Okręty podwodne projektu 658/658M

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Okręty podwodne projektu 658/658M
Ilustracja
Rodzaj okrętu SSBN
Kraj budowy ZSRR
Projekt CKB-18
Stocznia Zakład 402
Zbudowane 658: 8
658M: 7 (przebudowa)
Służba w latach 658: 1961-1967
658M: 1964-1991
Sensory radar:
Flag (Snoop Tray)
Wyrzutnie torpedowe:
• dziobowe
• rufowe

4 x 533 mm
4 x 400 mm
Wyrzutnie rakietowe 658: D-2
658M: D-4
Uzbrojenie 658: 3 x R-13 SLBM
658M: 3 x R-21
12 torped:
53-61
53-65K
SET-65
Prędkość:
• na powierzchni
• w zanurzeniu

18 węzłów
26 węzłów
Zanurzenie testowe 240 metrów
Wyporność:
• na powierzchni 4 080 metra³
• w zanurzeniu 5 000 metra³
Długość 114 metrów
Szerokość 9,2 metra
Napęd 2 x reaktory PWR WM-A (70 MW)
Załoga 104 oficerów i marynarzy

Okręty podwodne projektu 658/658M — (NATO: Hotel, Hotel II, Hotel III) pierwsze radzieckie okręty podwodne przenoszące pociski balistyczne, które wyposażone zostały w napęd jądrowy. Wyposażone w systemy rakietowe D-2, a nastepnie D-3, okręty tego typu służyły w radzieckiej marynarce wojennej w latach 1961-1991, stanowiąc platformy przenoszenia pocisków SLBM R-13, R-21 oraz R-29. Jednostki projektu 658 zostały przygotowane w oparciu o konstrukcję jednostek projektu 627A. Z uwagi jednak na niedostatki przygotowanego pośpiesznie projektu, złą jakość wykonania i niedostateczne wyszkolenie załóg, jednostki tego typu nękane były licznymi awariami i wypadkami, pociągającymi za sobą ofiary śmiertelne. Wśród nich znalazł się K-19, który dwukrotnie uległ awariom kwalifikowanym jako poważne wypadki jądrowe, z ofiarami śmiertelnymi w ludziach. Zderzył się także ze śledzącym go amerykańskim okrętem podwodnym USS „Gato” (SSN-615).

Geneza[edytuj]

Wprawdzie Józef Stalin silnie wspierał rozwój broni nuklearnej, nie dopuszczał jednak do dyskusji wewnątrz sił zbrojnych nad jej zastosowaniem. Tego typu decyzje zastrzeżone były wyłącznie dla niego i kilku zaufanych generałów, którzy dążyli do budowy floty dużych oceanicznych okrętów nawodnych. Sytuację zmieniła śmierć Stalina w 1953 roku, a nacisk jaki wywierał na kontyntynuację tego programu admirał Nikołaj Kuzniecow, stał się jednym z powodów jego dymisji ze stanowiska dowódcy floty[1]. W połowie lat 50. dwudziestego wieku, Komitet Centralny Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego określił nowe drogi rozwoju floty Związku Radzieckiego oraz jej rolę i zadania. Jak nieco później napisał nowy głównodowodzący marynarki adm. Siergiej Gorszkow, który zastapił na tym stanowisku Kuzniecowa 6 stycznia 1956 roku; "Wyznaczony przez Komitet Centralny naszej partii plan rozwoju wymagał budowy floty oceanicznej, zdolnej do wypełniania ofensywnych misji strategicznych. Okręty podwodne i lotnictwo morskie wyposażone w broń nuklearną zajmowały czołową pozycję w tych planach. W ten sposób, rozpoczął się nowy etap rozwoju naszej floty i jej nauk morskich[1]".

W rezultacie tej rewolucji, zgodnie ze słowami admirała, po raz pierwszy w historii marynarka radziecka została przekształcona w pełnym tego słowa znaczeniu w ofensywny typ sił zbrojnych dalekiego zasiegu. Razem ze Strategicznymi Wojskami Rakietowymi, takimi które mogły wywrzeć decydujący wpływ na przebieg konfliktu zbrojnego na dużych teatrach operacji militarnych[1]. W ciągu kilku nastepnych lat adm. Gorszkow wycofał ze służby przestarzałe pancerniki i starsze krążowniki, przerwał też budowę i zezłomował kilka właśnie budowanych w całości artyleryjskich nowych krążowników. Co ważniejsze, przyśpieszył toczące się już programy rozwoju nowych zaawansowanych broni[1]. Najważniejszym z nich był program budowy dużej floty podwodnej[1].

