Obława augustowska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Tablica z nazwiskami osób zaginionych i zamordowanych
Krzyż w Gibach poświęcony pamięci pomordowanych
Tablica na wzgórzu w Gibach

Obława augustowska (inaczej: obława lipcowa) – operacja przeprowadzona w lipcu 1945 roku przez oddziały 50 Armii radzieckiej i wojska NKWD oraz wydzielone oddziały LWP i UB[1].

Miała ona na celu rozbicie i likwidację oddziałów podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego w rejonie Suwałk i Augustowa. Obława augustowska nazywana jest niekiedy „Małym Katyniem[2]. Podobną akcję antypartyzancką przeprowadzono w sierpniu 1945 roku również na Litwie[3].

Przebieg obławy[edytuj]

Od 10 do 25 lipca 1945 oddziały należące do 3 Frontu Białoruskiego[4] [5] (według innych źródeł 1 Frontu Białoruskiego[6]) (według ustaleń IPN były to oddziały 50 Armii[7]) i jednostki 62 Dywizji Wojsk Wewnętrznych NKWD, osłaniane i wspomagane przez UB i pododdział złożony z dwóch kompanii w sile ok. 110-160 żołnierzy 1 Praskiego Pułku Piechoty (dowodzony przez por. Maksymiliana Sznepfa[8][9][10]), przeprowadziły szeroko zakrojoną akcję pacyfikacyjną obejmującą tereny Puszczy Augustowskiej i jej okolic[6]. Wśród żołnierzy polskich wspomagających Rosjan udział w pacyfikacji brał późniejszy szef MSW Mirosław Milewski, ówczesny pracownik Urzędu Bezpieczeństwa w Augustowie (który wykazywał się wielką gorliwością w pomocy organizatorom obławy)[6]. Oddziały radzieckie otaczały tamtejsze wsie, aresztując ich mieszkańców podejrzanych o kontakty z partyzantką niepodległościową. Cała operacja kierowana była prawdopodobnie z Augustowa, gdzie ulokowane było lokalne dowództwo sowieckiego kontrwywiadu wojskowego Smiersz. Zatrzymano ponad 7 tysięcy osób[11], które więziono w ponad pięćdziesięciu miejscach[12]. Sowieci utworzyli obozy filtracyjne, gdzie torturowano i przesłuchiwano zatrzymanych, przetrzymując ich skrępowanych drutem kolczastym w dołach zalanych wodą pod gołym niebem[13]. Część z nich po przesłuchaniach wróciła do domu. 252 aresztowanych Litwinów, zaangażowanych w litewski ruch niepodległościowy, przekazano miejscowym organom NKWD-Ludowego Komisariatu Bezpieczeństwa Państwowego Litwy[4]. Około 600 osób narodowości polskiej zostało wywiezionych w nieznanym kierunku i wszelki ślad po nich zaginął; aresztowania tych osób dokonały organy Smiersz 3 Frontu Białoruskiego[14].

Podejrzewa się, że zostały one wywiezione w okolice Grodna i zamordowane na terenie tzw. Fortów Grodzieńskich, gdzie wcześniej NKWD przeprowadzało inne masowe egzekucje[14]. Jako możliwe miejsce egzekucji wskazywano wieś Naumowicze w obwodzie grodzieńskim na Białorusi[15]. Polski historyk prof. Krzysztof Jasiewicz wysunął hipotezę, że mordu dokonano w rejonie jeziora Gołdap lub – co uznał za bardziej prawdopodobne – w okolicach wsi Rominty (obecnie Krasnolesje) w Puszczy Rominckiej, gdzie niegdyś mieścił się dwór myśliwski Hermanna Göringa (obecnie miejscowość ta znajduje się na terenie obwodu kaliningradzkiego)[15]. Prof. Natalia Lebiediewa z Instytutu Historii Rosyjskiej Akademii Nauk, autorka książki o Katyniu, wysunęła przypuszczenie, że Polacy mogli trafić do jakiegoś tajnego obozu, gdzie być może przeprowadzano na nich eksperymenty z bronią chemiczną lub biologiczną[6].

