Oględów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oględów
Oględów
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat  staszowski
Gmina Staszów
Liczba ludności (2006) 402
Strefa numeracyjna (+48) 15
Tablice rejestracyjne TSZ
SIMC 0807530
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Oględów
Oględów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Oględów
Oględów
Ziemia50°33′54″N 21°07′21″E/50,565000 21,122500
Pomnik poświęcony mieszkańcom Oględowa poległym w czasie okupacji niemieckiej.

Oględówwieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, w gminie Staszów[1].

Oględów liczy 402 mieszkańców i ok. 150 domów.

Do 1954 roku istniała gmina Oględów. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnobrzeskiego.

Dawne części wsi – obiekty fizjograficzne[edytuj]

W latach 70. ubiegłego wieku przyporządkowano i opracowano spis lokalnych części integralnych dla Oględowa zawarty w tabeli 1.

Tabela 1. Wykaz urzędowych nazw miejscowych i obiektów fizjograficznych[2]
Nazwa wsi – miasta Nazwy części wsi
– miasta
Nazwy obiektów fizjograficznych
– charakter obiektu
I. Gromada KUROZWĘKI
  1. Oględów
  1. Gliny
  2. Górki
  3. Kamienie
  4. Krzewiny
  5. Nowa Wieś
  6. Podstawie
  7. Półanki
  8. Stara Wieś
  9. Zielonka
  1. Chrusty – las
  2. Góry – pole , łąka
  3. Gliny – pole
  4. Granice – pole
  5. Kamienie – pole
  6. Krzewiny – pole
  7. Ogrody – pole
  8. Płósy – pole
  9. Podstawie – pole
  10. Półanki – pole
  11. Szady Kierz – pastwisko
  12. Świetliczki – pole, wzniesienie, wąwóz
  13. Trukawka – staw
  14. Zagrody – pole
  15. Zagumnie – pole
  16. Zatoki – pole
  17. Zielonka – pole

Historia[edytuj]

Inicjator i autor kroniki zatytułowanej Wieś Oględów i Ochotnicza Straż Pożarna w Oględowie w historii, opowiadaniach i bieżących zapisach kronikarskich, podaje za prof. Piekosińskim, że nazwa wsi Oględów wywodzi się od nazwy założyciela, która brzmiała prawdopodobnie „Oględ”.

Z dokładnej analizy dziejów regionu wynika, że na terenie obecnego Oględowa kilka drewnianych domków stało już w X-XI wieku, za czasów pierwszego właściciela ziem staszowskich, jakim był Stasz Kmiotko, o którym wspomina Jan Długosz. Niewiele wiadomo o losach mieszkańców wsi w momencie napadu Tatarów na pobliską miejscowość Staszówek (dawna nazwa Staszowa), której mieszkańców wymordowano, paląc przy tym drewniany kościółek. Prawdopodobnie ludność Oględowa nie ucierpiała z tego powodu w dużym stopniu, a ranga wydarzeń, jakie później tam miały miejsce, świadczy o znaczeniu tej osady dla miejscowości okolicznych. W 1252 r. Bolesław Wstydliwy zwołał w Oględowie wiec senatorski, w którym sam uczestniczył, podobny wiec odbył się tutaj w 1256 r. W 1357 r., rozstrzygnięto spór o granice dóbr pomiędzy posiadłościami staszowskimi Staszka i Andrzeja a posiadłościami kurozwęckimi podkomorzego sandomierskiego Dobiesława. Na dworze w Oględowie odbywały się zjazdy możnych-wojewodów i kasztelanów. Był tam również gród, kasztelania i ośrodek administracyjny, a także nieopodal, młyn Oględowski. W roku 1417 miał miejsce spór o granice pomiędzy kolejnymi właścicielami.