W tym czasie Związek Radziecki zainicjował budowę morskich strategicznych sił uderzeniowych. Poczatkowo diesel-elektryczne okręty podwodne miały być uzbrojone w torpedy z głowicami nuklearnymi przeznaczone do ataku na amerykańskie porty. Co ważniejsze i bardziej praktyczne, Związek Radziecki przejął dużą ilość niemieckich technologii i specjalistów z zakresu zarówno pocisków balistycznych jak i manewrujących, umieszczając tych ostatnich początkowo w Instytucie Rabe w niemieckim Bleicherode, a następnie - po aresztowaniu - w podmoskiewskich Podlipkach, z zamiarem wykorzystania ich do opracowania broni zdolnej do ataku na nabrzeżne cele lądowe. Początkowe radzieckie konstrukcje oparte były o drugowojenne niemieckie rozwiązania w zakresie okrętów podwodnych — zwłaszcza typu XXI, korzystały też niemieckich doświadczeń z wystrzeliwaniem małych rakiet z jednostek tej klasy, oraz z wystrzeliwaniem pocisków V-2 z holowanych przez okręty podwodne kontenerów[1][2]. Pierwszym efektem prowadzonych prac było opracowanie pocisku R-11FM, który zainstalowano w zmodyfikowanym okręcie projektu 611 (NATO: Zulu) B-67, oznaczanym odtąd jako okręt projektu AW611 (NATO: Zulu V)[2]. Wkrótce jednak biuro konstrukcyjne SKB-385 opracowało nowy system rakietowy D-2 z pociskami R-13 (NATO: SS-N-4 Sark) przenoszonymi przez opracowane w biurze CKB-16 okręty podwodne projektu 629 (NATO: Golf), które zostały wyposażone w taki sam diesel-elektryczny napęd, jaki zastosowano w jednostkach myśliwskich projektu 641 (NATO: Foxtrot)[2]. Jednostki typów Zulu V oraz Golf, stały się w ten sposób pierwszymi na świecie okrętami podwodnymi przenoszącymi rakietowe pociski balistyczne. W tym samym jednak czasie, w Stanach Zjednoczonych, szef operacji morskich admirał Arleigh Burke prowadził program rozwoju systemu rakietowego Polaris — pierwszego na świecie systemu rakietowego opartego o okręty podwodne napędzane energią nuklearną[3]. Zalety napędu jądrowego dla okrętów strategicznych wydawały się oczywiste, stąd też Związek Radziecki rozpoczął swoje własne prace w tym zakresie.

Konstrukcja i budowa[edytuj]

Siergiej Kowalow
w 2009 roku.

Decyzję o budowie napędzanych energia jądrową okrętów podwodnych projektu 658 podjęto 26 sierpnia 1956 roku. Jeszcze w sieprniu tego samego roku podjęte zostały prace nad projektem pierwszych radzieckich jądrowych okrętów podwodnych wyposażonych w pociski balistyczne. Prowadziło je biuro konstrukcyjne CKB-18 w oparciu o konstrukcję jednostek projektu 627A. Zespół pod kierunkiem P. Z. Gołosowskiego, nastepnie I. B. Mihaiłowa, a ostatecznie Siergieja Kowalowa, w pierwszym kwartale 1957 roku ukończył projekt techniczny[4]. Z racji wyznaczonego sztywnego terminu ukończenia prototypu okrętu, nie został przygotowany żaden projekt wstępny[5]. Projekt przewidywał jednostki o wyporności nawodnej 4080 ton oraz podwodnej 5 240 ton[4] (5 000 m³[5]). Jednostki te zostały pierwotnie wyposażone w trzy pociski R-13 (NATO: SS-N-4), a także w wyrzutnie torpedowe 533 mm oraz 400 mm – podobnie jak okręty projektu 675 (NATO: Echo II) – celem zwalczania niszczycieli ZOP[4]. Siłownia tych okrętów podobna była do zainstalowanej w jednostkach projektu 627A (NATO: November SSN) oraz projektów 659 i 675 (NATO: Echo SSGN), z dwoma reaktorami wodno-ciśnieniowymi WM-A o łącznej mocy 35 000 SHP — 70 MW każdy oraz dwoma turbinami parowymi[4][6]. Były to reaktory pierwszej radzieckiej generacji, korzystające z paliwa nuklearnego opartego na uranie wzbogaconym do 20 procent zawartości uranu-235[7].