W 2011 roku rosyjski historyk Nikita Pietrow, wiceprzewodniczący Stowarzyszenia „Memoriał”, opublikował szyfrowaną depeszę wysłaną w lipcu 1945 roku przez gen. Wiktora Abakumowa, dowódcę wojskowego kontrwywiadu Smiersz, do szefa NKWD Ławrentija Berii[11], odnalezioną w 1990 roku w archiwach KGB[16]. Z depeszy wynikało, że 20 lipca 1945 roku z Moskwy do Olecka przybyła specjalna ekipa funkcjonariuszy Smiersza kierowana przez gen. Iwana Gorgonowa, mająca przeprowadzić „likwidację zatrzymanych w lasach augustowskich bandytów”[4]. Likwidacją mieli dowodzić gen. Gorgonow oraz szef kontrwywiadu Smiersz 3 Frontu Białoruskiego gen. Paweł Zielenin[11]. Liczba 592 osób, wymieniona w depeszy Abakumowa, odpowiada prawie dokładnie liczbie mieszkańców regionu zaginionych w czasie obławy[11]. Według Nikity Pietrowa z depeszy wynika, że obława została przeprowadzona na osobisty rozkaz Józefa Stalina[11]. Rosyjski historyk wiąże obławę augustowską z planowanym przejazdem Stalina pociągiem specjalnym przez Polskę na trasie MoskwaBerlin (17 lipca 1945 roku rozpoczęła się pod Berlinem konferencja poczdamska z udziałem Stalina), co nasiliło działania NKWD i Armii Czerwonej przeciwko polskiemu podziemiu niepodległościowemu[17].

W sierpniu 1945 roku podobną operację antypartyzancką z udziałem Armii Czerwonej i NKWD przeprowadzono po drugiej stronie granicy, w okręgu mariampolskim na Litwie[3].

Śledztwo[edytuj]

W listopadzie 1945 roku mieszkańcy gminy Giby wysłali do Bolesława Bieruta delegację, która miała dowiedzieć się o losach zaginionych mieszkańców. Pod koniec lat 50. dwaj posłowie, Jan Kłoczko i Antoni Palczak, także próbowali zasięgnąć informacji na temat wydarzeń sprzed kilkunastu lat. Obie te inicjatywy napotkały mur nie do przebycia, a ich inicjatorów represjonowano. W 1987 roku utworzono Obywatelski Komitet Poszukiwań Mieszkańców Suwalszczyzny Zaginionych w lipcu 1945 roku. Wówczas także rozpoczęto ekshumację grobów w lesie koło Gib, ponieważ przypuszczano, że tam mogą być pochowani Polacy. Okazało się jednak, że groby kryły ciała żołnierzy niemieckich z czasów II wojny światowej.

Władze PRL nigdy oficjalnie nie potwierdziły faktu obławy. Rzecznik rządu Jerzy Urban negował nawet sam fakt zaginięcia obywateli polskich. W 1992 roku śledztwo w tej sprawie wszczęła prokuratura w Suwałkach, potem zostało ono zawieszone, a w 2000 podjął je Instytut Pamięci Narodowej w Białymstoku[18]. Początkowo śledztwo było kwalifikowane przez prokuratorów IPN jako zbrodnia komunistyczna, a od lipca 2009 roku również jako zbrodnia przeciwko ludzkości[14].

