Odwach ratuszowy w Krakowie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Stary (istniejący w latach 1782-1879), klasycystyczny odwach na obrazie Michała Stachowicza (stan z 1794)
Nowy (istniejący w latach 1882-1946), neogotycki odwach na obrazie Stanisława Tondosa (stan z 1886)

Odwach Ratuszowy (1782-1946) – nieistniejący już odwach zlokalizowany niegdyś na Rynku Głównym w Krakowie przy wieży ratuszowej.

Ta parterowa garnizonowa wartownia została wzniesiona w 1782 w stylu klasycystycznym. Był to odwach dla polskiego garnizonu, wybudowany z polecenia gen. Józefa Wodzickiego, który pełnił funkcję wojskowego komendanta miasta. Posiadał niewielkie podwórko z arkadowymi wnękami na fasady. Wartownia miała otwarty na zewnątrz przedsionek, gdzie dyżurowali pełniący wartę żołnierze. Trójkątny tympanon odwachu zdobiła podobizna Orła Białego, wymalowana na dużej drewnianej tarczy. Wewnątrz strażnicy znajdowało się kilka izb przeznaczonych dla wartowników oraz areszt, w którym przetrzymywano tymczasowo aresztowanych lub zatrzymanych na ulicy podejrzanych osobników[1]. Odwach zlokalizowano po stronie południowej wieży ratuszowej, czyli od strony ul. Wiślnej oraz ul. Brackiej. Po wyburzeniu zabudowań ratuszowych oraz spichlerza w latach 1817-1820, wartownia pozostała razem z wieżą ratuszową. Przy wartowni znajdował się areszt. Odwach został rozbudowany początkowo w 1829, kiedy to pełnił już cywilne funkcje. Na początku XIX wieku wojskową wartownię przeniesiono do budynku Wielkiej Wagi, ale pierwotny odwach służył jeszcze przez pewien czas celom wojskowym. Było tak w 1809, po zajęciu Krakowa przez armię Księstwa Warszawskiego oraz okresowo w latach 1815-1846, kiedy to obiekt zajmowała milicja Wolnego Miasta. W następnych latach stary odwach pełnił funkcję składnicy sprzętu pożarniczego, mieściły się tam stajnie szwoleżerów austriackich, aż w końcu ulokowano w nim miejską straż pożarną. W 1882 w miejscu dawnego wzniesiono nowy odwach, do którego przeniesiono na powrót wartownię ze zburzonej właśnie Wagi Wielkiej[2].

Za czasów austriackich, w 1846 roku wojsko ponownie powróciło do odwachu, który następnie wyburzono w 1879. W latach 1881-1882 wzniesiono nowy neogotycki odwach według projektu Macieja Moraczewskiego. Nowy budynek był rozleglejszy od poprzedniego. Posiadał piętrową wieżę z arkadowymi podcieniami. Mieściła się nie tylko wartownia, ale także komendantura miasta i garnizonu oraz areszt. W 1888 dobudowano taras od północnej strony wieży.

Odwach z rąk austriackich został zajęty przez jednostki polskie w dniu 31 października 1918 roku, kiedy Kraków stał się pierwszym wyzwolonym polskim miastem[3]. Przebieg zdarzeń był następujący: Około godz. 9:00 jeden z polskich oddziałów z Podgórza przybył na Rynek i wyrzucił z wartowni landsturmistów z 15 Pułku Opawskiego. Następnie odwach został udekorowany flagami narodowymi. Około godz. 15:00 odczytano i podpisano ostatecznie akt, w którym austriacka komenda wojskowa przekazywała władzę i wszystkie majątki wojskowe stronie polskiej[4]. Od tego czasu aż do dnia 22 października 1934 co dzień w południe odbywała się bardziej lub mniej uroczysta zmiana warty wojskowej, która przyciągała tłumy oglądających, będąc lokalną atrakcją.

Podczas II wojny światowej ratuszowy odwach był niemiecką wartownią.

Odwach ostatecznie zburzono w 1946 ze względu na pejoratywne skojarzenia krakowskiej społeczności z panowaniem austriackim oraz okupacją niemiecką w Krakowie.

Galeria[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Marek Żukow-Karczewski, Nie istniejące budowle Krakowa. Odwach, "Echo Krakowa", 17 IV 1991 r., nr 75 (13387).
  2. Marek Żukow-Karczewski, op. cit.
  3. Marek Żukow-Karczewski, Rok 1918 w Krakowie, "Gazeta Krakowska", 13 XI 1992, nr 265 (13574)
  4. Marek Żukow-Karczewski, op. cit.

Bibliografia[edytuj]

  • Waldemar Komorowski, Ratusz krakowski [w:] Encyklopedia Krakowa, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa-Kraków 2000, s. 836-837.
  • Krzysztof Jakubowski, Ratuszowy odwach, "Dziennik Polski", 21 stycznia 2006
  • Marek Żukow-Karczewski, Nie istniejące budowle Krakowa. Odwach, "Echo Krakowa", 17 IV 1991, nr 75 (13387).