W XVI w. były w Oględowie gospodarstwa kmiece – 51 łanów, komornicy, młyn, dwie karczmy i folwark. Z ustnych przekazów wiadomo, ze oględowscy chłopi odrabiali pańszczyznę, a w momentach kryzysowych wyjeżdżali także do Saksonii do sezonowych prac rolnych. „Wyjazdy na saksy”, czasem przeradzały się w „wyjazd na pobaby”, czyli – kandydatki na żony.

W 1827 roku w Oględowie w 41 domach mieszkało 320 osób[3]. Hrabia Adam Potocki zniósł pańszczyznę w 1848 r., ale włościanie nadal byli zobowiązani oddawać dziedzicowi czynsz.

Właścicielami wsi i folwarku Oględów [4] do czasu uwłaszczenia chłopów w 1864 roku były po Wojciechu Jastrzębcu następujące rody: Kurozwęckich, Łaskich, Tęczyńskich, Opalińskich, Lubomirskich[5], Sieniawskich, Denhoffów, Czartoryskich i Potockich. Artur Potocki był ostatnim właścicielem folwarku w Oględowie, który około 1890 roku został rozparcelowany i sprzedany niemieckim kolonistom, choć sam proces napływu niemieckich kolonistów zaczął się przed 1855 rokiem. Niemcy wyjechali po sprzedaniu swoich gospodarstw przed wybuchem I wojny światowej.

W 1911 roku założone zostało Stowarzyszenie Spożywcze mające sklep w Oględowie[6]. Gmina w Oględowie istniała już przed 1815 rokiem i przetrwała do września 1954 r., choć siedziba urzędu gminnego z budynku folwarcznego przeniesiona została do Koniemłot[7][8]. Mieszkańcy Oględowa zawszy czynnie włączali się w wydarzenia patriotyczne. Przynajmniej dwaj mieszkańcy Oględowa brali udział w powstaniu styczniowym – obaj nosili nazwisko Żaczek.

Podczas przemarszu 1 Brygady Legionów przez ziemię oględowską w 1915 roku w budynku należącym do rodziny Skalskich zatrzymał się Józef Piłsudski. W tym czasie w Oględowie był też Kosma Lenczowski kapelan legionowy[9]. W 1936 roku wmurowano w ścianę budynku tablice z napisem

Quote-alpha.png
W tym domu kwaterował komendant I Brygady Legionów Józef Piłsudski, I Marszałek Polski w czasie walk Legionów o niepodległość Polski w 1914 i 1915 r.

Budynek został zniszczony w czasie II wojny światowej, jednak na jego miejscu wybudowano nowy, zachowując pierwotna ścianę z tablicą[10].

W 1917 r. powstała w Oględowie komórka Polskiej Organizacji Wojskowej – konspiracyjnej organizacji niepodległościowej. Aby ukryć działalność, a jednocześnie spełniać cele szkoleniowe POW, postanowiono założyć Ochotniczą Straż Pożarną w Oględowie. Szkoła powstała w Oględowie w 1815 r. jako tzw. szkoła początkowa, w której nauczano w jęz. rosyjskim, a dzieci chłopskie uczyły się zwykle przez czas dwóch, trzech zim. W oględowskiej szkole uczyli między innymi: p.Ździebko, Bolesław i Józefa Bedrarscy, Zygmunt Myśliwiec, Halina Markowska, Antoni i Jadwiga Banasiewicz, Kazimiera Płatos, Zygfryda Rodzoch. Nowy budynek szkolny wybudowano w 1914 r., a w 1955 r. dobudowano druga część. W latach 1918–1939 była to już szkoła podstawowa z pięcioma klasami (funkcjonowała do 1992 r.). W budynku szkoły obecnie funkcjonuje kaplica, przedszkole i świetlica wiejska. Spośród mieszkańców Oględowa wielu zdobyło wykształcenie mimo trudnych warunków materialnych. Jak pisze A. Banasiewicz we wspomnianym artykule „Jego mieszkańców cechowała wyższa niż przeciętna okolicznych wsi świadomość społeczna i z Oględowa wywodziło się stosunkowo dużo inteligencji”. W okresie międzywojennym np. Franciszek Błasiński – pedagog i społecznik oględowski organizował przedstawienia teatralne z udziałem miejscowych aktorów.

