonujący w późniejszych latach jako kino „Kolejarz” (obecnie sala kinowo-widowiskowa „Stare Kino”)[12][13][14].

27 grudnia 1918 roku wielu polskich mieszkańców Skalmierzyc przystąpiło do powstania wielkopolskiego, biorąc udział w walkach nad granicą między Boczkowem a Szczypiornem (w walkach poległ Jan Mertka), po dwóch dniach powstańcy przejęli kontrolę nad osadą Skalmierzyce Nowe[12]. Formalnie miejscowość została włączona do Polski wraz z większością historycznej Wielkopolski w 1919 roku na mocy traktatu wersalskiego. Po odzyskaniu niepodległości miejscowość utraciła graniczną lokalizację, co wpłynęło na spowolnienie tempa życia i rozwoju gospodarczego[12]. W latach 20. XX w. nastąpiło stopniowe ożywienie m.in. założono stację parowozów, rozbudowano szkołę i utworzono parafię Bożego Ciała[12].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Przed wybuchem II wojny światowej w Skalmierzycach Nowych mieszkało około 3000 mieszkańców, a w miejscowości znajdowały się 153 budynki (w większości należące do PKP)[4]. W 1939 roku miejscowość została zajęta przez wojska niemieckie, a następnie wcielona do III Rzeszy[12]. Administracja nazistowska stworzyła dla niej nowe nazwy: w latach 1940–1943 Neu Skalden, 1943–45 Kalmen. W miejscowej szkole umieszczono hitlerowski obóz przejściowy (niem. Lager Skalmirschütz, później Neu Skalden[15]) i obóz pracy dla ludności polskiej (tablica pamiątkowa znajduje się na budynku szkoły). W roku 1943 dokonano tam akcji sabotażowej – spalono 40 wagonów z paszą, a w 1944 roku wykolejono transport wojskowy.

Prawa miejskie[edytuj | edytuj kod]

W latach 1956–1962 Skalmierzyce Nowe miały status osiedla przemysłowego[12][16]. 18 lipca 1962 roku miejscowość uzyskała status miasta, zmieniając nazwę na Nowe Skalmierzyce[1][17]. Nowe Skalmierzyce są jedynym miastem w Polsce, na którego terenie nie znajduje się siedziba gminy – siedziba gminy Nowe Skalmierzyce mieści się we wsi Skalmierzyce. Miasto było siedzibą gminy do 30 grudnia 1999 roku.

W 2015 roku przy obecnej granicy Nowych Skalmierzyc i Kalisza utworzono tzw. Skwer historyczny, odnoszący się do historycznego przejścia granicznego z czasów zaborów pomiędzy Prusami a Rosją[18][19][20] oraz skomponowano inspirowany melodiami regionalnymi hejnał miasta[21].

Części miasta[edytuj | edytuj kod]

Części miasta wg TERYT[22]:

  • Błonie,
  • Podkoce (położone po wschodniej stronie linii kolejowej).

Nieoficjalne:

  • Osiedle Montex.

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

Okres Flaga Państwo Jednostka administracyjna
1908–1918 Królestwo Prus Prowincja poznańska, powiat ostrowski
1919–1939 Polska Rzeczpospolita Polska województwo poznańskie, powiat ostrowski
1939–1945 III Rzesza III Rzesza okręg Kraj Warty, rejencja kaliska; od 1941 rejencja łódzka
1945–1975 Polska Rzeczpospolita Polska województwo poznańskie, powiat ostrowski
1975–1998 Polska Rzeczpospolita Polska województwo kaliskie
1999– Polska Rzeczpospolita Polska województwo wielkopolskie, powiat ostrowski

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy gminy wybierają do rady 15 radnych[23].

Została ustanowiona jednostka pomocnicza gminy obejmująca całe miasto o nazwie Samorząd Mieszkańców Miasta Nowe Skalmierzyce. Organem uchwałodawczym jest ogólne zebranie stałych mieszkańców. Organem wykonawczym jest przewodniczący zarządu, którego wspomaga organ pomocniczy – zarząd składający się z 3 do 7 członków[24].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność[edytuj | edytuj kod]

Według danych z lat 2002–2018 liczba mieszkańców spadła o 7,3% – Nowe Skalmierzyce były siódmym najbardziej wyludniającym się miastem w Wielkopolsce (po Dobrej, Koninie, Turku, Łobżenicy, Czarnkowie oraz Kaliszu)[25].

