Obywatel Kane

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Obywatel Kane
Citizen Kane
Ilustracja
Gatunek

dramat obyczajowy
biograficzny

Data premiery

1 maja 1941
1949[1] (Polska)

Kraj produkcji

Stany Zjednoczone

Język

angielski

Czas trwania

119 min

Reżyseria

Orson Welles

Scenariusz

Herman J. Mankiewicz
Orson Welles

Główne role

Orson Welles
Joseph Cotten
Ruth Warrick
Everett Sloane
George Coulouris
Ray Collins
Agnes Moorehead

Muzyka

Bernard Herrmann

Zdjęcia

Gregg Toland

Scenografia

Darrell Silvera
Van Nest Polglase
Perry Ferguson
A. Roland Fields

Kostiumy

Edward Stevenson

Montaż

Robert Wise

Produkcja

Orson Welles

Wytwórnia

Mercury Productions
RKO Radio Pictures

Dystrybucja

RKO Radio Pictures

Budżet

$686,033

Obywatel Kane (ang. Citizen Kane) – amerykański film fabularny z 1941 w reżyserii Orsona Wellesa.

Często uważany za najlepszy film w historii kina[2][3], szczególnie chwalony za nowatorski sposób realizacji, innowacyjność w zakresie struktury nieliniowej narracji, montażu (w tym tzw. montażu wewnątrzkadrowego) i zdjęć. Film był debiutem reżyserskim 25-letniego Orsona Wellesa, który zagrał także rolę tytułową. Nominowany do Oscarów w dziewięciu kategoriach, otrzymał statuetkę za najlepszy scenariusz oryginalny[4].

Jest przykładem film à clef, czyli przedstawia prawdziwą historię za fasadą fikcyjnego scenariusza, używając zmienionych nazwisk[5]. Opowiada on o życiu i spuściźnie Charlesa Fostera Kane’a, magnata prasowego, którego pierwowzór stanowi William Randolph Hearst. Welles użył także kilku wątków autobiograficznych[6] oraz elementów biografii multimilionera Harolda McCormicka, niezwykle aktywnego w promocji swojej drugiej żony, Ganny Walskiej, śpiewaczki operowej, zdaniem wielu pozbawionej talentu. W filmie można ją zidentyfikować jako Susan. W czasie, gdy film wchodził do kin, żadna z ponad dwudziestu gazet, które posiadał Hearst, nie wspomniała o nim ani słowem.

Welles dotychczasową sławę zawdzięczał głównie działalności teatralnej i pracy w radiu. Szczególnie chwalony był za słuchowisko Wojna światów, które uważane jest za najlepiej przygotowaną produkcję radiową w dziejach[7]. Podpisał kontrakt z wytwórnią RKO Pictures w 1939. Co niezwykłe, zwłaszcza dla początkującego reżysera, otrzymał pełną swobodę w doborze tematu filmu, obsady aktorskiej i swoich współpracowników. Dostał także prawo decydowania o końcowym kształcie filmu (ang. final cut privilege). Po dwóch nieudanych próbach napisania scenariusza, przygotował go razem z Hermanem J. Mankiewiczem. Film nakręcono w 1940, a premierę miał 1 maja 1941.

Uznany za sukces przez krytyków, film został jednak chłodno przyjęty przez widzów[8]. Szybko zniknął z obrotu kinowego. Nie został doceniony przez amerykańską publiczność zapewne dlatego, że nigdy wcześniej nie opowiadano filmów wstecz, tj. od śmierci bohatera do wydarzeń wcześniejszych. Został doceniony, gdy dotarł w 1947 na ekrany europejskie, a sławę zdobył w latach pięćdziesiątych, głównie dzięki francuskim krytykom z wpływowego czasopisma Cahiers du cinéma i ponownemu wprowadzeniu filmu na rynek amerykański w 1956. Półoficjalny kompromis wśród krytyków filmowych[2][3] doprowadził do tego, że Roger Ebert stwierdził, że Obywatel Kane to „oficjalnie najlepszy film świata”[9].

