Obywatel Kane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Obywatel Kane
Citizen Kane
Obywatel Kane
Gatunek dramat obyczajowy
biograficzny
Data premiery 1 maja 1941
Kraj produkcji  Stany Zjednoczone
Język angielski
Czas trwania 119 min
Reżyseria Orson Welles
Scenariusz Herman J. Mankiewicz, Orson Welles
Główne role Orson Welles,
Joseph Cotten,
Ruth Warrick,
Everett Sloane,
George Coulouris,
Ray Collins,
Agnes Moorehead
Muzyka Richard Wagner, Bernard Herrmann
Zdjęcia Gregg Toland
Scenografia Darrell Silvera, Van Nest Polglase, Perry Ferguson
Kostiumy Edward Stevenson
Montaż Robert Wise
Produkcja Orson Welles
Wytwórnia Mercury Productions
RKO Radio Pictures
Dystrybucja RKO Radio Pictures
Budżet $686,033

Obywatel Kane (Citizen Kane) – amerykański film fabularny z 1941 w reżyserii Orsona Wellesa.

Często uważany za najlepszy film w historii kina[1][2], szczególnie chwalony za nowatorski sposób realizacji, innowacyjność w zakresie struktury nieliniowej narracji, montażu (w tym tzw. montażu wewnątrzkadrowego) i zdjęć. Film był debiutem reżyserskim 25-letniego Orsona Wellesa, który zagrał także rolę tytułową. Nominowany do Oscarów w dziewięciu kategoriach, otrzymał statuetkę za najlepszy scenariusz oryginalny[3].

Jest przykładem film à clef, czyli przedstawia prawdziwą historię za fasadą fikcyjnego scenariusza, używając zmienionych nazwisk[4]. Opowiada on o życiu i spuściźnie Charlesa Fostera Kane’a, magnata prasowego, którego pierwowzór stanowi William Randolph Hearst. Welles użył także kilku wątków autobiograficznych[5] oraz elementów biografii multimilionera Harolda McCormicka, niezwykle aktywnego w promocji swojej drugiej żony, Ganny Walskiej, śpiewaczki operowej, zdaniem wielu pozbawionej talentu. W filmie można ją zidentyfikować jako Susan. W czasie, gdy film wchodził do kin, żadna z ponad dwudziestu gazet, które posiadał Hearst nie wspomniała o nim ani słowem.

Welles dotychczasową sławę zawdzięczał głównie działalności teatralnej i pracy w radiu. Szczególnie chwalony był za słuchowisko Wojna światów, które uważane jest za najlepiej przygotowaną produkcję radiową w dziejach[6]. Podpisał kontrakt z wytwórnią RKO Pictures w 1939. Co niezwykłe, zwłaszcza dla początkującego reżysera, otrzymał pełną swobodę w doborze tematu filmu, obsady aktorskiej i swoich współpracowników. Dostał także prawo decydowania o końcowym kształcie filmu (ang. final cut privilege). Po dwóch nieudanych próbach napisania scenariusza, przygotował go razem z Hermanem J. Mankiewiczem. Film nakręcono w 1940, a premierę miał 1 maja 1941.

Uznany za sukces przez krytyków, film został jednak chłodno przyjęty przez widzów[7]. Szybko zniknął z obrotu kinowego. Nie został doceniony przez amerykańską publiczność zapewne dlatego, że nigdy wcześniej nie opowiadano filmów wstecz tj. od śmierci bohatera do wydarzeń wcześniejszych. Został doceniony, gdy dotarł w 1947 na ekrany europejskie, a sławę zdobył w latach pięćdziesiątych, głównie dzięki francuskim krytykom z wpływowego czasopisma Cahiers du cinema i ponownemu wprowadzeniu filmu na rynek amerykański w 1956. Półoficjalny kompromis wśród krytyków filmowych[1][2] doprowadził do tego, że Roger Ebert stwierdził, że Obywatel Kane to „oficjalnie najlepszy film świata”[8].

Fabuła[edytuj]

Orson Welles jako Charles Foster Kane

Fabuła to historia kariery potężnego magnata prasowego Charlesa Fostera Kane’a. Po jego śmierci reporter Jerry Thompson podejmuje próbę wyjaśnienia znaczenia słowa Różyczka (ang. Rosebud), wypowiedzianego przez Kane’a w chwili śmierci. Dziennikarz, poprzez serię rozmów z ludźmi z otoczenia swojego bohatera odkrywa powoli, jak skomplikowaną osobowością był ten enigmatyczny i na pozór pozbawiony skrupułów w robieniu kariery człowiek. Przez ostatnie lata życia mieszkał w rezydencji Xanadu[9], opatrzonej ogromnym napisem „Zakaz wstępu” (ang. No trespassing). Opowiadana głównie w formie retrospekcji historia podąża za dziennikarskim śledztwem. Widzimy, jak Kane rozpoczyna karierę w świecie prasy; chce dostarczać wiadomości rzetelnych, służących społeczeństwu, ale z czasem przemienia się w żądnego władzy i wpływów bogacza. Thompsonowi nie udaje się rozwikłać zagadki słowa Różyczka, ale pod koniec filmu wśród płonących resztek majątku Kane’a można dostrzec płonące dzięcięce sanki, na których widnieje ten enigmatyczny napis. Ostatnie słowa Kane’a są więc nawiązaniem do jego dzieciństwa, które było prawdopodobnie najszczęśliwszym okresem jego życia[6].

