Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan
Ilustracja
Ruiny obserwatorium
Państwo  Ukraina
Miejscowość Pop Iwan (Czarnohora)
Adres Pasmo Czarnohory, Beskidy Połonińskie, Beskidy Wschodnie, Karpaty
Rozpoczęcie budowy 1936
Ukończenie budowy 29 lipca 1938
Zniszczono 1941
Położenie na mapie obwodu iwanofrankiwskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu iwanofrankiwskiego
Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan
Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan
Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne na szczycie Pop Iwan
Ziemia48°02′49″N 24°37′38″E/48,046944 24,627222

Obserwatorium Astronomiczno-Meteorologiczne im. Marszałka Józefa Piłsudskiego – dawne polskie obserwatorium astronomiczne, potocznie nazywane „Białym Słoniem”, położone w centrum Huculszczyzny, obecnie w stanie ruiny. Znajduje się na szczycie Pop Iwan 2022 m n.p.m. w paśmie Czarnohory w Beskidach Wschodnich na Ukrainie. Ruiny, z których rozciąga się rozległy widok, stanowią lokalną atrakcję turystyczną.

Obserwatorium w momencie oddania do użytku było najnowocześniejszym tego typu obiektem w Polsce i jednym z dwóch najnowocześniejszych wysokogórskich obserwatoriów w Europie, obok obserwatorium na Pic du Midi w Pirenejach. Obecnie budynek dawnego obserwatoriom jest odbudowywany.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Гора Поп Иван. На подходе к обсерватории.JPG
Orzeł nad wejściem
Plan
Otwarcie
Mapa
1964 r.

Kamień węgielny pod budowę obserwatorium położono latem 1936, a budynek uroczyście otwarto już 29 lipca 1938 roku. Jednym z inicjatorów budowy był generał II RP Leon Berbecki. Budowa kosztowała niebagatelną w ówczesnym okresie sumę 1 mln polskich złotych.

Budynek wzniesiono z miejscowego piaskowca, a wszelkie inne materiały (łącznie ponad 800 ton) zostały przetransportowane pod wzniesienie ciężarówkami i wozami z odległej o 120 km stacji kolejowej w Kołomyi oraz z odległej o 70 km Worochty (ówcześnie także w granicach Polski), a następnie na koniach huculskich i plecach ludzi zostały przeniesione na szczyt Pop Iwan.

Obiekt prawdopodobnie wzorowany był architektonicznie na zamku w Przemyślu miał kształt litery L z dołączoną wieżą, 5 pięter, 43 pomieszczenia i 57 okien. Znajdując się na wysokości 2022 m n.p.m. był przez 14 miesięcy najwyżej położonym stale zamieszkanym budynkiem w granicach Polski.

Pełnił on funkcję zarówno obserwatorium astronomicznego, jak i meteorologicznego (głównie dla potrzeb lotnictwa). Wyposażony był w nowoczesny sprzęt, m.in. podwójny refraktor (trójsoczewkowy astrograf o średnicy obiektywu 33 cm i ogniskowej 200 cm, sprzężony z 25 centymetrowym refraktorem wizualnym o ogniskowej 300 cm) produkcji angielskiej firmy Sir Howard Grubb-Parsons and Co. Zasilanie w energię elektryczną zapewniał własny generator elektryczny napędzany silnikiem diesla. Oprócz prowadzących badania astronomów i meteorologów w budynku zamieszkiwali żołnierze Korpusu Ochrony Pogranicza (KOP). Kierownikiem obserwatorium został Władysław Midowicz – polski geograf i meteorolog.

Bardzo wysokie koszty budowy i utrzymania, a także brak zrozumienia dla potrzeby istnienia placówki sprawiły, że obiekt nazywany był czasem ironicznie „Białym Słoniem”, będącym symbolem rzeczy niezwykle drogiej i całkowicie zbędnej. Nazwa ta (w oderwaniu od jej pierwotnego znaczenia) w popularnych przekazach funkcjonuje aż do dziś[1].