W sprawie tej kilkakrotnie, poczynając od 1992 roku, kierowano do Rosji wnioski o pomoc prawną[18]. 7 stycznia 1995 roku Główna Prokuratura Wojskowa Federacji Rosyjskiej w odpowiedzi na zapytanie strony polskiej wysłała do ambasady polskiej w Moskwie pismo z informacją, że „potwierdzono aresztowanie podczas obławy przez organy Smiersz 3 Frontu Białoruskiego grupy 592 osób, które wspierały antyradziecko nastawioną Armię Krajową[14]. Ponadto strona rosyjska poinformowała: „Wymienionym obywatelom polskim nie przedstawiono zarzutów, sprawy karne nie zostały przekazane do sądów, a dalsze losy aresztowanych nie są znane”[3]. W 2003 roku strona rosyjska stwierdziła, że nie ma żadnych dokumentów potwierdzających rozstrzeliwanie cywilów na Suwalszczyźnie w 1945 roku; potwierdzono, że na tym terenie działała 62 Dywizja Wojsk Wewnętrznych NKWD, lecz prośby o kserokopie dzienników bojowych tej formacji pozostały bez odpowiedzi[18]. W połowie lipca 2006 strona rosyjska odmówiła odpowiedzi na polski wniosek o pomoc prawną w tej sprawie, argumentując to przedawnieniem karalności[18]. Kolejny, obszerny wniosek o pomoc prawną strona polska skierowała do Rosji w 2009 roku[14]. Następny, uzupełniający wniosek o pomoc prawną został przygotowany przez Instytut Pamięci Narodowej w czerwcu 2011 roku; była to prośba o przekazanie kopii konkretnego dokumentu na temat obławy, który opublikował w 2011 roku rosyjski historyk Nikita Pietrow[19]. Wniosek ten został przesłany stronie rosyjskiej[20], a w sierpniu 2011 roku Prokuratura Generalna Federacji Rosyjskiej poinformowała Prokuraturę Generalną RP, że oprócz informacji przekazanej Polsce w roku 1995 i 2003 nie dysponuje innymi informacjami w tej sprawie[21]. Była to odpowiedź na polski wniosek z 2009 roku i brak jak dotąd[kiedy?] odpowiedzi na wniosek z czerwca 2011 roku w sprawie dokumentu opublikowanego przez Nikitę Pietrowa[22].

W grudniu 2011 roku strona polska zwróciła się do prokuratury rosyjskiej z nowym wnioskiem o pomoc prawną, w którym poprosiła o przekazanie drugiego szyfrogramu gen. Wiktora Abakumowa do szefa NKWD Ławrientija Berii (nr 25871, przechowywanego w Centralnym Archiwum Federalnej Służby Bezpieczeństwa w Moskwie), z którego wynika, że podczas obławy augustowskiej zatrzymano m.in. dowódcę Armii Krajowej o nazwisku Kurpiński ps. „Grom”, urodzonego w 1906 roku[23].

Podczas wizyty w Moskwie w kwietniu 2012 roku prezes IPN Łukasz Kamiński uzyskał od Stowarzyszenia Memoriał rozszyfrowane raporty dotyczące pojmanych „bandytów” adresowane do Ławrientija Berii[24].

Ciał ofiar nigdy nie znaleziono, jakkolwiek podejrzewano, że mogły zostać pochowane w lesie na uroczysku Wielki Bór koło Gib[3]. Ekshumacje przeprowadzone w latach 1987 i 1989 dowiodły, że były to zwłoki żołnierzy niemieckich[12]. FSB informuje rodziny ofiar w 2013 o miejscu i dacie aresztowań[25]

Przeanalizowano zdjęcia lotnicze i wskazano miejsca potencjalnych grobów[26].

Upamiętnienie[edytuj]

Dla uczczenia ofiar obławy augustowskiej w 1987 roku w Gibach powstał pomnik projektu Andrzeja Strumiłły. Corocznie w Gibach odbywają się uroczyste obchody rocznicy obławy[27]. W Polsce działa Obywatelski Komitet Poszukiwań Mieszkańców Suwalszczyzny Zaginionych w Lipcu 1945 r. oraz „Związek Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej 1945 roku”[28], którego szefem jest ks. Stanisław Wysocki[29].

W 1991 roku, po przeprowadzeniu ekshumacji w Gibach, ustawiono tam krzyż na symbolicznej mogile zaginionych. Na krzyżu wypisano nazwiska 530 osób[12].

W lipcu 2010 roku wystawę poświęconą obławie augustowskiej, przygotowaną przez Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku, zorganizowano w gmachu Sejmu w Warszawie[30]. W latach 2006–2011 wystawy poświęcone obławie były organizowane w Suwałkach[31][32] i Węgorzewie[33].

