Olbia (kolonia grecka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Olbia i inne kolonie greckie w północnej części Morza Czarnego (ok. 450 p.n.e.)

Olbia (stgr. Óλβια – szczęśliwa, bogata[1]), zwana też Olbią Pontyjską[2], znana także jako Olbiopolis, Borystenes[3] – kolonia grecka leżąca na północnym wybrzeżu Morza Czarnego w pobliżu ujść Bohu (stgr. Hypanis) i Dniepru (stgr. Borystenes), na południe od współczesnego Nikołajewa (w pobliżu dzisiejszej wsi Parutino).

Historia[edytuj]

Założona ok. 550 r. p.n.e. przez osadników z Miletu[4], w niedługim czasie stała się znacznym ośrodkiem handlu zbożem i rybami. W okresie największego rozkwitu w IV wieku p.n.e. w mieście otoczonym murami żyło do 40 tys. mieszkańców. Olbia bogaciła się głównie na pośrednictwie w handlu ze Scytami. W V w. p.n.e. odwiedził ją prawdopodobnie Herodot, a w 95 n.e. stoicki filozof Dion Chryzostom, który dał szczegółowy opis Olbii w Mowie borystynejskiej. W III wieku p.n.e. miasto zaczyna chylić się ku upadkowi wskutek pojawienia się na scytyjskich stepach Sarmatów, którzy przerwali regularne dostawy zboża, a samo miasto nękali najazdami. W II wieku p.n.e. pewien odłam scytyjskich plemion zajął Olbię dla odtworzenia korzystnych powiązań handlowych; następnie weszła w skład państwa Mitrydatesa Wielkiego. W 63 roku p.n.e.[5] wojska Geto-Daków zdobyły i zniszczyły miasto. Liczba ludności spadła do 3 tysięcy. Pod władaniem Rzymu Olbia powoli się odbudowywała, jednak nigdy nie wróciła do wcześniejszego rozkwitu. W III wieku n.e. została zdobyta przez Gotów, a w 370 n.e. przez Hunów.

Stater olbijski z głową Demeter i orłem unoszącym delfina

Miejscowe mennictwo[edytuj]

Świadectwem istotnej roli handlowej miasta w tym regionie są liczne monety pojawiające się już we wczesnym okresie jego istnienia. Początkowo sa nimi służące do prostej wymiany płacidła odlewane w kształcie ryby (tzw. delfinki), które później (VI/V w.) zastępują miedziane monety odlewane z wyobrażeniem na awersie głowy Ateny, Demeter lub tzw. gorgonejonu. Na rewersie noszą one przedstawienie najczęściej delfina bądź orła z delfinem w szponach. W połowie IV w. p.n.e. w Olbii wypuszczane są srebrne statery z podobnymi wyobrażeniami. Część monet ma uwidocznioną nazwę miasta w postaci OLBI lub OLBIO[politon] albo napisy ARIX, EMINAKO (imiona urzędników). Na podstawie bogatego materiału numizmatycznego można stwierdzić i prześledzić niemal dwustuletni rozwój mennictwa olbijskiego[6]. Jego badaniom wiele starań poświęcił A. Zograf, po nim P. Karyszkowski i W. Anochin, najnowszych ustaleń dokonał W. Nieczytajło[7].

Dzieje badań archeologicznych[edytuj]

Wykopaliska archeologiczne w Olbii zapoczątkowano w 1794 dzięki ustaleniom niemieckiego badacza i podróżnika P.S. von Pallasa. Istotne prace badawcze prowadził jednak dopiero w XIX wieku Aleksiej hr. Uwarow. Od 1902 do 1926 (z przerwą na lata I wojny światowej, rewolucji i wojny domowej) wykopaliska w Olbii przeprowadzał Borys Farmakowski. Później badaniami zajmowali się jego uczeń Ł. M. Sławin (w latach 1956-57 w wykopaliskach uczestniczyli polscy archeolodzy)[8] , A. N. Karasjowa, E. I. Lewi i inni.