Jednostki projektu 658
Stocznia Wodowanie Wejście do służby Wycofanie ze słuzby
K-19 Zakład 402
Siewierodwińsk
11 października 1959 12 listopada 1960 19 kwietnia 1990
K-33 6 sierpnia 1960 24 grudnia 1960 1988-1990[8]
K-55 18 września 1960 27 grudnia 1960 14 marca 1989
K-40 18 czerwca 1961 27 grudnia 1961 12 października 1986
K-16 31 lipca 1961 28 grudnia 1961 1988-1990[8]
K-145 30 maja 1962 31 października 1962
K-149 20 lipca 1962 27 października 1962 1988-1990[8]
K-178 1 kwietnia 1962 8 grudnia 1962

Okręty podwodne projektu 658 były jednostkami dwukadłubowymi o dużej dzielności morskiej niezbędnej do prawidłowego startu rakiet balistycznych[6]. Całkowita długość podzielonego na 10 przedziałów kadłuba wynosiła 114 metrów, maksymalna średnica 9,2 metra, zaś zanurzenie 7,31 metra[5]. Nie jest jednoznacznie ustalona konstrukcyjna głębokość zanurzenia okrętów tego projektu. Według niektórych źródeł wynosiła ona 300 metrów[4], jednak inne wskazują na 240 metrów — na 300 zaś metrów określają maksymalną głebokość zanurzenia[5][a].

Budowę pierwszego okrętu rozpoczęto w zakładzie 402 w Siewierodwińsku 17 października 1958 roku[5]. Pierwszy z ośmiu okrętów projektu — K-19, został zwodowany 11 października 1959 roku. Duży kiosk mieścił trzy wyrzutnie rakiet opracowanego dla jednostek projektu 629 (NATO: Golf) systemu rakietowego D-2. W systemie D-2 jednostki projektu 658 mogły przenosić trzy pociski R-13 (NATO: SS-N-4 Sark). Start tych pocisków mógł się odbywać wyłącznie w położeniu nawodnym, zaś wszystkie trzy mogły być wystrzelone w ciągu 12 minut od wynurzenia[5]. Były to jedne z pierwszych na świecie okrętyów przenoszących morskie pociski balistyczne, których system energetyczny oparty był na reaktorach jądrowych. Wyposażenie pierwszego okrętu tego typu, zostało nieznacznie wyprzedzone przez pierwszy amerykański okręt rakietowy USS „George Washington” (SSBN-598), który jednak wyposażony został w 16 wystrzeliwanych spod wody pocisków Polaris A-1[6][10].

Wyposażenie okrętów składało się między innymi z radaru obserwacji powierzchni Flag (NATO: Snoop Tray} oraz pasywnego sonaru średnich częstotliwości[6]. Jednostki tego projektu miały cztery wyrzutnie torpedowe kalibru 533 milimetry na dziobie oraz cztery wyrzutnie kalibru 400 milimetrów na rufie. Uzbrojone były w pierwsze radzieckie samonaprowadzające się torpedy o prędkości przekraczającej 40 węzłów 53-61, później także 53-65K oraz SET-65[11].

W latach 1960-1962 w Siewierodwińsku ukończono osiem jednostek projektu 658 (Hotel); budowa kolejnych okrętów rakietowych tego typu była planowana, lecz została zatrzymana w roku 1959 w związku z utworzeniem Strategicznych Wojsk Rakietowych i anulowaniem programów morskich strategicznych sił uderzeniowych. Wszystkie jednostki tego projektu miały problemy techniczne. Najważniejszą z przyczyn tych problemów była niska jakość wykonania oraz brak, czy też niedostatek kontroli jakości w stoczniach i u dostawców komponentów. W opinii szefa zespołu konstruktorów – Siergieja Kowaljewa: To była prawdziwa katastrofa – przeciekające generatory pary, przeciekające kondensatory i, praktycznie, wojskowa użyteczność tych jednostek była wątpliwa[4].