9 czerwca 2011 roku w ramach XI Pikniku Kawaleryjskiego – Dni Kawaleryjskich w Suwałkach zaprezentowane zostało widowisko historyczne „Obława Augustowska. Lipiec 1945”, współorganizowane przez Muzeum Okręgowe w Suwałkach i Oddział Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku[34].

9 lipca 2015 roku Sejm uchwalił ustawę ustanawiającą 12 lipca Dniem Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej z lipca 1945 roku[35].

Przypisy

  1. Obława Augustowska – nowe informacje
  2. Nikita Pietrow, Малая Катынь (ros.) novayagazeta.ru, 7 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-26].
  3. a b c d Jan Jerzy Milewski, Obława augustowska – niewyjaśniona zbrodnia z lipca 1945 roku ipn.gov.pl [dostęp 2015-09-08].
  4. a b c List Abakumowa do Berii naszdziennik.pl, 10 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-10].
  5. IPN odnalazł sowieckie dokumenty o przebiegu obławy augustowskiej
  6. a b c d Marcin Dzierżanowski, Aneta Blinkiewicz, W służbie Moskwy, Tygodnik „Wprost” nr 28 (1180) /2005.
  7. Obława Augustowska – nowe informacje
  8. Piotr Łapiński: Obława augustowska. Sześć dywizji przeciw sześciuset akowcom. Instytut Pamięci Narodowej. [dostęp 2016-03-02]. s. 22.
  9. Interpelacja nr 31311 do ministra edukacji narodowej w sprawie uwzględnienia w szkolnych programach nauczania treści dotyczących Obławy Augustowskiej z lipca 1945 r.. sejm.gov.pl, 2015-02-19. [dostęp 2016-02-21].
  10. Poselski projekt ustawy o ustanowieniu Dnia Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej z lipca 1945 roku. prawo.egospodarka.pl, 2015-02-19. [dostęp 2016-02-21].
  11. a b c d e Obławę nakazał sam Stalin rp.pl, 24 maja 2011 [dostęp 2011-06-07].
  12. a b c Obława augustowska (1945) ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-26].
  13. Obława Augustowska: „Mały Katyń” mmtrojmiasto.pl, 1 lutego 2011 [dostęp 2011-06-07].
  14. a b c d e IPN pisze do Rosji w sprawie obławy naszdziennik.pl 8 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-08].
  15. a b „Zabili ich w pałacyku Göringa?”, [w:] dodatek „PlusMinus” nr 25 (956) do dziennika Rzeczpospolita, 25–25 czerwca 2011, s. 4–5 [1].
  16. Moskwa wie, co stało się z ofiarami obławy naszdziennik.pl, 6 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-08].
  17. Tak jakby Stalin umarł wczoraj naszdziennik.pl, 13 października 2011 [dostęp 2011-09-15]. W czasie podróży Stalina do Poczdamu zastosowano wyjątkowe środki bezpieczeństwa. Przejazdu pilnowało 17 tysięcy żołnierzy NKWD; na każdym kilometrze trasy stało od 6 do 15 ludzi, a po torach kolejowych jeździło 8 pociągów pancernych NKWD. Por. Edward Radziński: Stalin, Warszawa 1996, s. 537. ISBN 8385852220.
  18. a b c d IPN nie otrzyma od Rosji pomocy w śledztwie ws. tzw. obławy augustowskiej wp.pl, 14 lipca 2006 [dostęp 2011-06-07].
  19. Wniosek w kopercie naszdziennik.pl, 16 czerwca 2011 [dostęp 2011-06-28].
  20. Pietrow przyjmuje zaproszenie naszdziennik.pl, 20 lipca 2011 [dostęp 2011-07-23].
  21. Moskwa mówi NIET naszdziennik.pl, 1 września 2011 [dostęp 2011-09-13].
  22. Pietrow zeznawał naszdziennik.pl, 14 października 2011 [dostęp 2011-09-15].
  23. Akta „Groma” są na Łubiance naszdziennik.pl, 2 grudnia 2011 [dostęp 2011-12-04].
  24. Dokumenty dotyczące obławy augustowskiej, uzyskane przez Prezesa IPN dr. Łukasza Kamińskiego od Stowarzyszenia Memoriał podczas wizyty w Moskwie 4.04.2012 ipn.gov.pl, 4 kwietnia 2012 [dostęp 2015-07-03].
  25. Obława Augustowska. FSB pisze do polskich rodzin (pol.). polskieradio.pl, 2013-09-07. [dostęp 2015-08-15].
  26. Czy znaleziono groby ofiar obławy augustowskiej.
  27. 66. rocznica Obławy Augustowskiej – Giby, 17 lipca 2011 ipn.gov.pl [dostęp 2011-07-23].
  28. Ta zbrodnia musi być wyjaśniona naszdziennik.pl, 21 kwietnia 2009 [dostęp 2011-06-07].
  29. Pobity za sutannę, Nasz Dziennik, Interia.pl, [dostęp 2011-12-13].
  30. Otwarcie wystawy „Obława Augustowska. Lipiec 1945” – Warszawa, 7 lipca 2010 ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-26].
  31. Otwarcie wystawy „Obława augustowska – lipiec 1945 r.' – Suwałki, 8 maja 2006 r. ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-26].
  32. Otwarcie wystawy „Obława Augustowska. Lipiec 1945 r.” – Suwałki, 25 października 2010 ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-26].
  33. Otwarcie wystawy „Obława Augustowska. Lipiec 1945” – Węgorzewo, 13 kwietnia 2011 ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-26].
  34. Obława Augustowska. Lipiec 1945” – widowisko historyczne i wystawa – Suwałki, 19 czerwca 2011 ipn.gov.pl [dostęp 2011-06-24].
  35. Ustawa z dnia 9 lipca 2015 r. o ustanowieniu Dnia Pamięci Ofiar Obławy Augustowskiej z lipca 1945 roku (Dz. U. z 2015 r. poz. 1181).