1 września 1939 Rada Wydziału uchwaliła przyjęcie obserwatorium na Popie Iwanie jako filii Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, uchwała ta nie została jednak zrealizowana w związku z wybuchem II wojny światowej.

Po agresji sowieckiej na Polskę, personel z polecenia władz państwowych zdemontował, 18 września 1939 roku, najcenniejsze urządzenia, opuścił obserwatorium i udał się na Zakarpacie (wtedy w granicach Węgier). Natomiast żołnierze KOP-u udali się w stronę Uścieryk, realizując rozkaz przekroczenia granicy z Rumunią.

Obiekt został zajęty przez sowietów w końcu września 1939 roku. W dzień Sylwestra 1939 roku do obserwatorium dotarł rosyjski astronom, prof. Aleksander Jakowlewicz Orłow (który krótko przed tym odwiedził pozostałych na Uniwersytecie Lwowskim polskich astronomów). Na podstawie jego relacji można przypuszczać, że w budynku stacjonowała wtedy jakaś nieliczna załoga, najprawdopodobniej żołnierzy wojsk wewnętrznych NKWD. Na przełomie 1939 i 1940 roku na budynku zainstalowano duży reflektor, używany do kontrolowania granicy. Natomiast od połowy 1940 do czerwca 1941 roku na Popie Iwanie działała stacja meteorologiczna, której dyrektorem był Michaił K. Korostarenko. W czerwcu 1941 roku budynek zajęły wojska węgierskie, umieszczając tam swoją placówkę graniczną[2]. Po opuszczeniu przez nich budynku, prawdopodobnie jeszcze przed zimą 1941, miejscowa ludność oraz przypadkowi „turyści” dokonali rabunku całego wyposażenia i doprowadzili obiekt do stanu ruiny. W marcu 1942 roku miejsce to wizytował dr Kurt Walter, niemiecki astronom, ustanowiony przez władze okupacyjne komisarycznym nadzorcą obserwatoriów astronomicznych na terenie Generalnego Gubernatorstwa. Polecił on przewieźć do Lwowa zachowany montaż astrografu Grubba[3].

Ocalała optyka podwójnego refraktora znajduje się obecnie w Planetarium Śląskim w Chorzowie (obiektyw 33 cm) i w obserwatorium w Ostrowiku (obiektyw 25 cm). W latach 60. Uniwersytet Lwowski zaproponował zwrot montażu teleskopu, jednak ze względu na jego bardzo zły stan techniczny i wysokie koszty transportu ówczesny dyrektor Obserwatorium Warszawskiego propozycji nie przyjął.

W latach 90. XX wieku polscy naukowcy z Departamentu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturowego za Granicą przy Ministerstwie Kultury i Dziedzictwa Narodowego przeprowadzili badania i ocenę stanu obserwatorium, dzięki czemu obiekt został uznany za przykład kulturowego i naukowego dziedzictwa Polski z okresu 20-lecia międzywojennego.

Obecnie naukowcy z Polski w porozumieniu z instytucjami ukraińskimi podejmują kroki w celu reaktywowania placówki jako obserwatorium meteorologicznego, interdyscyplinarnego ośrodka dydaktycznego, a nawet schroniska (wznowienie obserwacji astronomicznych w obiekcie na chwilę obecną nie jest planowane). M.in. z budżetu polskiego Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wydzielono środki na sporządzenie projektu dokumentacji zabezpieczającej obiekt, oraz na remont rotundy i odbudowę klatki schodowej w korpusie głównym budynku. Polskie Ministerstwo Kultury finansuje prace przy obserwatorium od 2010 i jest ono także największym dotatorem[4]. Prace wspierane materialnie są również z funduszy Uniwersytetu Warszawskiego.

