Odmowa odbycia służby wojskowej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Odmowa odbycia służby wojskowej – jedno z podstawowych praw człowieka (wolność sumienia i wyznania). Odmawiającego odbycia obowiązkowej służby wojskowej z powodów religijnych, moralnych lub etycznych nazywa się obdżektorem.

Tło historyczne[edytuj]

Odmowa pełnienia służby wojskowej, pochodzącej z obowiązkowego poboru, występowała w wielu społeczeństwach i kulturach. Podstawa ze względu na przekonania poświadczona została już w imperium rzymskim. Żydzi odmawiali służby w armii, ponieważ zakładała ona złożenie przysięgi, w której uznana była boskość cezara. Również pierwsi chrześcijanie odmawiali służby wojskowej powołując się na ewangeliczne zasady miłości, nakazy miłowania nieprzyjaciół. W Europie odmowa służby wojskowej występuje zwłaszcza od XVI wieku, w związku z rozwojem protestanckich grup religijnych, głoszących bezwarunkowy pacyfizm (tzw. pacyfizm chrześcijański) (np. mennonici, bracia polscy, amisze, huteryci, szwenkfeldyści, tzw. Kościoły pacyfistyczne). Kolejny impuls do rozwoju tej formy obywatelskiego nieposłuszeństwa dało oświecenie i rozwój pojęcia praw człowieka[1].

W Azji (współcześnie na wszystkich kontynentach) idee pacyfizmu głoszą takie religie jak hinduizm i buddyzm (które doktrynalnie ograniczają uczestnictwo w wojnie tylko do wydzielonych grup ludności i potępiają odbieranie życia i wszelką przemoc)[potrzebny przypis].

W Europie od wieków dominował negatywny stosunek do osób odmawiających służby wojskowej (poza duchownymi); określano ich mianem „zdrajców” i „tchórzy”. Regułą było surowe represjonowanie takich osób, stosowanie kary śmierci, więzienia i tortur. Państwa europejskie zmuszały do emigracji (głównie do Stanów Zjednoczonych) te grupy religijne, które głosiły pacyfizm. W rezultacie obecnie większość takich grup wyznaniowych występuje w Europie w stopniu marginalnym[potrzebny przypis].

Na świecie dopiero w XX wieku nastąpiło prawne uznanie odmowy odbycia służby wojskowej jako jednego z podstawowych praw człowieka (wolność sumienia i wyznania). Komisja Praw Człowieka ONZ wezwała w rezolucjach z 1987 i 1989 roku do powszechnego uznania prawa do odmowy służby wojskowej ze względów sumienia. Parlament Europejski w rezolucji z 1989 roku wezwał do zagwarantowania poborowym takiego prawa ze względów sumienia i uznania, że indywidualne motywacje poborowego powinny wystarczyć do uzyskania odpowiedniego statusu. Komitet Ministrów Rady Europy w 1987 roku wydał zalecenia dla państw członkowskich Rady Europy, zawierające zasady i reguły, które stanowią punkt odniesienia dla rozwiązań legislacyjnych w państwach członkowskich[1].

Jedną z największych grup religijnych, konsekwentnie odmawiających pełnienia służby wojskowej są Świadkowie Jehowy[2]. Z tego powodu w trzech krajach (Erytrea, Korea Południowa, Singapur) są skazywani na karę pozbawienia wolności. Równocześnie w większości krajów świata podyktowana sumieniem odmowa służby wojskowej jest uznawana jako wystarczający powód do niepowoływania do tej służby, a odmawiający jej nie są karani. W krajach tych na mocy ustawodawstwa zazwyczaj albo obowiązuje zawodowa służba wojskowa albo wprowadzono alternatywną służbę cywilną, której podlegają Świadkowie Jehowy[3][4].

Sytuacja współczesna[edytuj]

Mimo faktu, że organizacje międzynarodowe (ONZ, Rada Europy) popierają prawo do odmowy służby wojskowej z powodów światopoglądowych, jako jedno z praw człowieka, to prawo to ciągle nie jest uznawane w wielu krajach. Na około 100 państw z obowiązkową służbą wojskową zaledwie 30 uznaje prawo do odmowy odbycia tej służby (z tego 25 państw europejskich). W Europie tylko Grecja, Cypr, Turcja, Rosja i Finlandia nie mają prawnych regulacji tego problemu na czas wojny. Niemcy uznają prawo do odmowy służby wojskowej za prawo konstytucyjne. Obecnie obserwuje się w Europie stały wzrost liczby osób (tzw. obdżektorów), odmawiających służby wojskowej (np. w Niemczech z 1% do prawie 50% w 2003 roku)[1].