Bibliografia[edytuj]

  • Obława Augustowska (lipiec 1945 r.). Jan Jerzy Milewski i Anna Pyżewska (red.). Białystok: 2005. ISBN 83-88097-99-7.
  • Marcin Dzierżanowski, Aneta Blinkiewicz. W służbie Moskwy. „Tygodnik Wprost”. 28 (1180), 2005. 
  • Mariusz Filipowicz: Obława Augustowska w lipcu 1945 r.. W: Obława Augustowska. Białystok: Polskie Towarzystwo Historyczne – Oddział w Białymstoku, 2005. ISBN 83-9222-636-4.
  • Józef Pawluczyk, Cierniowa droga do wolności, Białystok 2005 (wspomnienia żołnierza AK pochodzącego z miejscowości Stare Leśne Bohatery, po stronie polskiej obecnej granicy, o polskiej konspiracji i okupacji sowieckiej, niemieckiej oraz czasach PRL we wschodniej części przedwojennego powiatu augustowskiego). Tekst na: http://pbc.biaman.pl/Content/5384/Cierniowa+Droga+do+Wolno%C5%9Bci+-+Pawluczuk+J%C3%B3zef.pdf
  • Jarosław Szlaszyński, Andrzej Makowski: Augustów: Monografia historyczna. Augustów: 2007, s. 611–621. ISBN 978-83-9256-200-9.
  • Jarosław Szlaszyński. Geneza obławy augustowskiej. „Tygodnik Suwalsko-Mazurski: Krajobrazy”. 32 (743), s. 8–9, 1995. 
  • Jarosław Szlaszyński. Dzieje lipcowej obławy 1945 r. „Przegląd Augustowski”. 5 (12), s. 8–9, 1996. 
  • Piotr Łapiński. Obława augustowska (lipiec 1945 r.). „Biuletyn Informacyjny”. 7 (267), s. 32–38, lipiec 2012. Warszawa: Zarząd Główny ŚZŻAK. ISSN 1233-8567. 
  • Sewastianowicz I. Kulikowski S. Nie tylko Katyń, Białystok 1990
  • Zwolski Marcin. Obława Augustowska. Encyklopedia Białych Plam, tom XX

Linki zewnętrzne[edytuj]