Okupacja sowiecka ziem polskich (1939–1941)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Strefy interesów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i III Rzeszy na terytorium II Rzeczypospolitej zgodnie z ustaleniami tajnego protokołu dodatkowego do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku
Strefy interesów Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i III Rzeszy na terytorium II Rzeczypospolitej zgodnie z ustaleniami radziecko-niemieckiego układu o przyjaźni i granicy z 28 września 1939 roku
Żołnierze Wehrmachtu i Armii Czerwonej w Lublinie, 22 września 1939

Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941[1] – system policyjno-wojskowej administracji sowieckiej na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej zajętym w wyniku agresji zbrojnej przeciwko Polsce podjętej przez Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w dniu 17 września 1939 oraz po podziale terytorium RP w wyniku niemiecko-radzieckiego traktatu o granicach i przyjaźni z dnia 28 września 1939, będącego nawiązaniem do paktu Ribbentrop-Mołotow z 23 sierpnia 1939.

W świetle prawa międzynarodowego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej okupowane i anektowane przez ZSRR, podobnie jak terytorium Rzeczypospolitej Polskiej anektowane przez III Rzeszę, stanowiły nadal integralną część Rzeczypospolitej Polskiej[2].

Tymczasowa administracja[edytuj]

W następstwie niemieckiej i sowieckiej inwazji na Polskę we wrześniu 1939, terytorium Polski zostało podzielone między nazistowskie Niemcy i ZSRR. Oba reżimy były wrogo nastawione do polskiej kultury oraz polskiego społeczeństwa i miały na celu ich zniszczenie. Przed Operacją Barbarossa nazistowskie Niemcy i Związek Radziecki prowadziły skoordynowane działania związane z ich polityką w Polsce, najbardziej widoczne w czterech konferencjach Gestapo-NKWD, gdzie omówione zostały plany walki z polskim ruchem oporu i przyszłych planów zniszczenia Polski.

W dniu 28 września 1939 roku, Związek Radziecki i Niemcy zmieniły tajne ustalenia z paktu Ribbentrop-Mołotow. Według tych ustaleń, często nazywanych jako IV rozbiór Polski, Granice zostały ustalone wzdłuż linii Pisa, Narwi, Bugu i Sanu, a tereny na zachód od tej linii zostały przeniesione do niemieckiej strefy wpływów, dając więcej terytorium Niemcom. Związek Radziecki przejął więc 52,1% terytorium Polski (około 200 000 km²), z ponad 13 700 000 osób. Elżbieta Trela-Mazur podaje następujące liczby: 38% Polaków (5,1 milionów), 37% Ukraińców, 14,5% Białorusinów, 8,4% Żydów, 0,9% Rosjan, 0,6% Niemców oraz 336 tys. uchodźców z terenów niemieckich.

W okresie między wkroczeniem Armii Czerwonej na wschodnie tereny polski a ich formalną aneksją do ZSRR (17 września – 2 listopada 1939) funkcjonowała na zajętych obszarach Polskich tymczasowa administracja na quasi-państwowych terytoriach tzw. „Zachodniej Białorusi” i „Zachodniej Ukrainie”.

Wschodnie tereny II RP – „Zachodnia Białoruś”[edytuj]

Mapa Białoruskiej SRR i tzw. „Zachodniej Białorusi” z okresu okupacji
 Główny artykuł: Zachodnia Białoruś.

22 października 1939 roku odbyły się wybory do Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi utworzonego przez władze sowieckie. Kampania wyborcza i wybory odbywały się w atmosferze terroru. Głosować można było jedynie na wyznaczonych z góry kandydatów, a w komisjach zasiadali umundurowani funkcjonariusze NKWD. Według sfałszowanych wyników, frekwencja wyniosła 96,7%, a na kandydatów promowanych przez Sowietów oddano 90% głosów. Wyłonione w ten sposób Zgromadzenie Ludowe obradowało w dniach 28–30 października w Białymstoku pod hasłem śmierć białemu orłowi[3]. Zgromadzenie Ludowe wystąpiło z „prośbą” do Rady Najwyższej ZSRR o włączenie Zachodniej Białorusi w skład Białoruskiej SRR. 2 listopada Rada Najwyższa ZSRR uchwaliła akceptację wniosku Zgromadzenia Ludowego Zachodniej Białorusi i przyłączyła ją do Białoruskiej SRR, a tym samym do ZSRR.

