Akeda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Ofiarowanie Izaaka)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Abraham i anioł,
Giovanni Battista Tiepolo, 1732
Anioł zatrzymuje Abrahama ofiarującego Izaaka (Rembrandt).

Akeda, czyli ofiarowanie Izaaka (hebr. עקדה – „związanie”) – wywodzący się z Biblii hebrajskiej termin określający opowieść o ofiarowaniu Izaaka przez jego ojca, Abrahama, na górze Moria (utożsamianej z obecnym Wzgórzem Świątynnym w Jerozolimie). W literaturze hebrajskiej, zarówno religijnej, jak i świeckiej, słowo „akeda” symbolizuje męczeństwo i złożenie ofiary ze swojego życia. Na określenie samej opowieści w języku hebrajskim używa się określenia akedat Icchak (עקדת יצחק), czyli „związanie Izaaka”.

Treść opowieści[edytuj]

Opowieść o ofiarowaniu Izaaka znajduje się w Rdz 22, 1-18. Jahwe wzywa Abrahama do podążenia na górę Moria i złożenia tam w ofierze swego jedynego syna, Izaaka. Po dotarciu na miejsce Abraham sięga po nóż, aby zabić syna, lecz w ostatniej chwili anioł woła do niego z nieba i powstrzymuje go przed tym czynem, informując, że pomyślnie przeszedł próbę, na jaką wystawił go Bóg.

Gatunek literacki[edytuj]

Werner H. Schmidt uznaje opowieść za sagę. Termin „saga” ma w biblistyce znaczenie wieloznaczne, generalnie jednak określa gatunek literacki zbliżony do legendy[1].

Datowanie opowieści[edytuj]

W klasycznej teorii źródeł opowieść o ofiarowaniu Izaaka zaliczano do tradycji elohistycznej. Obecnie tak wczesne datowanie opowieści jest podawane w wątpliwość. Georg Steins uważa opowieść za jeden z najpóźniejszych tekstów Pięcioksięgu, późniejszy niż należące do tradycji kapłańskiej opisy objawienia na Synaju. Timo Veijola i Konrad Schmid datują tekst na okres perski[2].

Tradycja żydowska[edytuj]

Według midraszu Sara po dowiedzeniu się o przebiegu wydarzenia wydała sześć okrzyków i na miejscu umarła. Tradycja ta bazuje na fakcie, że opis śmierci Sary w Rdz 23 następuje niedługo po opisie ofiarowania Izaaka[2]. Pobiblijne tradycje żydowskie wzbogacają też opowieść o takie wątki jak dobrowolne ofiarowanie się przez Izaaka czy spór Boga z szatanem o sprawiedliwość Abrahama, podobny do tego w Księdze Hioba 1-2. Dwunastowieczny rabin Efraim z Bonn mówi o śmierci i wskrzeszeniu Izaaka[3].

Tradycja chrześcijańska[edytuj]

Nowy Testament interpretuje ofiarowanie Izaaka jako świadectwo wiary Abrahama (Jk 2,21, Hbr 11,17-19). Ojcowie Kościoła tacy jak Klemens Aleksandryjski i Tertulian interpretowali je jako typ ofiary Chrystusa[3].

Tradycja muzułmańska[edytuj]

O ofiarowaniu syna Abrahama mówi Koran (37,101-113). Wczesnomuzułmańscy egzegeci nie byli zgodni, o którego syna chodzi. Od IX lub X wieku w tradycji muzułmańskiej występuje konsensus, że był to Izmael, uznawany za praojca Arabów[3].

Interpretacje biblistów[edytuj]

Hermann Gunkel interpretował opowieść o ofiarowaniu Izaaka na gruncie religijno-historycznym. Jego zdaniem odnosiła się do zastąpienia ofiary z ludzi ofiarą ze zwierzęcia[2]. Gerhard von Rad uważa, że taka tradycja mogła stać u podstaw opowieści, jednak poprzez połączenie z tradycją o Abrahamie jej sens został gruntownie zmieniony[4].

Timo Veijola uważał, że tekst mówi nie tyle o posłuszeństwie, co o zaufaniu Abrahama. Jego zdaniem opowieść wskazuje, że od początku Abraham ufał, że jego syn nie zginie. Jego zdaniem słowa „Bóg upatrzy sobie jagnię na całopalenie, synu mój” (Rdz 22,8) nie są oszustwem, ale wyrażają rzeczywistą nadzieję Abrahama, podobnie jak zapowiedź powrócenia z synem w Rdz 22,5[2].

Gerhard von Rad i Konrad Schmid są zwolennikami interpretacji historiozbawczej – ich zdaniem na próbę zostaje wystawione nie tylko posłuszeństwo Abrahama, ale i wiara w Boże obietnice. Bóg działa sub specie contrario (pod postacią przeciwieństwa) nakazując zabicie Izaaka, który według Bożej obietnicy miał być dziedzicem Abrahama i zapewnić ciągłość jego rodu. Abraham zachowuje jednak bojaźń Bożą – całkowite oparcie swojej egzystencji na Bogu – przez co syn, przyobiecany dar Boży, zostaje mu przywrócony. Celem opowieści jest więc zachęta, by trwać w wierze w Boże obietnice nawet wtedy, gdy wydają się być one uśmiercone. Takim wydarzeniem, w którym Boże obietnice wydawały się być obrócone wniwecz, była m.in. niewola babilońska[5][2].