Dystrybutorem w Polsce było Przedsiębiorstwo Państwowe Film Polski[1]

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Orson Welles jako Charles Foster Kane
Trailer (w języku angielskim)

Fabuła to historia kariery potężnego magnata prasowego Charlesa Fostera Kane’a. Po jego śmierci reporter Jerry Thompson podejmuje próbę wyjaśnienia znaczenia słowa Różyczka (ang. Rosebud), wypowiedzianego przez Kane’a w chwili śmierci. Dziennikarz, poprzez serię rozmów z ludźmi z otoczenia swojego bohatera odkrywa powoli, jak skomplikowaną osobowością był ten enigmatyczny i na pozór pozbawiony skrupułów w robieniu kariery człowiek. Przez ostatnie lata życia mieszkał w rezydencji Xanadu[10], opatrzonej ogromnym napisem „Zakaz wstępu” (ang. No trespassing). Opowiadana głównie w formie retrospekcji historia podąża za dziennikarskim śledztwem. Widzimy, jak Kane rozpoczyna karierę w świecie prasy; chce dostarczać wiadomości rzetelnych, służących społeczeństwu, ale z czasem przemienia się w żądnego władzy i wpływów bogacza. Thompsonowi nie udaje się rozwikłać zagadki słowa Różyczka, ale pod koniec filmu wśród płonących resztek majątku Kane’a można dostrzec płonące dziecięce sanki, na których widnieje ten enigmatyczny napis. Ostatnie słowa Kane’a są więc nawiązaniem do jego dzieciństwa, które było prawdopodobnie najszczęśliwszym okresem jego życia[7].

Obsada i bohaterowie[edytuj | edytuj kod]

  • Orson Welles jako Charles Foster Kane: tytułowy Obywatel Kane, bogaty magnat prasowy, którego życie jest głównym tematem filmu.
  • William Alland jako Jerry Thompson: dziennikarz, którego zadaniem jest rozszyfrowanie ostatnich słów Kane’a. W filmie ukazuje się tylko w cieniu bądź tyłem do kamery.
  • Joseph Cotten jako Jedediah Leland: najlepszy przyjaciel Kane’a i jego pierwszy współpracownik. Leland pracuje z nim przez cały okres rozwoju jego imperium, ale z czasem oddalają się od siebie. Kane zwalnia go, gdy ten w recenzji krytycznie odnosi się do operowego debiutu Susan Alexander.
  • Everett Sloane jako pan Bernstein: lojalny przyjaciel i pracownik Kane’a.
  • Ray Collins jako Jim W. Gettys: rywal polityczny Kane’a zajmujący stanowisko burmistrza Nowego Jorku. Kane wydaje się być faworytem kolejnych wyborów, ale Gettys ujawnia szczegóły jego związku z Susan Alexander, niszcząc tym samym popularność kontrkandydata.
  • George Coulouris jako Walter Parks Thatcher: skromny bankier, który zostaje prawnikiem Kane’a.
  • Agnes Moorehead jako Mary Kane: matka głównego bohatera.
  • Harry Shannon jako Jim Kane: ojciec.
  • Ruth Warrick jako Emily Monroe Norton Kane: pierwsza żona Kane’a, siostrzenica prezydenta.
  • Dorothy Comingore jako Susan Alexander: początkowo kochanka Kane’a; później zostaje jego drugą żoną.
  • Paul Stewart jako Raymond: cyniczny kamerdyner; towarzysz Kane’a w ostatnich latach jego życia.

W napisach końcowych widnieje informacja, że „większość aktorów jest nowicjuszami. Mercury Theathre jest dumne, że mogło ich Państwu przedstawić.”

