Ożanka właściwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ożanka właściwa
Ilustracja
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina jasnotowate
Rodzaj ożanka
Gatunek ożanka właściwa
Nazwa systematyczna
Teucrium chamaedrys L.
Sp. pl. 2:565. 1753[2]

Ożanka właściwa[3] (Teucrium chamaedrys L.) – gatunek rośliny należący do rodziny jasnotowatych (Lamiaceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj]

Występuje dziko w Afryce Północnej (Algieria, Tunezja, Maroko), w środkowej i południowo-wschodniej Europie i w Azji Zachodniej aż po Ural i Iran[4]. W Polsce rzadka, spotykana głównie na Wyżynie Lubelskiej, Roztoczu, Polesiu i w dolinie Wisły od ujścia Sanu do ujścia Wieprza. Na nielicznych stanowiskach występuje jeszcze w Niecce Nidziańskiej, Bramie Krakowskiej i w Karpatach (tutaj tylko na jednym stanowisku w Małym Grojcu w Kotlinie Żywieckiej)[5].

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Niewielki półkrzew, o wysokości do 40 cm. Posiada liczne, podnoszące się i dołem zdrewniałe pędy. Są odstająco owłosione (czasami tylko krawędzie łodygi). Roślina nie tworzy rozłogów[6].
Łodyga
Wzniesiona, rozesłana, dźwigająca się, owłosiona. Rozgałęziona, często purpurowo nabiegła.
Liście
Ulistnienie naprzeciwległe. Liście jajowate, wcinano karbowane, o tępym wierzchołku i nasadzie klinowato zwężającej się w ogonek[6].
Kwiaty
Wyrastają po 6 w nibyokółkach w kątach przysadek mniejszych od liści. Nibyokółki kwiatów wyrastają blisko siebie w szczytowej części pędu tworząc nibygrono. Kwiaty grzbieciste. Kielich o zaostrzonych, trójkatnych ząbkach. W górnej części posiada wyraźną siateczkową nerwację. Korona jasnopurpurowa, o długości 10-15 mm[6].
Owoc
Kulistawa rozłupka o długości 1,5-2 mm i powierzchni bardzo słabo siateczkowatej[6].
Morfologia
Kwiatostan
Pęd
Obwódka z ożanki właściwej
Liście

Biologia i ekologia[edytuj]

Rozwój
Podkrzew, chamefit. Kwitnie od lipca do września. Jest owadopylny. Nasiona lekkie, rozsiewające się samorzutnie (barochoria). Długo zachowują zdolność kiełkowania. Rozmnaża się także wegetatywnie[5].
Siedlisko
Suche murawy, zarośla, polany, kamieniste i słoneczne zbocza[5]. Gatunek charakterystyczny dla klasy Festuco-Brometea[7].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 60, 62[5].

Zmienność[edytuj]

Gatunek zróżnicowany na 14 podgatunków i jedną odmianę[8]:

  • Teucrium chamaedrys subsp. albarracinii (Pau) Rech.f. – występuje w Hispanii i Francji
  • Teucrium chamaedrys subsp. algeriense Rech.f. – rośnie w Algierii
  • Teucrium chamaedrys subsp. chamaedrys – występuje w całym zasięgu gatunku
  • Teucrium chamaedrys subsp. germanicum (F.Herm.) Rech.f. – rośnie we Francji i Niemczech
  • Teucrium chamaedrys subsp. gracile (Batt.) Rech.f. – występuje w Maroko i Algierii
  • Teucrium chamaedrys subsp. lydium O.Schwarz – rośnie w Grecji i Turcji
  • Teucrium chamaedrys var. multinodum Bordz. – występuje w Kaukazie Południowym
  • Teucrium chamaedrys subsp. nuchense (K.Koch) Rech.f. – rośnie w Kaukazie
  • Teucrium chamaedrys subsp. olympicum Rech.f. – występuje w Grecji
  • Teucrium chamaedrys subsp. pectinatum Rech.f. – rośnie we Francji i Włoszech
  • Teucrium chamaedrys subsp. pinnatifidum (Sennen) Rech.f. – występuje w Hiszpanii, Francji, na Balearach i Korsyce
  • Teucrium chamaedrys subsp. sinuatum (Celak.) Rech.f. – rośnie w Turcji, Iraku i Iranie
  • Teucrium chamaedrys subsp. syspirense (K.Koch) Rech.f. – występuje w Turcji, Iranie i na Krymie
  • Teucrium chamaedrys subsp. tauricola Rech.f. – rośnie w Turcji i Syrii
  • Teucrium chamaedrys subsp. trapezunticum Rech.f. – występuje w Turcji i Kaukazie Południowym

Zastosowanie i uprawa[edytuj]

  • Roślina lecznicza, dawniej używana w medycynie ludowej[6]. Ziele pobudza przemianę materii i oczyszcza krew[5].
  • Roślina ozdobna. Nadaje się na rabaty, obwódki oraz do obsadzania murów i zboczy. Najlepiej rośnie na przepuszczalnej i jałowej glebie na słonecznym stanowisku. Rozmnaża się przez wysiew nasion wiosną, lub przez podział kęp jesienią. Strefy mrozoodporności 5-10[9].

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-03-31].
  2. The Plant List. [dostęp 2017-03-11].
  3. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  4. Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-01-02].
  5. a b c d e Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  6. a b c d e Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  7. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
  8. World Checklist of Selected Plant Families [dostęp 2013-11-11]
  9. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.