Jednocześnie 26 października 1939 roku ZSRR przekazał Wilno wraz z okręgiem Litwie, lecz po włączeniu Litwy 3 sierpnia 1940 r. również i ten obszar znalazł się w granicach ZSRR.

W skład „Zachodniej Białorusi” weszły polskie województwa: białostockie, nowogródzkie, poleskie, wileńskie i północno-wschodnie fragmenty warszawskiego. Tymczasową stolicą „Zachodniej Białorusi” został Białystok.

Wschodnie tereny II RP – „Zachodnia Ukraina”[edytuj]

 Osobny artykuł: Zachodnia Ukraina.
Antypolski plakat propagandowy – żołnierz sowiecki przebija bagnetem Orła Białego

22 października 1939 odbyły się wybory do Zgromadzenia Narodowego Ukrainy Zachodniej. a już 26-28 października 1939 – w gmachu Teatru Wielkiego obradowało Zgromadzenie Narodowe Ukrainy Zachodniej, które przegłosowało rezolucję w sprawie przyłączenia Ukrainy Zachodniej do Ukraińskiej SRR a tym samym do ZSRR. Również i ten wniosek Rada Najwyższa ZSRR „zaakceptowała” 1 listopada 1939.

W skład „Zachodniej Ukrainy” weszły polskie województwa: tarnopolskiego, stanisławowskiego, wołyńskiego, wschodnia część lwowskiego z samym Lwowem – który też został tymczasową stolicą „Zachodniej Ukrainy”.

W składzie ZSRR[edytuj]

 Osobny artykuł: Zbrodnia katyńska.

Metody zwalczania naszego ruchu podziemnego stosowane przez NKWD stanowiły przedmiot wyraźnego podziwu ze strony Gestapo, które chciało je sobie przyswoić także dla okupacji niemieckiej. Nie było zresztą żadnej wątpliwości co do tego, że metody NKWD górowały nad gestapowskimi. Były one stokroć bardziej niebezpieczne i skuteczne. Tadeusz Bór-Komorowski[4]

Na terenie okupacji sowieckiej praca jest znacznie trudniejsza niż w generalnej Guberni. Wynika to przede wszystkim z tego, że bolszewicy rozporządzają znacznie liczniejszym aparatem policyjnym, rozumieją język polski i mają dużą pomoc elementu miejscowego: Ukraińców, Białorusinów, a przede wszystkim Żydów - mają też dużo zwolenników wśród młodzieży, którą faworyzują i dają jej posady. meldunek komendanta głównego ZWZ Stefana Roweckiego z listopada 1940 roku[5]

Wcielenie południowo-wschodnich terenów II Rzeczypospolitej było jednostronnym aktem aneksji i do 1945 nie zostało międzynarodowo uznane. Początkowo sowiecka okupacja zyskała poparcie wśród niektórych mniejszości narodowych, którzy uważali politykę II RP za nacjonalistyczną. Znaczna część ludności ukraińskiej początkowo z zadowoleniem przyjęła próby zjednoczenia z resztą Ukrainy.

Pierwszym zadaniem realizowanym przez władze sowieckie była depolonizacja okupowanego terytorium. Dokonano jej przez eksterminację przywódczych grup społeczeństwa polskiego: ziemiaństwa i inteligencji oraz masowe deportacje w głąb ZSRS, obejmujące setki tysięcy rodzin inteligenckich, wojskowych , policji i bogatszych rolników. W ten sposób w ciągu 21 miesięcy okupacji zostały zapoczątkowane, a często dokonane zmiany społeczne, kulturowe, ekonomiczne i narodowe. Ogromna część deportowanych - jak się ocenia około jednej trzeciej - nie powróciła już do kraju[6].