Do I wojny światowej Oględów miał duże i średnie gospodarstwa rolne, ale w latach 1918–1939 uległy one rozdrobnieniu a ludność zubożeniu. Wielu pracowało w rzemiośle, chałupniczo świadcząc usługi dla zakładów głównie żydowskich, lub wyjeżdżali za granice – część do Ameryki.

Mieszkańcy Oględowa zaangażowali byli w działalność ruchu ludowego. Już przed I wojną światową istniała grupa ludowa „Zaranie” a w okresie dwudziestolecia międzywojennego mieszkańcy działali w Stronnictwie Ludowym. Wiciarzem czyli członkiem Związku Młodzieży Wiejskiej RP Wici był Stefan Wojtaś zamieszkały w Oględowie[11], a organizatorami struktur Polskiego Stronnictwa Ludowego Wyzwolenie byli: Jan Jakubik, Andrzej Maj, Wincenty Adwent i Jan Myśliwiec[12]. Franciszek Błasiński nauczyciel z Oględowa wybrany został do składu zarządu powiatowego Polskiego Stronnictwa Ludowego Piast[13]. W 1932 roku w czasie uroczystości związanych z otrzymaniem sztandaru SL we wsi miała miejsce manifestacja polityczna[14].

W czasie II wojny światowej wielu mężczyzn wstąpiło w struktury ruchu oporu i prowadziło działalność konspiracyjną, przede wszystkim w oddziale Batalionów Chłopskich, zorganizowanym przez Aleksandra Liszaja ps. Tomczyk. Jan Maj został komendantem gminnym BCh gm. Oględów, wchodzącego w skład obwodu Stopnica[15].

W czasie prowadzonej w 1944 roku przez Niemców pacyfikacji wsi zabitych zostało kilka osób, spaliły się też dwie stodoły należące do Jana Słomki i Józefa Strojnego, które były przechowalnią broni oraz amunicji. Aresztowanych 17 mężczyzn wywieziono do Ostrowca Świętokrzyskiego, gdzie zostali rozstrzelani[16].

W okolicy wsi Oględów miał miejsce chrzest bojowy czołgów Tygrys Królewski, użytych przez Niemców pierwszy raz na froncie wschodnim[17]. Zamaskowany czołg T-34-85 dowodzony przez Aleksandra Oskina wspierany przez pluton piechoty, zniszczył z ukrycia 3 niemieckie czołgi Tygrysy Królewskie stanowiące szpice kolumny a czwarty uszkodził[18].

 Osobny artykuł: Potyczka pod Oględowem.

16 października 1983 r. odznaczono wieś Oględów „Krzyżem Walecznych” za „czyny męstwa i odwagi mieszkańców wykazane w walkach z hitlerowskim okupantem”. Na budynku szkoły w 1985 r. umieszczono tablice pamiątkową z napisem „1895 Wincentemu Witosowi, organizatorowi wieców ludowych w Oględowie w 90-ta rocznice powstania Ruchu Ludowego – Koło ZSL. 1985”.

Ochotnicza Straż Pożarna[edytuj]