Obsada i bohaterowie[edytuj]

  • Orson Welles jako Charles Foster Kane: tytułowy Obywatel Kane, bogaty magnat prasowy, którego życie jest głównym tematem filmu.
  • William Alland jako Jerry Thompson: dziennikarz, którego zadaniem jest rozszyfrowanie ostatnich słów Kane’a. W filmie ukazuje się tylko w cieniu bądź tyłem do kamery.
  • Joseph Cotten jako Jedediah Leland: najlepszy przyjacieł Kane’a i jego pierwszy współpracownik. Leland pracuje z nim przez cały okres rozwoju jego imperium, ale z czasem oddalają się od siebie. Kane zwalnia go, gdy ten w recenzji krytycznie odnosi się do operowego debiutu Susan Alexander.
  • Everett Sloane jako pan Bernstein: lojalny przyjaciel i pracownik Kane’a.
  • Ray Collins jako Jim W. Gettys: rywal polityczny Kane’a zajmujący stanowisko burmistrza Nowego Jorku. Kane wydaje się być faworytem kolejnych wyborów, ale Gettys ujawnia szczegóły jego związku z Susan Alexander, niszcząc tym samym popularność kontrkandydata.
  • George Coulouris jako Walter Parks Thatcher: skromny bankier, który zostaje prawnikiem Kane’a.
  • Agnes Moorehead jako Mary Kane: matka głównego bohatera.
  • Harry Shannon jako Jim Kane: ojciec.
  • Ruth Warrick jako Emily Monroe Norton Kane: pierwsza żona Kane’a, siostrzenica prezydenta.
  • Dorothy Comingore jako Susan Alexander: początkowo kochanka Kane’a; później zostaje jego drugą żoną.
  • Paul Stewart jako Raymond: cyniczny kamerdyner; towarzysz Kane’a w ostatnich latach jego życia.

W napisach końcowych widnieje informacja, że „większość aktorów jest nowicjuszami. Mercury Theathre jest dumne, że mogło ich Państwu przedstawić.”

Nagrody[edytuj]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[10]:

Rok Nagroda Kategoria
1941 NYFCC najlepszy film
1942 Oscar najlepszy scenariusz oryginalny – Orson Welles i Herman J. Mankiewicz
Nominacja najlepszy film
najlepszy aktor pierwszoplanowy – Orson Welles
najlepszy reżyser – Orson Welles
najlepsza muzyka w dramacie – Bernard Herrmann
najlepsza scenografia (filmy czarno-białe) – A. Roland Fields, Darrell Silvera, Perry Ferguson, Van Nest Polglase
najlepsze zdjęcia (filmy czarno-białe) – Gregg Toland
najlepszy dźwięk – John Aalberg (RKO Radio Studio Sound Department)
najlepszy montaż – Robert Wise
1998 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 001. miejsce
2005 Lista 100 najlepszych kwestii filmowych wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 017. miejsce – Orson Welles jako Charles Foster Kane: „Rosebud.”
2007 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego – edycja z okazji 10-lecia 001. miejsce

Ciekawostki[edytuj]

  • O kulisach powstawania filmu traktuje film fabularny z 1999 Obywatel Welles w reżyserii Benjamina Rossa.
  • W 1995, z okazji stulecia narodzin kina, znalazł się na watykańskiej liście 45 filmów fabularnych, które propagują szczególne wartości religijne, moralne lub artystyczne[11][12].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b AFI's 100 Greatest American Films, data dostępu: 18-07-2011
  2. a b The 1,000 Greatest Films (ang.). [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-29)].
  3. AFI: Citizen Kane (1941), data dostępu: 18-07-2011
  4. „The films in my life” By François Truffaut, Da Capo Press, 1994, ISBN 0-306-80599-5, 9780306805998, pg 131
  5. Citizen Kane: Analyzing Major Characters, dostęp: 19-07-2011
  6. a b 100 najlepszych filmów świata. Emilia Janowska (red.), Dorota Anna Kopczyńska (red.), Marek Byczyński (tłum.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk – Inwestycje Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-7512-846-8.
  7. W tamtych czasach nie prowadzono jeszcze dokładnych statystyk sprzedaży biletów, więc ciężko jednoznacznie ocenić rozmiary tej porażki
  8. Roger Ebert: What's Your Favourite Movie?, data dostępu: 19-07-2011
  9. Nazwa zapożyczona od starożytnego miasta mongolskiego, Xanadu
  10. Obywatel Kane – Nagrody. www.filmweb.pl. [dostęp 13 marca 2010].
  11. Niektóre ważne filmy czyli tzw. lista watykańska. www.kultura.wiara.pl. [dostęp 22.04.2010].
  12. usccb.org Film and Broadcasting –Vatican Best Films List (ang.)

Linki zewnętrzne[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • The best of video - poradnik: kino, tv, sat., video. Warszawa: Oficyna Wydawnicza COMFORT, 1994.