Kraje pozaeuropejskie, przede wszystkim te znajdujące się w stanie wojny (np. Korea Południowa) surowo karzą osoby odmawiające służby wojskowej.

Polska[edytuj]

Polska, tak jak pozostałe kraje europejskie, represjonowała osoby o poglądach pacyfistycznych, a przede wszystkim grupy religijne, głoszące takie poglądy, m.in. z tego powodu jedyną grupą wyznaniową przymusowo wydaloną z Polski byli pacyfistyczni bracia polscy w 1658 roku. Sytuacja nie uległa zmianie w okresie międzywojennym, a także w PRL, która przymusowo wcielała do wojska lub karała więzieniem wszystkich mężczyzn, domagających się zwolnienia ze służby wojskowej z powodów religijnych lub światopoglądowych (z wyjątkiem duchownych, przede wszystkim wyświęconych księży katolickich. Jednocześnie do Ludowego Wojska Polskiego wcielano kleryków). W drugiej połowie lat 80. osoby odmawiające odbycia służby wojskowej współtworzyły Ruch Wolność i Pokój.

Złagodzenie tej postawy nastąpiło w III Rzeczypospolitej, która uznaje prawo niektórych osób do odmawiania służby wojskowej głównie z powodów religijnych; są to przede wszystkim wyznawcy skrajnie pacyfistycznych grup religijnych: Hare Kryszna, buddyści zen i Świadkowie Jehowy (problematyczne jest uznawanie odmowy, pochodzącej od osób innych wyznań[potrzebny przypis]), a także osoby o poglądach pacyfistycznych. W Polsce prawo do odmowy odbycia służby wojskowej jest prawem konstytucyjnym. Wynika bezpośrednio z art. 85. 3 Konstytucji RP stanowiącego, że osoba, której przekonania religijne nie pozwalają na służbę wojskową kierowana jest do odbycia obowiązkowej służby zastępczej[5].

Po zawieszeniu obowiązkowego poboru wystarczy ustna odmowa odbycia służby wojskowej przed komisją poborową. Poborowy zostaje wtedy z urzędu przeniesiony do rezerwy.

Armenia[edytuj]

Uznaje prawo do odmowy służby wojskowej. Po wyrokach Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w 2011 i 2012 została wprowadzona alternatywna służba cywilna, głównie dla obdżektorów będących Świadkami Jehowy[6].

Azerbejdżan[edytuj]

Nie uznaje odmowy służby wojskowej z powodów religijnych czy etycznych. Taka odmowa karana jest zawsze więzieniem. W 2001 roku Azerbejdżan przystąpił do Rady Europy, zobowiązując się do wprowadzenia od stycznia 2003 cywilnej służby zastępczej dla osób odmawiających odbywania służby wojskowej ze względów religijnych. Mimo to Świadkowie Jehowy w Azerbejdżanie nadal są skazywani z tego powodu na podstawie kodeksu karnego, przewidującego w takiej sytuacji karę pozbawienia wolności do lat 2[7]. Przypadki takie mają miejsce, pomimo tego że możliwość odbywania służby zastępczej przewiduje artykuł 76. Konstytucji Azerbejdżanu[8]. W lipcu 2016 roku żaden członek wspólnoty Świadków Jehowy nie przebywał z tego powodu w więzieniu[9].

Belgia[edytuj]

Przyznała obdżektorom możliwość odbycia służby zastępczej dopiero w 1963. W 1994 zniesiono przymusowy pobór do wojska.

Białoruś[edytuj]

Do 2010 roku ze względu na brak zastępczej służby wojskowej Świadkowie Jehowy na Białorusi skazywani byli przez sądy na wysokie grzywny. Chociaż konstytucja kraju gwarantuje prawo wyboru alternatywnej służby cywilnej, nie ma dotąd żadnych przepisów regulujących tę kwestię. W połowie marca tego samego roku Sąd Najwyższy rozpoczął anulowanie wcześniejszych kar grzywny[10].

Bułgaria[edytuj]

W roku 2001 zwolniono obdżektorów z obowiązku odbywania służby wojskowej. Alternatywą jest służba cywilna podlegającej administracji cywilnej[11].

Erytrea[edytuj]

Nie uznaje prawa do odmowy służby wojskowej. W kwietniu 2017 roku w więzieniach przebywało 16 obdżektorów będących Świadkami Jehowy. Trzech spośród nich przebywa w więzieniu w Sawie od ponad 23 lat. Wszyscy pozostają w więzieniu bez postawienia zarzutów i przeprowadzenia rozprawy sądowej[12][13].