Liczba mieszkańców Nowych Skalmierzyc według danych GUS[26]
Data

(stan na 1 stycznia)

Liczba ludności Przyrost Gęst. zaludnienia

[os./km²]

Powierzchnia

[km²]

2008 5016 3175 1,58
2013 4855 Decrease2.svg 161 3073
2014 4830 Decrease2.svg 25 3057
2015 4871 Increase2.svg 41 3083
2016 4832 Decrease2.svg 39 3052
2017 4817 Decrease2.svg 15 3049
2018 4798 Decrease2.svg 19 3037
2019 4770 Decrease2.svg 28 3019
2020 4752 Decrease2.svg 18 3008
2021 4744 Decrease2.svg 8 3003

Piramida wieku[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Nowych Skalmierzyc w 2014 roku.


Piramida wieku Nowe Skalmierzyce.png

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Lazur – Spółdzielczy Związek Grup Producentów Rolnych

Miasto leży w podstrefie Łódzkiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej; jeden z ośrodków aglomeracji kalisko-ostrowskiej i Kalisko-Ostrowskiego Okręgu Przemysłowego.

Największe firmy na terenie Nowych Skalmierzyc
Nazwa firmy Branża/przemysł
Comforty[27]

(funkcjonuje od 2000 r.)

meble tapicerowane
Halfen Produkcja Sp. z o.o. zamocowania technologiczne dla branży budowlanej
P.P.H. Admat spożywcza (lody, mrożonki)
Piano Fiks renowacja pianin
Pupil Foods Sp. z o.o.[28]

(funkcjonuje od 1996 r.)

produkcja karmy dla zwierząt
Lazur – Spółdzielczy Związek Grup Producentów Rolnych[29]

(funkcjonuje od 1929 r.)

spożywcza (sery)
Vossloh Skamo produkcja elementów infrastruktury kolejowej

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Głównym traktem Nowych Skalmierzyc jest ulica Kaliska, stanowiła ona część drogi krajowej nr 25 – dla której 14 września 2009 roku otwarto obwodnicę na trasie: BoboliceBydgoszczKaliszOstrów WielkopolskiOleśnica[30].

Na dzień 27 lipca 2018 roku miasto posiadało 26 ulic i 1 plac[31].

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Początki kolei żelaznych w Nowych Skalmierzycach sięgają 1896 roku, kiedy to uruchomiono linię kolejową z Ostrowa. Pierwszy budynek dworca został usytuowany na Placu Wolności, dziś pełni on funkcje mieszkaniowe.

W latach 1905–1906 wybudowano nowy, monumentalny neogotycki dworzec kolejowy, który miał charakter graniczny do roku 1919. Gmach przetrwał II wojnę światową w niezmienionej formie. Aktualnie ze stacji w Nowych Skalmierzycach, pociągi zapewniają bezpośrednie połączenie z trzema najbliższymi aglomeracjami, tj. Poznaniem, Wrocławiem i Łodzią.

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Linie podmiejskie[edytuj | edytuj kod]

Nr linii Trasa Przewoźnik
15 Kalisz: Godebskiego/Długa/Wał Bernardyński Bażancia ↔ Nowe Skalmierzyce ↔ Skalmierzyce Kaliskie Linie Autobusowe
19E Kalisz: Majkowska Medix ↔ Nowe Skalmierzyce ↔ Ostrów Wielkopolski: Dworzec PKP
20 Ostrów Wielkopolski: Lotnicza-Poznańska ↔ Biskupice Ołoboczne ↔ Nowe Skalmierzyce MZK Ostrów Wielkopolski
M Ostrów Wielkopolski: Lotnicza Poznańska/Dworzec PKP ↔ Nowe Skalmierzyce ↔ Kalisz: Toruńska Pucka

Turystyka i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zabytki w Nowych Skalmierzycach
Budynek starego dworca kolejowego wybudowany w latach 1895–1896
Dworzec kolejowy w Nowych Skalmierzycach wybudowany w latach 1905–1906
Budynek dawnej poczty kolejowej z początku XX wieku
Plebania z początku XX wieku
Nastawnia z około 1910 roku
Wieża ciśnień (1913)

Obiekty wpisane w rejestr zabytków województwa wielkopolskiego[32]:

Pozostałe historyczne obiekty[9][11]:

