ORP Żuraw

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
ORP „Żuraw”
Ilustracja
Jednostka bliźniacza „Żurawia” – ORP „Mewa”
Historia
Stocznia Stocznia Marynarki Wojennej, Gdynia
Położenie stępki 1937
Wodowanie 22 sierpnia 1938
 Marynarka Wojenna
Nazwa ORP Żuraw
Wejście do służby 31 sierpnia 1939
Wycofanie ze służby 14 września 1939
 Kriegsmarine
Nazwa Westerplatte[1] / Oxhöft
Wejście do służby 1939
Wycofanie ze służby 1945
 Marynarka Wojenna (PRL)
Nazwa ORP Żuraw / ORP Kompas
Wejście do służby 12 marca 1946
Wycofanie ze służby 15 października 1971
 Wojska Ochrony Pogranicza
Nazwa BK-4
Wejście do służby 1971
Los okrętu złomowany w 1981
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność standardowa – 183 t
pełna – 203 t.
Długość 45 m
Szerokość 5,5 m
Zanurzenie 1,7 m
Napęd
2 silniki wysokoprężne 8 cylindrowe o mocy łącznej 1050 KM
Prędkość 16 – 18 węzłów
Uzbrojenie
1 działo uniwersalne 75 mm,
2 wkm Hotchkiss 13,2 mm plot (1xII)
2 ckm 7,92 mm wz. 08,
20 min wz. 08,
20 bomb głębinowych
- stan na 1939, szczegóły w tekście
Załoga 30

ORP Żuraw – polski trałowiec redowy typu „Jaskółka” z okresu II wojny światowej, po wojnie służący jako okręt hydrograficzny. Po ucieczce załogi do Szwecji w 1951, przemianowany na ORP „Kompas”, pod którą nazwą służył do 1971.

Budowa i służba w 1939[edytuj | edytuj kod]

Zbudowany w Warsztatach Portowych Marynarki Wojennej w Gdyni, jako okręt drugiej serii trałowców typu „Jaskółka”. Wodowany został 22 sierpnia 1938. Ponieważ okręt miał kłopoty z maszynką sterową i nie był całkowicie wyposażony, nie jest jasne, czy zdążył oficjalnie być przyjęty do służby przed wybuchem wojny – dokładna data wejścia do służby nie jest znana.

Niezupełnie gotowy okręt wziął udział w kampanii wrześniowej w składzie Dywizjonu Minowców, dowodzony przez kpt. mar. Roberta Kasperskiego. 1 września 1939, razem z pozostałymi polskimi trałowcami, wziął udział w walce ze zmasowanym nalotem niemieckich bombowców koło Helu. Okręt następnie bazował w Jastarni, nie biorąc udziału w dalszych akcjach Dywizjonu Trałowców. 14 września „Żuraw” przeszedł na Hel, gdzie opuszczono banderę, a jego załoga dołączyła do obrony lądowej.

Dalsza służba[edytuj | edytuj kod]

Po kapitulacji Helu 2 października 1939, okręt został przejęty w porcie przez Niemców, a następnie został wcielony do niemieckiej marynarki (Kriegsmarine) pod nazwą „Oxhöft”. Służył tam początkowo jako trałowiec, potem jako okręt pomiarowy (Vermessungsboot)[2]. W niemieckiej służbie wyposażono go w nadburcia na śródokręciu, natomiast osłona pomostu bojowego pozostała nie zmieniona[3]. Przetrwał wojnę i razem z 3 innymi dawnymi polskimi trałowcami (OORP „Mewa”, „Rybitwa”, „Czajka”) wszedł w skład rezerwowego zespołu niemieckiej służby trałowej. Okręty te zostały następnie odnalezione przez władze polskie w Travemünde i rewindykowane. 25 stycznia 1946, jeszcze w Travemünde, okręt podniósł ponownie polską banderę i przywrócono mu nazwę ORP „Żuraw”. 13 lutego 1946 przeszedł do Kilonii, gdzie otrzymał uzbrojenie (5 niemieckich działek 20 mm) i wyposażenie trałowe[3].