Nagrody[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[11]:

Rok Nagroda Kategoria
1941 NYFCC najlepszy film
1942 Oscar najlepszy scenariusz oryginalny – Orson Welles i Herman J. Mankiewicz
Nominacja najlepszy film
najlepszy aktor pierwszoplanowy – Orson Welles
najlepszy reżyser – Orson Welles
najlepsza muzyka w dramacie – Bernard Herrmann
najlepsza scenografia (filmy czarno-białe) – A. Roland Fields, Darrell Silvera, Perry Ferguson, Van Nest Polglase
najlepsze zdjęcia (filmy czarno-białe) – Gregg Toland
najlepszy dźwięk – John Aalberg (RKO Radio Studio Sound Department)
najlepszy montaż – Robert Wise
1998 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 1. miejsce
2005 Lista 100 najlepszych kwestii filmowych wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego 17. miejsce – Orson Welles jako Charles Foster Kane: „Rosebud.”
2007 Lista 100 najlepszych amerykańskich filmów wszech czasów Amerykańskiego Instytutu Filmowego – edycja z okazji 10-lecia 1. miejsce

Odniesienia do filmu w kulturze i nauce[edytuj | edytuj kod]

  • O kulisach powstawania filmu traktuje film fabularny z 1999 Obywatel Welles w reżyserii Benjamina Rossa.
  • W 1995, z okazji stulecia narodzin kina, znalazł się na watykańskiej liście 45 filmów fabularnych, które propagują szczególne wartości religijne, moralne lub artystyczne[12][13].
  • Do tytułu filmu nawiązuje epitet gatunkowy opisanego w 2002 pająka Orsonwelles polites[14].
  • Mank (2020) – film fabularny o powstawaniu scenariusza filmu.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Dariusz Szymański: Filmy amerykańskie rozpowszechniane w polskich kinach w latach 1944–1989 (układ chronologiczny). Na ekranach PRL-u. [dostęp 2021-12-21]. (pol.).
  2. a b AFI’s 100 Greatest American Films, data dostępu: 2011-07-18.
  3. a b The 1,000 Greatest Films. [dostęp 2011-07-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-29)]. (ang.).
  4. AFI: Citizen Kane (1941), data dostępu: 2011-07-18.
  5. „The films in my life” By François Truffaut, Da Capo Press, 1994, pg 131 ISBN 978-0-306-80599-8 ISBN 0-306-80599-5.
  6. Citizen Kane: Analyzing Major Characters, dostęp: 2011-07-19.
  7. a b 100 najlepszych filmów świata. Emilia Janowska (red.), Dorota Anna Kopczyńska (red.), Marek Byczyński (tłum.). Ożarów Mazowiecki: Firma Księgarska Jacek i Krzysztof Olesiejuk – Inwestycje Sp. z o.o., 2008. ISBN 978-83-7512-846-8.
  8. W tamtych czasach nie prowadzono jeszcze dokładnych statystyk sprzedaży biletów, więc ciężko jednoznacznie ocenić rozmiary tej porażki.
  9. Roger Ebert: What’s Your Favourite Movie?. blogs.suntimes.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-09-05)]., data dostępu: 2011-07-19.
  10. Nazwa zapożyczona od starożytnego miasta mongolskiego, Xanadu.
  11. Obywatel Kane – Nagrody. filmweb.pl. [dostęp 2010-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 marca 2010)].
  12. Niektóre ważne filmy, czyli tzw. lista watykańska. kultura.wiara.pl. [dostęp 2010-04-22].
  13. usccb.org Film and Broadcasting – Vatican Best Films List (ang.).
  14. G. Hormiga. Orsonwelles, a new genus of giant linyphiid spiders (Araneae) from the Hawaiian Islands. „Invertebrate Systematics”. 16 (3), s. 369–448, 2002. DOI: 10.1071/IT01026. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • The best of video – poradnik: kino, tv, sat., video. Warszawa: Oficyna Wydawnicza COMFORT, 1994.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]