Modyfikacje[edytuj]

Ponieważ wystrzeliwanie rakiet w położeniu nawodnym narażało okręty na wykrycie i zniszczenie przez wrogie siły ZOP, w 1963 roku wprowadzono do uzbrojenia pocisk balistyczny R-21 (w kodzie NATO SS-N-5 Serb). Zdecydowano o przezbrojeniu okrętów projektu 658 w te rakiety, co wiązało się z poważną modernizacją jednostek i zmianą oznaczenia na projekt 658M (na Zachodzie znane jako Hotel II). Przezbrojenie wszystkich ośmiu okrętów nastąpiło w latach 1963 - 1970.

W związku z opracowaniem nowej generacji pocisków balistycznych R-29 o powiększonym zasięgu, w 1965 roku biuro projektowe CKB-18 zaproponowało przebudowanie jednego z okrętów projektu 658 (o oznaczeniu alfanumerycznym K-145) na eksperymentalnego nosiciela międzykontynentalnych rakiet balistycznych projektu 701. Okręt został przebudowany przez stocznię w Siewierodwińsku w latach 1965 -1970. W kodzie NATO otrzymał oznaczenie Hotel III. W grudniu 1971 roku nastąpił pierwszy udany start rakiety R-29 z wyrzutni okrętu. Podczas jednej z kolejnych prób w marcu 1972 roku doszło do eksplozji paliwa rakietowego w jednej z wyrzutni. Usuwanie szkód trwało do sierpnia 1972 roku. Później nadal prowadzono próby z nowym typem rakiet, zakończone przyjęciem R-29 na uzbrojenie radzieckiej Marynarki wojennej. K-145 powrócił do służby liniowej w grudniu 1976 roku, a pozostałych okrętów projektu 658 nie przezbrojono w nowy typ rakiet.

Dwa okręty projektu 658: K-55 i K-178 przebudowano na początku lat 70. XX wieku na torpedowe okręty podwodne (nazwane projektem 658T), w 1977 roku ponownie modernizując je jako okręty łączności (nazwa projektu 658U).

Służba operacyjna[edytuj]

Dwa okręty projektu 658 które wybudowane zostały w 1960 roku zostały wysłane do bazy Zapadnaja Lica, gdzie wraz z okrętami projektu 627A utworzyły brygadę. W styczniu 1961 roku brygada stanowiła podstawę Pierwszej Flotylli, składającej się z dwóch dywizjonów — 3-go dywizjonu (jednostki projektu 627A) oraz 31-go dywizjonu składającego się z jednostek projektu 658. W marcu 1964 roku dywizjon został przeniesiony do bazy Jagielnaja w Gadżyjewie w Obwódzie murmańskim, gdzie dołączył do 12 Eskadry — przekształconej później w 3 Flotyllę Nuklearnych Okrętów Podwodnych[5]. Pod koniec lat 60., po powiększeniu dywizjonu o nowe strategiczne okręty projektu 667A, jednostki projektu 658M uformowały 18 Dywizjon, który pod koniec roku 1970 został przeniesiony do bazy Griemicha. Wszystkie uzbrojone w pociski rakietowe jednostki projektu 658M Floty Północnej, zostały wycofane ze służby strategicznej w latach 1986-1991[5].

Dwa okręty projektu 658 (K-178 i K-55) zostały włącznone do Floty Oceanu Spokojnego w, odpowiednio, w sierpniu 1963 roku i we wrześniu 1968, z portami na Kamczatce, w ramach 45 Dywizjonu Nuklearnych Okrętów Podwodnych. Obydwie jednostki zostały przebudowane do projektu 658M, i zakończyły służbę w latach 1988 i 1999[5].

W latach 1969-1970 K-145 został przebudowany według projektu 701 (NATO: Hotel III), dla testów pocisku balistycznego R-29. Kadłub okrętu został w tym celu przedłużony do 130 metrów, co zwiększyło wyporność do 5 500 ton na powierzchni oraz 6 400 ton w zanurzeniu[5]. Zmniejszeniuj uległa jednak prędkość maksymalna okrętu do 18 węzłów na powierzchni oraz 22 węzłów w zanurzeniu. Umożliwiło to jednak instalację w okręcie sześciu wyrzutni pocisków R-29. Tak uzbrojony okręt projektu 701 wszedł ponownie do służby w roku 1976[5].