  • stary dworzec kolejowy (1895–1896),
  • architektura neogotycka:
    • budynek dawnej poczty kolejowej (pocz. XX w.),
    • wieża ciśnień przy ul. 29 Grudnia (1913),
    • przepompownia przy ul. 29 Grudnia,
  • budynek dawnego hotelu „Mamelok” przy ul. Kaliskiej (XIX w.),
  • zabudowa Placu Wolności z budynkiem dawnego hotelu „Sperling” (przełom XIX/XX w.),
  • kamienica tzw. cła przy ul. Kaliskiej 36 (przełom XIX/XX w.)[33],
  • cmentarz ewangelicki przy ul. Hallera (pocz. XX w.)[34],
  • kamienica przy ul. 3 Maja 32 (1908)[35][36],
  • trzykondygnacyjna kamienica przy ul. Wyszyńskiego 10 (1909)[36],
  • zabudowa ulicy Kolejowej (1910),
  • nastawnia (ok. 1910),
  • kamienica przy ul. Wyszyńskiego 8 (1913),
  • zabudowa ulicy 3 Maja,
  • rzymskokatolicki kościół pw. Bożego Ciała (1931–1932)[37];
    • zespół witraży (1949)[9],
    • wieża (2008).

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Najbardziej rozpoznawalnym elementem architektury Nowych Skalmierzyc jest neogotycki dworzec kolejowy, wpisany w 2017 roku w rejestr zabytków[32]. Przez miasto przebiega szlak rowerowy żółty szlak rowerowy im. Fryderyka Chopina (59 km) z Ostrowa Wielkopolskiego przez Lewków, Kwiatków, Ociąż, Skalmierzyce, Nowe Skalmierzyce i dalej Śliwniki, Biskupice Ołoboczne, Kęszyce, Mikstat do Antonina[38].

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

  • Hotel Lazur ***

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

W 2016 na terenie miasta posadzono 67 brzóz pożytecznych[39].

Tereny zielone

Nazwa Zdjęcie
Park Miejski wraz ze skateparkiem o pow. ok. 2 ha[40]

(zał. w latach 2010–2011)

Park Miejski w Nowych Skalmierzycach.jpg
Skwer Czytelnika[41]

(przy Bibliotece Publicznej Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce)

Skwer Czytelnika.jpg
Skwer

(Plac Wolności)

Nowe Skalmierzyce, Plac Wolności.jpg

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Publiczne Przedszkole nr 2 „Pod Kasztanami”
Placówka Nazwa Adres
Żłobek Żłobek Gminny[42]

(funkcjonuje od 2015 r.)

ul. Generała Józefa Hallera 1
Przedszkole Publiczne Przedszkole nr 1 „Jarzębinka”
Publiczne Przedszkole nr 2 „Pod Kasztanami”[9]

(funkcjonuje od 1948 r.)

ul. Kolejowa 16
Szkoła podstawowa Szkoła Podstawowa im. Powstańców Wielkopolskich ul. Okólna 8
Szkoła Podstawowa im. Polskich Noblistów ul. Kaliska 52

Sport[edytuj | edytuj kod]

Dyscyplina Nazwa/klub Data założenia
Piłka nożna Pogoń Nowe Skalmierzyce[43] 1921
UKS Akademia Piłkarska Nowe Skalmierzyce[44] 2018
Kolarstwo Klasyk Skalmierzycki – wyścig kolarski dla amatorów[45] 2015