Finlandia[edytuj]

Uznane prawo do odmowy oraz do służby zastępczej tylko w okresie pokoju od 1931. W praktyce często nierespektowane. Na skutek egzekucji pacyfisty (Arndt Pekurinen), dodatkowo zagwarantowane w 1941. Brak gwarancji prawnych w przypadku wojny. Około 10% poborowych wybiera służbę zastępczą.

Francja[edytuj]

Przyznała obdżektorom prawo do odbywania służby zastępczej dopiero w 1963. Od 2001 zniesiono przymusowy pobór do wojska[1].

Górski Karabach[edytuj]

Nie uznaje prawa do odmowy służby wojskowej. Obdżektorów będących Świadkami Jehowy w Górskim Karbachu karano pobytem w więzieniu[14].

Grecja[edytuj]

W 1992 roku przekształcono obóz wojskowy w Sindos na więzienie przeznaczone wyłącznie dla Świadków Jehowy odmawiających pełnienia służby wojskowej. W roku 1997 wprowadzono alternatywną zastępczą służbę cywilną dla osób uchylających się od pełnienia służby wojskowej ze względów sumienia. W 1998 roku zaprzestano skazywać Świadków Jehowy w Grecji z tego powodu[15][16][17].

Hiszpania[edytuj]

Prawo do odmowy zagwarantowane konstytucyjnie w 1978. Tzw. insumisos są kierowani do służby zastępczej[1].

Kirgistan[edytuj]

Uznaje prawo do odmowy służby wojskowej. Istnieje alternatywna służba cywilna[18].

Korea Południowa[edytuj]

Począwszy od 1953 ponad 18 000 młodych Świadków Jehowy w Korei Południowej odbywa lub odbyło w więzieniach karę 2 lat pozbawienia wolności za odmowę pełnienia służby wojskowej, podyktowaną sumieniem (średnio 70 jest każdego miesiąca wtrącanych do więzień[19][12][20]. W lutym 2011 roku 903, a w lipcu – 495 młodych Świadków Jehowy odbywało wyroki więzienia za odmowę służby wojskowej, przy braku możliwości odbycia zastępczej służby wojskowej. Trybunał Konstytucyjny Korei i Koreańska Krajowa Komisja Praw Człowieka (NHRC) wezwały rząd do stworzenia zastępczej służby cywilnej. Kwestia ta była rozpatrywana przez koreański Trybunał Konstytucyjny 11 listopada 2010, który stwierdził, że kierowanie osób uchylających się od ćwiczeń wojskowych sił rezerwy oraz służby wojskowej, narusza ich wolność sumienia. Ostatnie rozprawy w Sądzie Konstytucyjnym w Seulu i 488 przypadków skarg, wniesionych do Komisji Praw Człowieka ONZ (UHRC), (która stwierdziła, że Republika Korei Południowej naruszyła zobowiązania, wynikające z 18 artykułu Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych) doprowadziły do tego, że 24 marca 2011 komisja UNHRC orzekła po raz trzeci, że Korea Południowa pogwałciła zapis ICCPR, aresztując osoby, postępujące zgodnie ze swoim sumieniem. Pomimo tego międzynarodowego uznania praw osób, uchylających się od służby wojskowej ze względu na sprzeciw sumienia, orzeczenie koreańskiego Sądu Najwyższego z 30 sierpnia 2011 pozwala na (jako niesprzeczne z Konstytucją) dalsze więzienie koreańskich obywateli, odmawiających pełnienia służby wojskowej ze względu na sprzeciw sumienia. 25 października 2012 Komisja Praw Człowieka ONZ orzekła, „że Korea Południowa pogwałciła prawa 388 Świadków Jehowy, którzy ze względu na sumienie odmówili pełnienia służby wojskowej, i musi zrekompensować im poniesione szkody[21]. W styczniu 2013 roku 733 młodych Świadków Jehowy odbywało wyroki więzienia za odmowę służby wojskowej, przy braku możliwości odbycia zastępczej służby wojskowej. Według stanu z sierpnia 2014 roku takich osób było 618, a z kwietnia 2017 – 393[3]. W 2014 roku na podstawie wniosków płynących ze spotkania w grudniu 2012 pomiędzy przedstawicielami koreańskich Świadków Jehowy i przedstawicielami koreańskiej służby więziennej postanowiono odseparować Świadków uwięzionych za neutralność od więźniów skazanych za morderstwa i udział w gangach. Ponad 70% uwięzionych Świadków zostało oddzielonych od więźniów skazanych za poważne przestępstwa i umieszczonych razem z innymi Świadkami Jehowy[22]. W 2013 wydano również broszurę zwracającą uwagę na nieuznawanie przez rząd koreański prawa do podyktowanej sumieniem odmowy służby wojskowej[23]. 14 stycznia 2015 Komitet Praw Człowieka ONZ uznał Koreę Południową za winną niesprawiedliwego uwięzienia 50 osób odmawiających służby wojskowej ze względu na sumienie[24].