Wykonane 29 lutego 1972 roku zdjęcie z pokładu samolotu US Navy, przedstawia K-19 po awarii na Północnym Atlanyku.

Słaba jakość wykonania okrętów tego typu oraz niska jakość materiałów, słabe wyszkolenie załóg, powszechne w radzieckiej marynarce wojennej niedbalstwo, przypadki wymyślania danych, fałszowania raportów, zatajania istotnych faktów technicznych, czy nawet awarii, doprowadziły do szeregu katastrof i poważnych awarii jednostek tego projektu[12]. Pierwsza z nich zaszła w lutym 1961 roku, kiedy K-19 — jeden z najbardziej pechowych okrętów podwodnych w globalnej historii marynarek wojennych, bądź też jeden z najgorzej zbudowanych[13] — nie był w stanie opuścić portu z powodu utraty ciśnienia w pierwszym obwodzie chłodzącym reaktora[5]. Co gorsza, niedługo potem doszło do nadmiernego wzrostu ciśnienia do 400 atm w tym samym obiegu reaktora, lecz dowódca okrętu Mikołaj Władymirowicz Zatajew zataił ów fakt, skutkiem czego okręt wyszedł na swój pierwszy patrol z osłabionym lub uszkodzonym systemem obiegu chłodziwa[12]. Podczas tego patrolu, gry okręt brał udział w ćwiczeniach morskich na Atlantyku w pobliżu Południowej Grenlandii, doszło do awarii lewej pompy chłodziwa reaktora, gdy okręt znajdował się na głębokości 200 metrów[5]. W rezultacie wybuchu rurociągu chłodziwa, doszło do skażenia okrętu, w rezultacie czego zanim okręt zdołał wypłynąć na powierzchnię cała załoga została poddana znacznemu promieniowaniu radioaktywnemu[4]. Załoga zdołała wprawdzie dokonac prowizorycznej naprawy pompy, wkrótce jednak musiała zostać ewakułowana na pokłady dwóch innych okrętów podwodnych o napędzie diesel-elektrycznym, K-19 zaś został odcholowany[5]. Według niektórych źródeł ze 139 członków załogi okrętu w tym rejsie, niemal natychmiastową śmierć poniosło 8 osób[4]. 14 innych członków załogi poniosło śmierć w skutek napromieniowania w ciągu następnych kilku lat[4][5]. W latach 1962-1964 cała sekcja reaktora okrętu musiała zostac wymieniona w stoczni w Siewierodwińsku, zaś oryginalna skażona sekcja reaktora została wrzucona do Morza Karskiego[4]. Według nieoficjalnych informacji, przyczyną awarii było nieprawidłowe spawanie rurociągu chłodziwa pierwszego obiegu, które zostało dodatkowo osłabione przez skokowy wzrost ciśnienia przed wyjściem z portu[12]. Radzieckie dowództwo postanowiło wykorzystać nadarzającą się okazję na sprawdzenie wpływu promieniowania i skażenia radioaktywnego na elementy pocisków balistycznych i ich paliwo rakietowe. Obecne w trakcie wypadku w wyrzutniach K-19 trzy pociski R-13 „po dwóch miesiącach wentylacji okrętu” zostały wydobyte, a następnie zainstalowane w okręcie podwodnym o napędzie diesel-elektrycznym i z sukcesem wystrzelone[14].

Według niektórych źródeł — zwłaszcza zachodnich — w latach 1968-1969 K-19 uległ przezbrojeniu w pociski RSM-40[4], brak jest jednak potwierdzenia tej informacji w źródłach rosyjskich, a informacja ta wydaje się wątpliwa, gdyz pociski R-29 były testowane z wyrzutni lądowych aż do końca 1971 roku[15]. Po wyjściu jednak K-19 na kolejny patrol 15 listopada 1969 roku, okręt zderzył się na Morzu Barentsa ze śledzącym go amerykańskim okrętem myśliwskim USS „Gato” (SSN-615) typu Permit[4]. Żaden z okrętów nie uległ zniszczeniu, jednak kolizja niemal całkowicie zniszczyła dziobowe anteny sonaru oraz uszkodziła wyrzutnie torpedowe K-19[5].