We wrześniu 2012 roku rozpoczęły się prace budowlane, na wstępie zamurowano otwory okienne i zaczęto zabezpieczać konstrukcję obiektu[5]. W październiku tego samego roku budynek został pokryty nowym dachem[6]. Tym nie mniej projekt odbudowy obiektu, który – nawet jeśli nie stanie się zwykłym hotelem górskim, to i tak będzie generował wzmożony ruch turystyczny na wierzchołku Pop Iwana i stanowił realne zagrożenie dla przyrody tego masywu – budzi spory sprzeciw w wielu kręgach polskiego społeczeństwa[7].

W 2016 r. Uniwersytet Warszawski i Przykarpacki Uniwersytet Narodowy rozpoczęły remont kompleksu, by stworzyć ośrodek współpracy akademickiej i badań botanicznych, geologicznych, sejsmologicznych, meteorologicznych, astronomicznych i ornitologicznych, a także stanica ratownicza oraz szkoła ratownictwa górskiego[8].

Od lata 2016 roku, znajdowała się w budynku stacja ukraińskiego ratownictwa górskiego. 16 września 2017 roku otwarto polsko-ukraińską stację ratownictwa górskiego, partnerem z polskiej strony jest GOPR. Otwarcia dokonał wiceminister MSWiA Jakub Skiba w obecności przedstawicieli Ukrainy oraz duchownych prawosławnych, greckokatolickich oraz rzymskokatolickich. Głównymi inicjatorami odbudowy obserwatorium byli dyrektor Centrum Studiów Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego Jan Malicki oraz rektor Uniwersytetu Przykarpackiego w Iwano-Frankiwsku (Stanisławowie) prof. Igor Cependa.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Artykuł na temat historii obserwatorium na stronie OA UW
  2. Almanach karpacki „Płaj”, nr 45, 2012, ​ISBN 978-83-85258-53-1​.
  3. Kurt Walter, „Astronomy in Poland During the Second World War”.
  4. Pop Iwan – magiczna góra.
  5. На горі Піп Іван почали замуровувати обсерваторію (ukr.). W: www.report.if.ua [on-line]. 2012-09-17. [dostęp 2014-08-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-14)].
  6. Obserwatorium na Popie Iwanie pod dachem.
  7. Zamieszanie na Pop Iwanie, w: „Płaj. Almanach karpacki” nr 45.
  8. Wojciech Karpieszuk, UW inwestuje w nowoczesne obserwatorium astronomiczne na Ukrainie, warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2016-05-11].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Midowicz Władysław: O Białym Słoniu na Czarnohorze, w: 'Harnaś. Materiały szkoleniowe Studenckiego Koła Przewodników Górskich „Harnasie” przeznaczone dla kadry turystycznej PTTK’. Nr 4, wyd. Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, Oddział Uczelniany im. prof. dra Zygmunta A. Klemensiewicza przy Politechnice Śląskiej, Gliwice 1979, s. 3-13; b. ISBN.
  • Midowicz Władysław: Twierdza Nauki imienia Wielkiego Marszałka, w: „Płaj. Almanach karpacki” nr 45, jesień 2012, s. 8-14, ISSN 1230-5898 (przedruk z czasopisma „Lot Polski” nr 3/1939).
  • Romer Marcin: Biały Słoń w Czarnohorze, Kurier Galicyjski,, nr 4(152), 28 luty – 15 marca 2012, s. 16-17.
  • Rymarowicz Leszek, Wielocha Andrzej: Tajemnica Pop Iwana, w: „Płaj. Almanach karpacki” nr 45, jesień 2012, s. 15-36, ISSN 1230-5898.
  • Rymarowicz Leszek, Kreiner Jerzy M.: Działalność naukowo-badawcza Obserwatorium na Pop Iwanie, w: „Płaj. Almanach karpacki” nr 45, jesień 2012, s. 43-55, ISSN 1230-5898.
  • Towarzystwo Karpackie: Zamieszanie na Pop Iwanie, w: „Płaj. Almanach karpacki” nr 45, jesień 2012, s. 5-7, ISSN 1230-5898.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]