Singapur[edytuj]

Nie uznaje prawa do odmowy służby wojskowej. Obdżektorów będących Świadkami Jehowy w Singapurze skazuje się na ponad 3-letnie kary więzienia[12]. Według danych z kwietnia 2017 roku takich osób było 9[25].

Stany Zjednoczone[edytuj]

Od 1 lipca 1973 formalnie zniesiono powszechny i obowiązkowy pobór do wojska; istnieje tylko ochotnicza, zawodowa armia. Jednak od 1980 przywrócono możliwość wprowadzenia takiego poboru w razie konieczności (prowadzona jest rejestracja wszystkich potencjalnych poborowych w Selective Service System). Wobec odmowy odbycia służby wojskowej istnieje niejasna sytuacja prawna. Od lat 30. XX wieku praktykuje się zwolnienie wyznawców radykalnych pacyfistycznych grup religijnych (amisze, huteryci) ze służby wojskowej oraz służby zastępczej, a także Świadków Jehowy ze służby wojskowej. Chociaż Sąd Najwyższy uznał w 1965 i 1970 prawo do odmowy służby wojskowej z powodów innych niż religijne, to wątpliwości budzi respektowanie tego prawa w czasie wojny (każda prośba o zwolnienie ze służby w wojsku musi być starannie umotywowana)[potrzebny przypis].

Turcja[edytuj]

Nie uznaje odmowy służby wojskowej z powodów religijnych czy etycznych. Taka odmowa karana jest zawsze więzieniem. W styczniu 2006 Europejski Trybunał Praw Człowieka skazał Turcję za „nieludzkie traktowanie” obdżektora, podobne wyroki zapadły 22 listopada 2011 i 17 stycznia 2012. 29 marca 2012 Komitet Praw Człowieka wyraził pogląd, że w wypadku kolejnych Świadków Jehowy „odmowa odbycia obowiązkowej służby wojskowej podyktowana jest wierzeniami religijnymi” i że „kolejne oskarżenia oraz wyroki stanowią naruszenie ich wolności sumienia”. 3 czerwca 2014 Europejski Trybunał Praw Człowieka jednogłośnie uznał, że skazując czterech Świadków Jehowy z Turcji za odmowę pełnienia służby wojskowej ze względu na sumienie, Turcja naruszyła postanowienia Europejskiej Konwencji Praw Człowieka[26][27][28].

Turkmenistan[edytuj]

Uznaje prawa do odmowy służby wojskowej. 22 października 2014 prezydent Turkmenistanu objął amnestią ośmiu Świadków Jehowy z Turkmenistanu, którzy zostali uwięzieni za podyktowaną sumieniem odmowę służby wojskowej, a w lutym-marcu 2015 roku zwolniono jeszcze dwóch[29].

Wielka Brytania[edytuj]

Podczas I wojny światowej, w marcu 1916 roku, po raz pierwszy w Wielkiej Brytanii przeprowadzono obowiązkowy pobór nieżonatych mężczyzn w wieku od 18 do 40 lat jednocześnie wprowadzając zwolnienie ze służby osobom, których postawa opierała się na „przekonaniach religijnych lub moralnych”. Prawo nie zawsze umożliwiało zwolnienie ze służby osobom odmawiającym pełnienia służby wojskowej. W 1916 roku osoby, którym nie przyznano zwolnienia umieszczano więzieniach w Dartmoor lub w Richmond[30][31].