W dyskusji nad hipotetyczną śmiercią Izaaka oraz w nawiązaniu do śladów ofiar z ludzi w kulcie Jahwe należy również zwrócić uwagę na egzegetyczną relewancję genealogii obecnej w Rdz 22:20-24. W tekście Biblii Tysiąclecia można przeczytać:

(20) Po tych wydarzeniach doniesiono Abrahamowi: Milka również urodziła synów twemu bratu, Nachorowi: (21) Usa, syna pierworodnego, Buza, jego brata, Kemuela, praojca Aramejczyków, (22) Keseda, Chazo, Pildasza, Jidlafa oraz Betuela. - (23) Betuel zaś był ojcem Rebeki. Ośmiu synów urodziła Milka Nachorowi, bratu Abrahama. (24) Również drugorzędna żona Nachora, imieniem Reuma, urodziła Tebacha, Gachama, Tachasza i Maakę.

Po pierwsze więc znaczące jest, że wysyp nowonarodzonych dzieci następuje zaraz po samotnym powrocie Abrahama z góry - jak gdyby układ całej kompozycji sugerował istnienie jakiejś zależności przyczynowo-skutkowej między tymi dwoma fragmentami. Co więcej, z perspektywy swoistej "ekonomii rytualnej" Starego Testamentu wydaje się uzasadnione, by taka liczba porodów została poprzedzona adekwatną ofiarą. Po drugie, znaczące są imiona nowonarodzonych dzieci. Wersety 20-23 wymieniają potomstwo Nachora i Milki, podczas gdy werset 24 dodaje imiona dzieci urodzonych przez Reumę, będącą konkubiną Nachora. O ile jednak imiona z wersetów 20-23 mają liczne powiązania z późniejszymi fragmentami Pięcioksięgu i Starego Testamentu w ogóle, tego samego nie da się powiedzieć o imionach z wersetu 24: Reuma oraz wszystkie jej dzieci (za wyjątkiem Maaki - imię to jest wzmiankowane w historycznych księgach Starego Testamentu) pojawiają się tylko i wyłącznie w tym miejscu w Biblii. Unikalność tychże imion oraz ich oderwanie od kontekstu, każe więc zastanowić się nad ich rolą w opowieści, tym bardziej, że każde z nich coś oznacza: Reuma (ראומה) - "zobaczcie, co"; Tebach (טבח) - "rzeź" albo "zarżnięty"; Gacham (גחם) - "płomień"; Tachasz (תחש) - "skóra" wykorzystana do przykrycia tabernakulum świątyni w Jerozolimie; Maaka (מעכה) - "uderzenie" albo "uderzony". Innymi słowy, werset 24 rozpoczyna się zaproszeniem hermeneutycznym po czym kontynuuje ciągiem imion, które zdają się tłumaczyć płodność Nachora i jego kobiet: by zapewnić takie błogosławieństwo, ktoś musiał zostać wcześniej uderzony, zarżnięty, położony na tabernakulum i spalony. Wykorzystanie imion z pozoru mało znaczących postaci do przekazania jakiejś dodatkowej treści nie jest zjawiskiem odosobnionym a odnaleźć je można chociażby we fragmencie o pochodzeniu anioła Rafała z Księgi Tobiasza 5:12-13, gdzie zdradza się on ze swoją ziemską misją.[6]

Ofiarowanie Izaaka w kulturze[edytuj]

W literaturze[edytuj]

W muzyce[edytuj]

W filmie[edytuj]

W grach komputerowych[edytuj]

Obrazy[edytuj]

Rzeźby i płaskorzeźby[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Werner H. Schmidt: Wprowadzenie do Starego Testamentu. Bielsko-Biała: Augustana, 1997, s. 62–63. ISBN 83-85970-40-1.
  2. a b c d e Konrad Schmid: Die Rückgabe der Verheißungsgabe. Der „heilsgeschichtliche“ Sinn von Genesis 22 im Horizont innerbiblischer Exegese. W: Gott und Mensch im Dialog. Festschrift für Otto Kaiser zum 80. Geburtstag. M. Witte (red.). Berlin / New York: de Gruyter, 2005, s. 271–300, seria: Beihefte zur Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft. ISBN 978-3110183542.
  3. a b c Barbara Geller Nathanson: Aqedah. W: Słownik wiedzy biblijnej. Bruce M. Metzger, Michael D. Coogan (red.). Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Vocatio”, 1997, s. 28, seria: Prymasowska Seria Biblijna. ISBN 83-7146-023-6.
  4. Gerhard von Rad: Teologia Starego Testamentu. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1986, s. 139. ISBN 83-211-0711-7.
  5. Gerhard von Rad: Teologia Starego Testamentu. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1986, s. 143–144. ISBN 83-211-0711-7.
  6. Wojciech Kosior, “You Have Not Withheld Your Son, Your Only One from Me”. Some Arguments for the Consummated Sacrifice of Abraham, „The Polish Journal of the Arts and Culture”, 8 (5/2013), 2013, s. 61-80.