Obrona przeciwrakietowa
_(5092719479).jpg)
Obrona przeciwrakietowa (ang. missile defense, ballistic missile defense, BMD) – ogół systemów, technologii i działań służących do wykrywania, śledzenia, przechwytywania i niszczenia atakujących pocisków balistycznych w poszczególnych fazach ich lotu[1]. Obejmuje zarówno obronę terytorium państwa przed rakietami międzykontynentalnymi (obrona strategiczna, ang. national missile defense), jak i ochronę sił zbrojnych na teatrze działań przed pociskami krótkiego i średniego zasięgu (obrona teatru, ang. theater missile defense)[2].
Obrona przeciwrakietowa stanowi jedno z najtrudniejszych wyzwań technologicznych w dziedzinie uzbrojenia i od lat 60. XX wieku jest przedmiotem debaty strategicznej o wpływie systemów obronnych na stabilność odstraszania nuklearnego[3][4].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Wczesne programy
[edytuj | edytuj kod]Prace nad obroną przeciwrakietową rozpoczęły się w Stanach Zjednoczonych w końcu lat 50. XX wieku wraz z programem Nike Zeus, pierwszego systemu zdolnego do przechwycenia głowicy balistycznej[3]. Program przeszedł kolejne iteracje: Nike-X, Sentinel i Safeguard[5]. Jedyna baza Safeguard, uruchomiona w 1975 roku w Grand Forks w Dakocie Północnej, została zamknięta po kilku miesiącach z uwagi na ograniczoną skuteczność wobec radzieckich środków przeciwdziałania[3].
Równolegle ZSRR rozbudowywał system obrony Moskwy: A-135, którego przeciwpociski wyposażone były w głowice jądrowe przeznaczone do niszczenia nadlatujących głowic w atmosferze[6].
Traktat ABM
[edytuj | edytuj kod]W 1972 roku Stany Zjednoczone i ZSRR podpisały Traktat ABM, ograniczający obronę przeciwrakietową każdej ze stron do jednego kompleksu ze 100 przeciwpociskami[7]. Traktat opierał się na logice wzajemnego gwarantowanego zniszczenia (MAD): obie strony pozostawały podatne na atak nuklearny przeciwnika, co miało czynić pierwsze uderzenie samobójczym i stabilizować odstraszanie nuklearne[2][3].
W grudniu 2001 roku prezydent George W. Bush ogłosił wycofanie Stanów Zjednoczonych z traktatu, które weszło w życie w czerwcu 2002 roku[7]. Decyzję uzasadniono koniecznością budowy obrony przed ograniczonym atakiem ze strony państw takich jak KRLD i Iran[7]. Rosja i Chiny uznały wycofanie za zagrożenie dla stabilności strategicznej[4].
Inicjatywa Obrony Strategicznej
[edytuj | edytuj kod]W marcu 1983 roku prezydent Ronald Reagan ogłosił Inicjatywę Obrony Strategicznej (SDI), zakładającą budowę wielowarstwowego systemu obrony z użyciem broni laserowej, wiązkowej i kinetycznej rozmieszczonej w kosmosie i na ziemi[3]. Program, nazywany w mediach „Gwiezdnymi Wojnami", nie osiągnął zakładanych celów technologicznych i po zakończeniu zimnej wojny został ograniczony[5]. SDI zapoczątkowała jednak trwający rozwój technologii przechwytywania kinetycznego (ang. hit-to-kill), stanowiącej podstawę współczesnych systemów[2].
Współczesne systemy
[edytuj | edytuj kod]Stany Zjednoczone
[edytuj | edytuj kod]Stany Zjednoczone dysponują wielowarstwowym systemem obrony przeciwrakietowej, zarządzanym przez Agencję Obrony Przeciwrakietowej (MDA)[8]. Rdzeń obrony terytorium USA przed rakietami międzykontynentalnymi stanowi Ground-Based Midcourse Defense (GMD): 44 przeciwpociski rozmieszczone na Alasce (Fort Greely) i w Kalifornii (baza Vandenberg)[8]. Obronę przed pociskami średniego zasięgu zapewnia morski system Aegis BMD, wykorzystujący pociski SM-3 wystrzeliwane z niszczycieli klasy Arleigh Burke[8]. Na niższych pułapach działają systemy THAAD (przechwytywanie w końcowej fazie lotu na dużej wysokości) i Patriot PAC-3 (obrona punktowa)[8].
Sankaran i Fetter wykazali, że system GMD miałby poważne trudności z przechwyceniem zaawansowanych rakiet wyposażonych w środki przeciwdziałania (ang. countermeasures), co ogranicza jego skuteczność do obrony przed prostszymi zagrożeniami[4].