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 7 lipca 1962 r. ws. utworzenia niektórych miast (Dz.U. z 1962 r. nr 41, poz. 188).
  2. a b c GUS (pol.). Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2021 roku. [dostęp 2020-09-01].
  3. 22. Dni Nowych Skalmierzyc | Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce. www.noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2015-06-24].
  4. a b c Jerzy Wojtczak, 50 lat miasta Nowe Skalmierzyce, 15 czerwca 2016.
  5. a b Historia Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2021-03-19] (pol.).
  6. a b Dworzec w Nowych Skalmierzycach, Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-06-07].
  7. a b Fakty Kaliskie, Kryształowe żyrandole i wielki bal na dworcu, www.faktykaliskie.pl [dostęp 2016-06-07].
  8. Dworzec w Nowych Skalmierzycach przejęty, 3 lutego 2016.
  9. a b c d e Plan odnowy miejscowości Nowe Skalmierzyce na lata 2012–2019 (pol.). bip.noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2015-01-24].
  10. Nowe Skalmierzyce – Dyspozytornia z nastawnią., www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2016-06-14].
  11. a b Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, Informator (niedatowany, wydany około 1998 roku).
  12. a b c d e f Historia miasta Urząd Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce.
  13. Sala widowiskowa do remontu, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-06-12].
  14. Potrójna uroczystość w „Starym Kinie”, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-12-29].
  15. :: Wielkopolskie Muzeum Niepodległości w Poznaniu, www.muzeumniepodleglosci.poznan.pl [dostęp 2016-06-11].
  16. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 grudnia 1955 r. ws. utworzenia osiedli (Dz.U. z 1955 r. nr 45, poz. 299).
  17. W Kaliszu (Nowe Skalmierzyce), wkaliszu.pl [dostęp 2016-06-12] (pol.).
  18. Skwer historyczny (pol.). noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2015-10-19].
  19. Skwer historyczny przy granicy, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2015-12-11].
  20. NOWE SKALMIERZYCE. Zrekonstruowano historyczne przejście graniczne, wkaliszu.pl – Kalisz on-line [dostęp 2015-12-11] (pol.).
  21. Nowe Skalmierzyce, 7 czerwca 2016.
  22. l, Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2018-08-18] (pol.).
  23. Wyniki głosowania – wybory samorządowe 2018 – Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2018-10-24] (pol.).
  24. Uchwała Nr VIII/52/03 Rady Gminy i Miasta Nowe Skalmierzyce z dnia 28 kwietnia 2003 roku ws. uchwalenia Statutów Sołectw oraz Statutu Samorządu Mieszkańców Miasta Nowe Skalmierzyce (Dz. Urz. Woj. Wielkopolskiego z 2003 r. Nr 116, poz. 2139).
  25. Światowy Dzień Ludności: 15 najbardziej wyludniających się miast w Wielkopolsce, Gloswielkopolski.pl, 2019 [dostęp 2019-08-10] (pol.).
  26. Główny Urząd Statystyczny - Ludność, stat.gov.pl [dostęp 2021-09-01] (pol.).
  27. Comforty, www.comforty.pl [dostęp 2018-08-03] (pol.).
  28. O Firmie, „PUPIL Foods” [dostęp 2018-08-03] (pol.).
  29. Historia – O firmie, lazur.pl [dostęp 2018-08-03] (pol.).
  30. Nowe Skalmierzyce mają obwodnicę (pol.). powiat-ostrowski.pl. [dostęp 2015-01-10].
  31. Wykaz sołectw i ulic, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2018-07-27] (pol.).
  32. a b Zestawienia zabytków nieruchomych, www.nid.pl [dostęp 2018-08-08].
  33. Odnawiają budynek cła (pol.). noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2015-08-04].
  34. Nabożeństwo ekumeniczne na cmentarzu ewangelickim. noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2014-11-13].
  35. Stary ratusz odzyska blask | Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-02-05].
  36. a b Kolejne miejskie kamienice z nowymi elewacjami, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-05-25].
  37. A. Liebert: Kościół pw. Bożego Ciała w Nowych Skalmierzycach (pol.). noweskalmierzyce.pl. [dostęp 2015-01-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-11-13)].
  38. Szlaki rowerowe – PTTK Ostrów Wielkopolski, ostrow-wielkopolski.pttk.pl [dostęp 2018-08-08] (pol.).
  39. Nowe drzewa w mieście, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-11-28].
  40. (Skate)park dla skalmierzyczan, rc.fm [dostęp 2016-01-27].
  41. Skwer Czytelnika przy Bibliotece Publicznej Gminy i Miasta w Nowych Skalmierzycach, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2016-06-08].
  42. Pierwszy żłobek w gminie, Fakty Kaliskie [dostęp 2015-12-01].
  43. Sport Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, www.noweskalmierzyce.pl [dostęp 2020-02-08] (pol.).
  44. Akademia na boisku | Gmina i Miasto Nowe Skalmierzyce, noweskalmierzyce.pl [dostęp 2021-07-07] (pol.).
  45. l, II Klasyk Skalmierzycki już w najbliższą niedzielę, www.faktykaliskie.pl [dostęp 2016-06-08].
  46. Uchwała nr XLVIII/355/2014 z dnia 27 sierpnia 2014 r.. Biuletyn Informacji Publicznej. [dostęp 2014-11-22].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]