W latach 1939–1941 Sowieci aresztowali i więzili około 500 000 Polaków, w tym byłych urzędników, oficerów i naturalnych „wrogów ludu”, jak duchownych. Było to około 10% wszystkich dorosłych mężczyzn. Sowieci również wymordowali około 65 000 Polaków.

Łącznie w okresie II wojny światowej tereny włączone do Ukraińskiej SRR straciły 2,321 mln ludności (31,8%)[7].

W jednym planowym mordzie NKWD wykonywało wyroki śmierci na 21 768 Polakach, a wśród nich na politykach, urzędnikach rządowych, intelektualistach oraz na 14 471 polskich oficerach. 4254 ofiary tego mordu zostały odkryte w lesie katyńskim w 1943 roku przez Niemców, którzy następnie zgłosili sprawę do Międzynarodowego Czerwonego Krzyża, w celu neutralnego zbadania zwłok i potwierdzenia sowieckiej winy.

Po dokonaniu inwazji na Polskę Związek Radziecki przestał uznawać państwo polskie i nie uznał polskich więźniów wojskowych jako jeńców wojennych, ale jako rebeliantów przeciwko nowemu rządowi Zachodniej Ukrainy i Zachodniej Białorusi.

W grudniu 1939 roku do Lwowa przybył z Paryża emisariusz Tomasz Jan Strowski wysłany z Instrukcją gen. Kazimierza Sosnkowskiego, w sprawie powołania do życia ZWZ do generałów Mariana Januszajtisa, Mieczysława Boruty-Spiechowicza lub Władysława Andersa. Dwaj pierwsi byli już jednak aresztowani, a Anders odmówił przyjęcia Instrukcji.[8].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. okupacja sowiecka ziem polskich. Encyklopedia PWN
  2. Michał Gnatowski, Dokumenty o stosunku sowieckiego kierownictwa do polskiej konspiracji niepodległościowej na północno-wschodnich Kresach Rzeczypospolitej w latach 1943-1944, w: Studia Podlaskie, t. V, 1995, s. 216.
  3. Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, t. VII, s. 198-204.
  4. Zbigniew K. Wójcik – Okupacja i konspiracja w regionie przemyskim (1939-1941). Studium porównawcze, w: Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, pod red. Piotra Chmielowca, Rzeszów – Warszawa, 2005, s. 72.
  5. Zbigniew K. Wójcik – Okupacja i konspiracja w regionie przemyskim (1939-1941). Studium porównawcze, w: Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, pod red. Piotra Chmielowca, Rzeszów – Warszawa, 2005, s. 80.
  6. Roman Dzwonkowski SAC – Represje wobec polskiego duchowieństwa katolickiego pod okupacją sowiecką 1939-1941, w: kupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, pod red. Piotra Chmielowca, Rzeszów – Warszawa, 2005, s. 139.
  7. AleksandrA. Dyukov AleksandrA., OlesyaO. Orlenko OlesyaO., Divided Eastern Europe: Borders and Population Transfer, 1938-1947, Cambridge Scholars Publishing, 8 grudnia 2011, s. 194, ISBN 9781443835978 [dostęp 2017-02-22] (ang.).
  8. Jerzy Węgierski, Zdrajcy, załamani, zagadkowi (próba oceny zachowań wybranych oficerów konspiracji polskiej w Małopolsce Wschodniej, aresztowanych w latach 1939-1941), w: Okupacja sowiecka ziem polskich 1939–1941, pod redakcją Piotra Chmielowca, Rzezów-Warszawa 2005, s. 21.

Bibliografia[edytuj]

  • Zmowa: IV rozbiór Polski. Wstęp i oprac. Andrzej L. Szcześniak. Warszawa: ALFA, 1990.