Olsza czarna

Olsza czarna
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	różopodobne
Rząd	bukowce
Rodzina	brzozowate
Rodzaj	olsza
Gatunek	olsza czarna
	Nazwa systematyczna
	Alnus glutinosa (L.) Gaertn.; Fruct. Sem. Pl. 2: 54 (1790)
Synonimy
	Alnus glutinosa Gaertn.;
	Alnus glutinosa Gaertn.;
	Kategoria zagrożenia (CKGZ)
	; najmniejszej troski
	Zasięg
	Systematyka w Wikispecies
	Multimedia w Wikimedia Commons

Olsza czarna (Alnus glutinosa (L.) Gaertn.) – gatunek drzew z rodziny brzozowatych. Rośnie prawie na całym obszarze Europy, w zachodniej Azji i w północno-zachodniej Afryce. W Polsce występuje na niżu i niższych położeniach górskich. Istotny gatunek lasotwórczy na siedliskach bagiennych i wilgotnych.

Rozmieszczenie geograficzne

Rośnie niemal w całej Europie z wyjątkiem Islandii i części wysp Morza Śródziemnego, poza tym w północno-zachodniej Afryce (od Maroka po Libię) oraz w zachodniej Azji – w Azji Mniejszej, w rejonie Kaukazu, w Iranie, w Kazachstanie i zachodniej Syberii^[3]. W Polsce jest gatunkiem pospolitym na całym obszarze z wyjątkiem wyższych położeń górskich^[5].

Jako gatunek introdukowany występuje w północno-wschodniej części Ameryki Północnej, na południu Ameryki Południowej i Afryki, w Nowej Zelandii i na Tasmanii^[3].

Morfologia

Pokrój: Drzewo osiągające wysokość 10–30 m, rzadziej do 35^[6] lub 40 m^[7]^[8]. Korona luźna z konarami zwykle wzniesionymi^[9]. Ma dużą zdolność do tworzenia odrostów ze ściętych pni.
Pień: Kora na młodych drzewach ciemnobrunatna i gładka, z wyraźnymi, okrągławymi przetchlinkami^[8], na starszych ciemnoszara, prawie czarna, spękana tafelkowato^[7]^[8]. Roczne gałązki nagie, matowe, szarobrązowe z wyraźnymi, jaśniejszymi i okrągławymi przetchlinkami. W czasie wegetacji młode pędy są nieco lepkie^[8].
Pąki: Odwrotnie jajowate, lepkie, odstające od gałązki na długich szypułkach^[6].
Liście: Skrętoległe i ogonkowe. Ogonki do 3, rzadziej 4,5 cm długości. Blaszki okrągławe lub odwrotnie jajowate, zazwyczaj długości 4–11 cm i szerokości 3–11 cm^[8], z tępym lub wyciętym wierzchołkiem, brzeg nierówno podwójnie grubo piłkowany i falisty^[7]^[9]. Górna strona blaszki błyszcząca i ciemnozielona, dolna jaśniejsza i matowa^[8]. Młode liście są lepko ogruczolone^[8]. Od głównego nerwu odchodzi 5–8 par nerwów bocznych. Po spodniej stronie w kątach nerwów kępki włosków^[7].

Kora na starym i młodym pniu
Pąk
Liście

Kwiaty: Zebrane w kotki. Roślina wytwarza je już przed zimą. W zimie kotki mają kolor czerwonawy, podczas kwitnienia stają się zielonkawe. Kotki męskie o długości ok. 8–16 cm, zwisające, luźne, występują po 3–5 razem. Na żółtozielonej osi kwiatostanu występują brunatnoczerwone podsadki, w ich kątach zredukowane kwiaty męskie z czerwonymi pylnikami^[8]. Kotki żeńskie o długości ok. 1,5 cm występują w pęczkach po 3–5. Osadzone są na wyraźnych szypułkach^[7].
Owoce: Po przekwitnięciu kotki żeńskie silnie drewnieją tworząc czarne owocostany o długości do 3 cm, przypominające wyglądem małe szyszki^[6]. Owocem jest mały (do 2,5 mm średnicy i 0,5 mm grubości), okrągławy i spłaszczony, brunatny orzeszek otoczony wąskim, skórzastym, brązowym skrzydełkiem^[8].

Kwiatostany męskie
Kwiaty męskie
Kwiatostany żeńskie
Kwiaty żeńskie
Owoce

Biologia i ekologia

Megafanerofit^[7]. Roślina jednopienna z oddzielnymi kwiatostanami męskimi i żeńskimi, rozwijającymi się przed liśćmi, bardzo wczesną wiosną. Kwitnie od marca do kwietnia^[6], wiatropylna. Owocować po raz pierwszy zaczynają drzewa 20–30-letnie. Nasiona wysypują się zimą.