24 lutego 1972 roku na pokładzie przebywającego w zanurzeniu około 1300 km na północny wschód od wybrzeży Nowej Fundlandii K-19 wybuchł pożar. Po trwającej ponad miesiąc akcji ratunkowej prowadzonej przez radziecką flotę, okręt udało się uratować jednak życie utraciło 28 marynarzy[8][5].

W marcu 1972 roku trakcie prób startu rakiet R-29 doszło do wybuchu pocisku przy otwartej wyrzutni na pokładzie K-145 w położeniu nawodnym. Usuwanie szkód trwało do sierpnia 1972 roku. Wycofano go z linii w 1989 roku i złomowano siedem lat później.

Okręty[edytuj]

  • K-55 - położenie stępki 5 sierpnia 1959, wodowanie 18 września 1960, wejście do służby 27 grudnia 1960. W 1968 roku przydzielony do Floty Pacyfiku, przepłynął na Ocean Spokojny drogą pod powierzchnią pokrytego lodem Oceanu Arktycznego. W latach 70. przebudowany na okręt torpedowy, potem okręt łączności. Wycofany ze służby 14 marca 1989 roku.
  • K-40 - rozpoczęcie budowy 6 grudnia 1960, wodowanie 18 czerwca 1961, wcielenie do Floty Północnej 27 grudnia 1961. Wycofany 12 października 1986 roku.
  • K-16 - położenie stępki 5 maja 1960, wodowanie 31 lipca 1961, w służbie od 28 grudnia 1961. Skreślony z listy Floty Północnej w 1989 roku, złomowany w latach 1990 - 1991.
  • K-149 - położenie stępki 12 kwietnia 1961, wodowanie 20 lipca 1962, wejście do linii 27 października 1962. Od 1969 roku pod nazwą "Ukrainskij Konsomolec", po 1990 roku jako KS-149 przesunięty do rezerwy.
  • K-178 - położenie stępki 11 września 1961, wodowanie 23 września 1962, w służbie od 8 grudnia 1962. W 1963 roku przesunięty z Floty Północnej do Floty Pacyfiku, jako pierwszy okręt radzieckiej Marynarki Wojennej (wraz z okrętem podwodnym K-115 projektu 627) przebył drogę na Ocean Spokojny pod lodami Arktyki. W latach 70. przebudowany na torpedowy okręt podwodny a następnie okręt łączności, został wycofany ze służby w 1990 roku i w latach 1997 - 1998 złomowany.

Uwagi

  1. Maksymalna głębokość zanurzenia, jest jednocześnie głebokością zgniecenia, poniżej której zniekształcenie kadłuba okrętu powinno być oczekiwane[9].

Przypisy

  1. a b c d e f Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 151-156
  2. a b c Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 107-111
  3. Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 115-125
  4. a b c d e f g h i j k l Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 111-114
  5. a b c d e f g h i j k l m n o p q Podwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 290-294.
  6. a b c d Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, s. 295-297
  7. Podwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 88.
  8. a b c d 658 Hotel I/II/III (ang.). FAS. [dostęp 2017-01-27].
  9. Ulrich Gabler: Submarine Design, s. 38
  10. Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 124.
  11. Project 658 (ang.). RussianShips.info. [dostęp 2017-01-27].
  12. a b c Norman Polmar: Cold War Submarines, s. 324-328.
  13. Robert Stern: The Hunter Hunted, s. 179-181.
  14. Uncovering Soviet Disasters (ang.). jamesoberg.com. [dostęp 2013-08-22].
  15. Podwig, Bukharin i inni: Russian Strategic Nuclear Forces, s. 324-327.

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Frank von Hippel, Oleg Bukharin, Timur Kadyshev, Eugene Miasnikov, Pavel Podvig: Russian Strategic Nuclear Forces. The MIT Press, 2004. ISBN 0-2626-6181-0.
  • Norman Polmar: Cold War Submarines, The Design and Construction of U.S. and Soviet Submarines. K. J. More. Potomac Books, Inc, 2003. ISBN 1-57488-530-8.
  • Norman Polmar: Submarines Of The Russian and Soviet Navies, 1718-1990. Jurrien Noot. Wyd. I. Annapolis: Naval Institute Press, 1990. ISBN 0-87021-570-1.
  • Robert Cecil Stern: The Hunter Hunted: Submarine Versus Submarine: Encounters From World War I To The Present. Annapolis, Md.: Naval Institute Press, 2007. ISBN 1-59114-379-9.