Włochy[edytuj]

Do 1972 traktowały wszystkich obdżektorów jako „zdrajców”. Potem przyznawały służbę zastępczą, dłuższą o 8 miesięcy od służby wojskowej. Dopiero od 2004 zrównały długość służby zastępczej z zasadniczą.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b c d e Marcin Mróz. Kancelaria Sejmu. Biuro Studiów i Ekspertyz. Wydział Analiz Ekonomicznych i Społecznych: Odmowa służby wojskowej ze względu na przekonania i służba zastępcza w ustawodawstwie wybranych państw europejskich (Niemcy, Francja, Hiszpania). biurose.sejm.gov.pl, sierpień 1996.
  2. Watchtower: Dlaczego Świadkowie Jehowy nie idą na wojnę?. jw.org. [dostęp 2017-05-08].
  3. a b Watchtower: Świadkowie Jehowy więzieni za wiarę — wykaz terytorialny. jw.org, 2017-05-08. [dostęp 2016-07-21].
  4. Watchtower: Opinie ekspertów dotyczące prawa do podyktowanej sumieniem odmowy służby wojskowej. jw.org, 2014-05-05. [dostęp 2015-11-03].
  5. Leszek Garlicki, Polskie Prawo Konstytucyjne Zarys Wykładu, Warszawa 2014, s. 110.
  6. Watchtower: Armenia wprowadza służbę alternatywną dla osób odmawiających służby wojskowej. jw.org, 2013-11-05. [dostęp 2014-06-03].
  7. Felix Corley: Azerbaijan: No legal place of worship for 40,000-strong town (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 17 stycznia 2013.
  8. Felix Corley: Azerbaijan: One conscientious objector jailed, others called up (ang.). W: Forum 18 News Service [on-line]. WorldWide Religious News (wwrn.org), 16 października 2012.
  9. Watchtower: Azerbejdżan. Więzieni za wiarę. jw.org, 2015-10. [dostęp 2016-07-21].
  10. Rocznik Świadków Jehowy 2011. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2011, s. 29.
  11. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 152.
  12. a b c Watchtower: Nie zapominaj o uwięzionych. jw.org, 2013-11-18. [dostęp 2016-07-21].
  13. Watchtower: Więzieni za wiarę. jw.org, 2016-07-22. [dostęp 2016-07-21].
  14. Watchtower: Artur Awanesjan objęty amnestią i zwolniony z kolonii karnej. jw.org, 2016-09-12. [dostęp 2017-05-08].
  15. Watchtower: Władze Korei Południowej odizolowały setki więźniów sumienia od kryminalistów. jw.org, 2013-12-09. [dostęp 2016-07-21].
  16. Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 152.
  17. Rocznik Świadków Jehowy 2002. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2002, s. 4,5.
  18. Watchtower: Sąd w Kirgistanie orzeka na korzyść osób odmawiających służby wojskowej. jw.org, 2013-12-30. [dostęp 2014-06-03].
  19. Watchtower: Więzieni za wiarę. jw.org, 2014-09-02. [dostęp 2014-09-02].
  20. Watchtower: Władze Korei Południowej odizolowały setki więźniów sumienia od kryminalistów. jw.org, 2013-12-24. [dostęp 2014-06-03].
  21. Watchtower: Korea Południowa winna niesprawiedliwego uwięzienia osób odmawiających służby wojskowej. jw.org, 2015-02-19. [dostęp 2015-11-12].
  22. Watchtower: Władze Korei Południowej odizolowały setki więźniów sumienia od kryminalistów. jw.org, 2013-12-24. [dostęp 2014-06-03].
  23. Watchtower: Międzynarodowy protest przeciw niesprawiedliwości w Korei Południowej. jw.org, 2014-03-24. [dostęp 2014-06-03].
  24. Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka. Korea Południowa. jw.org, 2015-10. [dostęp 2015-11-12].
  25. Watchtower: Więzieni za wiarę. Singapur. jw.org, 2017-05-01. [dostęp 2017-05-08].
  26. Watchtower: Europejski Trybunał Praw Człowieka wydaje orzeczenie na korzyść czterech Świadków Jehowy z Turcji. jw.org, 2014-03-17. [dostęp 2014-06-03].
  27. Watchtower: Turcja nie respektuje europejskich standardów co do odmowy służby wojskowej. jw.org, 2014-03-17. [dostęp 2015-11-12].
  28. Watchtower: Turcja zobowiązana do respektowania wolności sumienia swych obywateli. jw.org, 2014-03-11. [dostęp 2014-06-03].
  29. Watchtower: Więzieni za wiarę. jw.org, 2015-10. [dostęp 2015-11-121].
  30. Watchtower. Wytrwali w „godzinie próby”. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXIV, s. 31, 32, 15 maja 2013. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  31. Watchtower. Próba wiary. „Przebudźcie się!”. LXXXV, s. 12, 13, 22 lutego 2004. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1169. 

Linki zewnętrzne[edytuj]