Drewno nie zróżnicowane na biel i twardziel.

Liczba chromosomów 2n = 28^[7]^[10].

Wymagania siedliskowe

Olsza czarna występuje w mokrych lasach, wzdłuż rzek^[7], na terenach zalewowych, w miejscach okresowo zalewanych, ale też z wodą długotrwale stagnującą na mokradłach. Najczęściej porasta gleby tworzące się na torfie niskim^[8]. Roślina światłolubna. Rośnie w miejscach wilgotnych, z wysokim poziomem wody gruntowej^[8]. Unika podłoży wapiennych, suchych i gleb piaszczystych. Rosnąca w takich warunkach roślina przyjmuje krzaczastą formę. W Sudetach i Karpatach bardzo rzadka i występuje tylko w reglu dolnym. Tworzy czyste lub mieszane drzewostany^[6].

W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla lasów bagiennych Cl. Alnetea glutinosae, SAll. Alnenion glutinoso-incanae^[11].

Oddziaływania międzygatunkowe

Do największych szkodników olszy czarnej należą^[12]:

Kloszowiec olchowy (Eriophyes inangulis) – roztocz, przedstawiciel roślinożernych szpecieli, żeruje tylko na olszy czarnej. Objawem żerowania są kloszowate wypukłości w kątach nerwów wzdłuż nerwu głównego.
Kolbowiec olchowy (Eriophyes laevis) – przedstawiciel szpecieli, żerujący na liściach. Objawem żerowania są brodawkowate wyrośla na wierzchniej stronie blaszki liściowej, o wysokości 2–3 mm. Wyrośla początkowo są jasnozielone, następnie czerwienieją, a w lipcu brązowieją. Liście, na których żerują roztocza wcześniej opadają.
Pilśniowiec olchowy (Aceria brevitarsus) – roztocz, żerujący na spodniej stronie liści, gdzie w miejscach żerowania tworzy się srebrzysta pilśń. Na wierzchniej stronie liścia widać jaśniejsze wypukłości.
Hurmak olchowiec (Agelastica alni) – na liściach żerują larwy i postać dorosła chrząszcza. Larwy pojawiają się od czerwca do lipca i żerują przez ok. 3 tygodnie. Zjadają miękisz, a następnie wygryzają blaszkę między nerwami. Dorosłe osobniki żerują krótko.
Zwijacz brzozowiec (Deporaus betulae) – na liściach żerują larwy i osobniki dorosłe tego chrząszcza.
Miniarka brzozówka (Agromyza alnibetulae) – larwy tej muchówki żerują także na olszach. Objawem żerowania jest długa i kręta mina widoczna na blaszce liściowej, powstająca od szczytu liścia.
Zwiotka olszowa (Fenusa dohrnii) – błonkówka, której larwy żerują wewnątrz liści. Objawem żerowania są pęcherzykowate, brązowe miny, zlokalizowane między dwoma nerwami bocznymi. W wyniku żerowania blaszka liściowa ulega zniekształceniu i często liść opada.
Zżernica olszowa (Heterarthrus vagans) – na olszy występuje rzadziej niż zwiotka olszowa. Larwy żerując wewnątrz liści także tworzą miny.
Zdobniczka podlistnoolchowa (Pterocallis alni) – mszyca żerująca pojedynczo lub w małych grupach na spodniej stronie liści. Na blaszce liściowej widoczne są żółte plamy.
Miodówka olszowa (Psylla alni) – larwy i osobniki dorosłe tego pluskwiaka żerują na pędach okryte kłaczkowatą wełną. Wysysają soki, ograniczając wzrost pędów i zmniejszając ich turgor.
Pienik olchowiec, pienik olszowiec (Aphrophora alni) – pluskwiak, którego larwy od kwietnia-maja żerują na szyjkach korzeniowych. Dorosłe osobniki żerują od czerwca lub lipca do jesieni. Nakłuwają tkankę na pędach i wysysają z łyka sok. W miejscach żerowania powstają pierścieniowate zgrubienia, pędy są osłabione i łamliwe.

Zmienność

Tworzy mieszańce z olszą szarą typową (Alnus × pubescens Tausch.)^[7]^[8] oraz z Alnus incana subsp. rugosa (Alnus × silesiaca Fiek)^[8].