Powstałą Ochotniczą Straż Pożarną w Oględowie władze austriackie zalegalizowały 8 maja 1917 roku. Jej pierwszym naczelnikiem został Jan Myśliwiec a pierwszym prezesem Franciszek Błasiński[19]. Pierwszą ręczną sikawkę zakupiono w 1918 r. z funduszy zebranych na wiejskiej zabawie z loterią fantową. W 1918 roku strażacy rozbrajali Austriaków, a wielu wstąpiło do tworzonego wojska polskiego. Pierwszą remizą strażacką wybudowano w latach 1919–1920, potem dokupiono z zarobionych pieniędzy (ze sprzedaży zboża zasianego na gromadzkim pastwisku) kolejna sikawkę i mundury. W latach 1923-1924 straż miała już sztandar ufundowany przez dwa małżeństwa oględowskie, w 1925-1926 r. wóz rekwizytowy, a w 1935 r. – nową remizę strażacką. Po II wojnie światowej kwitło życie strażackie, został ufundowany przez mieszkańców sztandar, wóz rekwizytowy (stare uległy zniszczeniu w czasie działań wojennych), a po 1951 r. zakupiono już moto-pompę. W 1957 r. wybudowano nowa remizę, a w 1975 r. otrzymano strażacki samochód bojowy od dyrekcji kopalni węgla kamiennego „Wieczorek”. Otwarcia nowego „Domu Strażaka” w Oględowie dokonano 5 czerwca 1983 r. W 1998 r. otrzymali nowoczesny, uniwersalny samochód bojowy TATRA. Zawsze niezwykle uroczyście obchodzono kolejne rocznice powstania straży, które stawały się wydarzeniem ogólnospołecznym wsi z udziałem władz gminnych i powiatowych. Często w zawodach rejonowych pożarniczych Oględowska Straż zajmowała czołowe miejsca. OSP w Oględowie uzyskała w 1991 r. Dyplom Uznania od Zarządu Wojewódzkiego za 75-letnią chlubną i ofiarną działalność w zaszczytnej i społecznej służbie pożarnej”, a w 1992 r. Złoty Medal – od Prezydium Zarządu Głównego za zasługi dla Pożarnictwa a od ministra Spraw Wewnętrznych „wyraz najwyższego uznania oraz serdeczne podziękowanie za ofiarność i poświęcenie „podczas gaszenia pożarów w czasie suszy w 1992 roku”.

Przypisy[edytuj]

  1. Główny Urząd Statystyczny: Rejestr TERYT. [dostęp 2013-02-19].
  2. Por. Leon Kaczmarek (red. nauk. zeszytu), Witold Taszycki (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970, s. 21, 77-96.
  3. Praca zbiorowa, Tabella Miast, Wsi, Osad Królestwa Polskiego..., Warszawa 1827, Tom II, s.56.
  4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VII, s.405
  5. Sławomir Górzyński, Regestr diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, DiG Warszawa 2006, s.310.
  6. Henryk Smarzyński, Powiat Busko-Zdrój, Kraków 1960, s.112.
  7. Główny Urząd Statystyczny w Warszawie: Województwa centralne i wschodnie Rzeczypospolitej Polskiej - podział na gminy według stanu z dnia 1.IV 1933 roku, Książnica-Atlas, Lwów 1933
  8. Informator adresowy miast i gmin wiejskich Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Instytut Wydawniczy Kolumna, 1948.
  9. Karol Marceli Lenczowski, Pamiętnik kapelana legionów, Kraków-Krosno 1989, s.82.
  10. http://www.naszawioska.pl/solectwo,644-ogledow/tablica-jozefa-pilsudskiego.html
  11. Franciszek Faliszewski, Kartki z przeszłości, LSW Warszawa 1965, s.49.
  12. Praca zbiorowa, Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne na ziemi buskiej, Kielce 1988, s.75.
  13. Praca zbiorowa, Tradycje walk o wyzwolenie narodowe i społeczne na ziemi buskiej, Kielce 1988, s.77.
  14. Franciszek Faliszewski, Kartki z przeszłości, LSW Warszawa 1965, s.10.
  15. Franciszek Faliszewski, Kartki z przeszłości, LSW Warszawa 1965, s.80,81.
  16. Franciszek Faliszewski, Kartki z przeszłości, LSW Warszawa 1965, s.41,42.
  17. Janusz Piekałkiewicz: Wojna pancerna 1939-1945. Warszawa: 1997.
  18. Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1977, s.20,21,
  19. Praca zbiorowa, Almanach Staszowski, Staszów 1987, s.15.

Bibliografia[edytuj]

  1. Kaczmarek Leon (red. nauk. zeszytu), Taszycki Witold (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970.

Linki zewnętrzne[edytuj]