12 marca 1946 trałowce z „Żurawiem” powróciły do Gdyni, gdzie zostały wcielone do Flotylli Trałowców, tworząc 1 Dywizjon. Okręt nosił wówczas namalowany znak burtowy: „ŻW”, zmieniony później na: „ŻR”. Pod koniec 1946 „Żuraw” był remontowany, po czym wszedł do kampanii 1 listopada 1946 (najwcześniej z okrętów typu „Jaskółka”), przydzielony czasowo do zespołu poradzieckich trałowców typu „MT”[3]. 29 listopada 1946 został skierowany do Świnoujścia, w skład Szczecińskiego Obszaru Nadmorskiego[3]. Od grudnia 1946 wielokrotnie delegowany był do pomiarów hydrograficznych[3]. 14 maja 1947 „Żuraw” został na stałe przekazany do Oddziału Hydrograficznego Marynarki Wojennej[4]. Pod koniec 1947 okręt przystosowano do nowych zadań, dodając prostopadłościenną nadbudówkę („domek”) na rufie, mieszczącą kreślarnię map i stanowiącą podstawę do pomostu namiarowego. Uzbrojenie zredukowano do podwójnego działka 20 mm na dziobie. W końcu, „Żuraw” został 15 sierpnia 1948 oficjalnie przeklasyfikowany na okręt hydrograficzny, otrzymując numer burtowy: „HG-11”[3]. Był pierwszym okrętem hydrograficznym polskiej marynarki po II wojnie światowej, wykonując zadania dla Marynarki Wojennej, jak i dla gospodarki morskiej.

1 sierpnia 1951 część załogi sterroryzowała dowództwo i uprowadziła okręt do Ystad w Szwecji. 12 członków załogi poprosiło tam o azyl. Okręt z resztą załogi powrócił 3 sierpnia do kraju[5]. Konsekwencją tego zdarzenia była fala procesów politycznych w Marynarce Wojennej, zakończonych 7 listopada 1951 długoletnimi wyrokami więzienia oraz wyrokami śmierci (niewykonanymi), m.in. dla części z tych członków załogi, którzy powrócili. Ówczesne władze uznały nazwę „Żuraw” za zhańbioną i okręt przemianowano na ORP „Kompas”. Przez następne dwudziestolecie służył jako okręt hydrograficzny[6].

W latach 1959-1963 ORP „Kompas” został gruntownie przebudowany w Stoczni Marynarki Wojennej, otrzymując dobudowaną nadbudówkę na pokładzie dziobowym, ciągnącą się od stewy dziobowej do sterówki, osłoniętą w przedniej części podwyższonymi burtami, co zmieniło sylwetkę okrętu. Zlikwidowano przy tym nadbudówkę – „domek” na rufie i usunięto wystającą osłonę pomostu nawigacyjnego. Okręt otrzymał także nowy trójnożny maszt[3]. Z końcem grudnia 1971 został wycofany ze służby, po czym przekształcony na barkę koszarową BK-4 w Gdyni[3]. W 1977 został przeznaczony do skasowania. W czasie sztormu w noc sylwestrową[potrzebny przypis] 1978-79 zerwał się z cum i został wyrzucony na brzeg przy orkiestrze w X basenie, po czym został ostatecznie wycofany z eksploatacji. 16 lipca 1981 podczas holowania na Hel (przez holownik H-12) zaczął tonąć. Osadzony na dnie, częściowo wystający nad wodę wrak, podniesiono w kwietniu 2005 i zezłomowano[6].

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

  • wyporność:
    • standardowa – 183 ton,
    • pełna – 203 t (po przebudowie – 300 t)
  • wymiary:
    • długość – 45 m (po przebud. 45,7 m)
    • szerokość – 5,5 m (po przebud. 5,5 m)
    • zanurzenie – 1,7 m (po przebud. 2,2 m)
  • napęd: 2 silniki wysokoprężne 8 cylindrowe o mocy łącznej 1050 KM
  • zasięg: 4300 Mm przy prędkości 8,3 w. – po przebudowie
  • prędkość: 18 węzłów (po przebudowie: 14,3 w)
  • załoga: 30 (po przebudowie 38)
  • wyposażenie trałowe: 2 komplety trałów kontaktowych (jako trałowiec)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. ORP „Żuraw” [dostęp 2011-10-15]
  2. J. Pertek, Wielkie dni małej floty, Poznań 1990, s. 582.
  3. a b c d e f g h M. Soroka, Polskie okręty..
  4. St. Kierzkowski, Okręt hydrograficzny „Kompas”
  5. St. Kierzkowski, Okręt hydrograficzny ORP „Żuraw”
  6. a b Neumann 2013 ↓, s. 158.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Kierzkowski. Okręt hydrograficzny ORP „Żuraw”. „Żołnierz Polski”. 16-17, 1990. 
  • Stanisław Kierzkowski. Okręt hydrograficzny „Kompas”. „Żołnierz Polski”. 26, 1988. 
  • Maciej Neumann: Flota II Rzeczypospolitej i jej okręty. Łomianki: LTW, 2013. ISBN 978-83-7565-309-0.
  • Marek Soroka: Polskie okręty wojenne 1945-1980. Gdańsk: Wydawnictwo Morskie, 1986. ISBN 83-215-3249-7.