W obrębie gatunku wyróżnia się pięć podgatunków^[3]:

Alnus glutinosa subsp. antitaurica Yalt. – występuje w Turcji i Iranie,
Alnus glutinosa subsp. barbata (C.A.Mey.) Yalt. – występuje w Turcji i Iranie,
Alnus glutinosa subsp. betuloides Ansin – występuje w Turcji,
Alnus glutinosa subsp. glutinosa
Alnus glutinosa subsp. lusitanica (Vít, Douda & Mandák) Devesa – występuje na Półwyspie Iberyjskim,

Nazewnictwo

Polska nazwa drzewa pochodzi od barwy kory, wykorzystywanej niegdyś do farbowania na czarno.

Znaczenie użytkowe

Drewno: Lekkie, miękkie, łupliwe, odporne na długie przebywanie w wodzie^[6]. Podczas wysychania paczy się. Zaraz po przecięciu jest żółtawobiałe, ale w zetknięciu z powietrzem wkrótce zmienia kolor na pomarańczowo-czerwony. Wykorzystuje się je w meblarstwie do produkcji sklejki, w budownictwie (np. na płoty)^[6], stosowane jest do toczenia, do wyrobu drewnianego obuwia, trzonków do narzędzi, ołówków, wyrabiano z niego formy w hutach szklanych^[9]. Szczególnie dobrze nadaje się na przedmioty narażone na stałe przebywanie w wodzie^[6]^[9], podczas gdy w powietrzu jest dość nietrwałe^[9]. Wykonuje się z niego różne elementy budowli regulacyjnych stosowanych w hydrotechnice, zwłaszcza kołki opasek brzegowych. Drobniejsze pędy i gałęzie wykorzystywane są do przygotowania faszyny. Stanowi także materiał opałowy, wędzarniczy i służy do produkcji węgla drzewnego.

Kora używana jest do produkcji garbników^[6] (zawiera ich do 16%).
Czasami uprawiana jako roślina ozdobna. Jest też używana do zadrzewień krajobrazowych.

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-11] (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d Alnus glutinosa (L.) Gaertn., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2026-04-18] .
↑ Alnus glutinosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
↑ Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 51. ISBN 83-915161-1-3.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 596. ISBN 83-214-1305-6.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 100. ISBN 83-01-14342-8.
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m MariaM. Gostyńska-Jakuszewska MariaM., Betulaceae, Brzozowate, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 16, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292 .
↑ ^a ^b ^c ^d ^e Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989, s. 255-256. ISBN 83-09-00256-4.
↑ Alnus glutinosa. [w:] Flora of North America [on-line]. [dostęp 2014-01-14].
↑ Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.
↑ Grażyna Soika, Gabriel Łabanowski. Szkodniki olszy. „Szkółkarstwo”. 04/2003. Plantpress Sp. z o.o.. [dostęp 2009-07-03]. (pol.).

Bibliografia

W. Kulesza: Klucz do oznaczania drzew i krzewów. Warszawa: PWRiL, 1955.
Olga Seidl, Józef Rostafiński: Przewodnik do oznaczania roślin. Warszawa: PWRiL, 1973.
Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.

Linki zewnętrzne

Olsza czarna lasypolskie.pl, Otwarta Encyklopedia Leśna

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-01-11] (ang.).

[powo-3] Alnus glutinosa (L.) Gaertn., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2026-04-18] .

[iucn-4] Alnus glutinosa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).

[5] Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 51. ISBN 83-915161-1-3.

[Szweykowscy-6] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski: Słownik botaniczny. Wyd. II, zmienione i uzupełnione. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 596. ISBN 83-214-1305-6.

[Rutkowski-7] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2007, s. 100. ISBN 83-01-14342-8.

[maria-8] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h ⁱ ^j ^k ^l ^m MariaM. Gostyńska-Jakuszewska MariaM., Betulaceae, Brzozowate, [w:] AdamA. Jasiewicz (red.), Flora Polski. Rośliny naczyniowe, t. III, Kraków: PAN, 1992, s. 16, ISBN 83-85444-06-8, OCLC 749726292 .

[podbiel-9] Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989, s. 255-256. ISBN 83-09-00256-4.

[efloras-10] Alnus glutinosa. [w:] Flora of North America [on-line]. [dostęp 2014-01-14].

[Matuszkiewicz-11] Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14439-4.

[Soika-12] Grażyna Soika, Gabriel Łabanowski. Szkodniki olszy. „Szkółkarstwo”. 04/2003. Plantpress Sp. z o.o.. [dostęp 2009-07-03]. (pol.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]