Rosja
[edytuj | edytuj kod]Rosja utrzymuje system A-135 chroniący Moskwę, jedyny poza amerykańskim GMD operacyjny system obrony przed rakietami międzykontynentalnymi[6]. Trwa modernizacja: system A-235 (Nudol) ma zastąpić A-135, wykorzystując przechwytywanie kinetyczne zamiast głowic jądrowych[6]. Systemy S-400 i S-500 Prometeusz posiadają ograniczoną zdolność do zwalczania pocisków balistycznych średniego zasięgu, pełniąc głównie rolę obrony przeciwlotniczej[6].
Izrael
[edytuj | edytuj kod]Izrael dysponuje wielowarstwowym systemem obrony przeciwrakietowej, testowanym bojowo w konfliktach z Hamasem, Hezbollahem i Iranem[5]. Żelazna Kopuła (Iron Dome) przechwytuje pociski i rakiety krótkiego zasięgu (4–70 km), Proca Dawida (David's Sling) zwalcza zagrożenia średniego zasięgu (40–300 km), a system Arrow w wersjach Arrow 2 i Arrow 3 przechwytuje pociski balistyczne w atmosferze i poza nią[8].
Obrona przeciwrakietowa NATO
[edytuj | edytuj kod]Na szczycie w Lizbonie w 2010 roku NATO włączyło obronę przeciwrakietową do katalogu misji sojuszu[1]. Głównym elementem jest amerykański European Phased Adaptive Approach (EPAA), obejmujący lądowe bazy Aegis Ashore wyposażone w pociski SM-3: w Rumunii (Deveselu, operacyjna od 2016 roku) i Polsce (Redzikowo, operacyjna od 2024 roku)[1]. System jest oficjalnie ukierunkowany na zagrożenie ze strony Iranu, lecz Rosja traktuje go jako wymierzony we własny potencjał odstraszania[4][1].
Na szczycie w Waszyngtonie w lipcu 2024 roku NATO ogłosiło osiągnięcie wzmocnionej zdolności operacyjnej (ang. Enhanced Operational Capability) obrony przeciwrakietowej sojuszu[1].
Debata strategiczna
[edytuj | edytuj kod]Obrona przeciwrakietowa jest przedmiotem sporu o wpływ systemów obronnych na stabilność strategiczną[2]. Zwolennicy argumentują, że systemy obronne chronią przed atakiem ze strony mniejszych arsenałów (KRLD, Iran) i zwiększają bezpieczeństwo bez naruszania równowagi między głównymi mocarstwami[2][8]. Krytycy wskazują, że rozbudowa obrony przez jedno mocarstwo zmusza przeciwnika do zwiększania arsenału ofensywnego w celu jej przełamania, prowadząc do wyścigu zbrojeń[4]. Logika ta leżała u podstaw traktatu ABM z 1972 roku[7].
Dodatkowym argumentem przeciw rozbudowie obrony przeciwrakietowej jest jej ograniczona skuteczność wobec zaawansowanego przeciwnika: środki przeciwdziałania (wabiki, głowice manewrujące, broń hipersoniczna) pozwalają na obejście systemów obronnych przy znacznie niższym koszcie niż koszt ich budowy[4].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 3 4 5 NATO, Ballistic missile defence [online], NATO [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- 1 2 3 4 5 Dean A. Wilkening: Ballistic-Missile Defence and Strategic Stability. Oxford University Press / IISS, 2000, seria: Adelphi Paper 334. ISBN 978-0-19-929004-8. (ang.).
- 1 2 3 4 5 Lawrence Freedman: The Evolution of Nuclear Strategy. Wyd. 3. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 978-0-333-97239-7. (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 Jaganath Sankaran, Steve Fetter. Defending the United States: Revisiting National Missile Defense against North Korea. „International Security”, 2022. (ang.).
- 1 2 3 Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
- 1 2 3 4 Pavel Podvig, Missile Defense in Russia [online], Federation of American Scientists, maj 2017 [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- 1 2 3 4 Arms Control Association, The Anti-Ballistic Missile (ABM) Treaty at a Glance [online], Arms Control Association [dostęp 2026-05-01] (ang.).
- 1 2 3 4 5 6 Arms Control Association, Current U.S. Missile Defense Programs at a Glance [online], Arms Control Association [dostęp 2026-05-01] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Lawrence Freedman: The Evolution of Nuclear Strategy. Wyd. 3. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2003. ISBN 978-0-333-97239-7. (ang.).
- Joseph M. Siracusa: Nuclear Weapons: A Very Short Introduction. Oxford University Press, 2008. ISBN 978-0-19-922954-3. (ang.).
- Dean A. Wilkening: Ballistic-Missile Defence and Strategic Stability. Oxford University Press / IISS, 2000, seria: Adelphi Paper 334. ISBN 978-0-19-929004-8. (ang.).