Stwierdzono ślady osadnictwa od VI wieku p.n.e. do IV w. n.e.[9]. Odkryto pozostałości murów twierdzy z basztami obronnymi i podwójną bramą, agorę i świątynię dwóch bóstw (Apollina Delfickiego i Zeusa)[10]. W ostatnim dwudziestoleciu szczególne zasługi dla odtwarzania przeszłości miasta położyła A. S. Rusjajewa. Obecnie badania archeologiczne prowadzi tam S. D. Kriżicki[potrzebny przypis]. Od 2016 roku pracuje w Olbii misja archeologiczna Muzeum Narodowego w Warszawie pod kierunkiem Alfreda Twardeckiego.

Przyczynki polskie[edytuj]

Pierwsze dostępne Polakom wiadomości o antycznym mieście zawarł Adam Naruszewicz w wydanej w 1787 r. pracy Tauryka, czyli wiadomości starożytne i późniejsze o stanie i mieszkańcach Krymu do naszych czasów. Wyjątkowo wiele miejsca poświęcił Olbii Józef Ignacy Kraszewski w ogłoszonych w 1845 Wspomnieniach z Odessy, Jedyssanu i Budżaku[11]. Pisarz trafnie zauważał: „Bez wątpienia była ona głównym targowiskiem, składała się z Greków i Greko-Scytów osiadłych tu i nieco zbarbaryzowanych... (...) Zapewne w ostatnich czasach egzystencji zmniejszona ludność grecka, która dawniej barbarzyńców ustraszała, zmniejszony handel, który szanować Olbiopolitów nakazywał dla własnego interesu, ułatwiły ostateczną zgubę osady.” O oglądanych zabytkach pisał: „W pomnikach sztuki olbijskiej znać oddalenie od Grecji... Co się tyczy sztuki, szczątki (...) dowodzą, że Olbiopolici nie zostali w tyle od kolonii greckich w Azji i Europie pod tym względem”[12].

Galeria[edytuj]

Przypisy

  1. Przymiotnik ’όλβιος ma również takie znaczenie w odniesieniu do dóbr materialnych (Słownik grecko-polski, Warszawa: PWN, 1962, t. III, s. 263n).
  2. W odróżnieniu od Olbii Galijskiej, kolonii Massalii w zachodniej części Morza Śródziemnego.
  3. Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z, Warszawa: PWN, 1988, s. 540.
  4. Słownik kultury antycznej (red. R. Kulesza), Warszawa: Wyd. Uniwersytetu Warszawskiego, 2012, s. 360. Dlatego też zamieszkałym w niej obywatelom Miletu Olbia tradycyjnie zapewniała zwolnienie od podatków (N.G.L. Hammond: Dzieje Grecji, Warszawa: PIW, 1977, s. 153).
  5. Podawane są również daty 56 p.n.e. (Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z, dz. cyt., s. 540; Slovník antické kultury, Praha: Svoboda, 1974, s. 431) oraz 60 r. p.n.e. – zdobycie przez Burebistę (Словарь античности, dz. cyt., s. 395)
  6. А. Н. Зограф: Античные монеты, Мocквa: Издательство АН СССР, 1951, s. 121-145.
  7. В. В. Нечитайло: Каталог античных монет Ольбии – VI в. до н.э.- III в. н.э., Киев 2000.
  8. Od Fanagorii do Apollonii, dz. cyt., s. 106.
  9. Słownik kultury antycznej, dz. cyt., s. 360.
  10. Словарь античности, dz. cyt., s. 395.
  11. Od Fanagorii do Apollonii, dz. cyt., s. 104n, 108nn.
  12. Cyt. za Od Fanagorii do Apollonii, dz. cyt., s. 109.

Bibliografia[edytuj]

  • Od Fanagorii do Apollonii. Opr. Maria Nowicka i Ludwika Press. Warszawa: PWN, 1962.
  • Mała encyklopedia kultury antycznej A-Z. Warszawa: PWN, 1988.
  • Словарь античности. Москва: Прогресс, 1989.

Zobacz też[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]