Oleje roślinne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oliwa

Oleje roślinne - w szerszym znaczeniu są to wszystkie substancje o konsystencji oleistej, pozyskiwane z dowolnej rośliny. W węższym znaczeniu za olej roślinny uważa się każdy ciekły tłuszcz pochodzenia roślinnego, który w temperaturze regionu pochodzenia rośliny ma konsystencję płynną. W skład wchodzą głównie triacyloglicerole oraz inne związki rozpuszczalne w tłuszczach.

Pozyskanie i wykorzystanie olejów roślinnych[edytuj]

Oleje roślinne są pozyskiwane z różnych części roślin, np. nasion, owoców, pestek, jąder nasiennych[1], a także z kiełków roślinnych. Pozyskiwane są nie tylko z roślin tradycyjnie uważanych za rośliny oleiste, ale także bardzo wielu innych.

W przeważającej większości oleje roślinne wykorzystywane są jako tłuszcze jadalne, ale także jako składniki kosmetyków, a niektóre z nich jako środki lecznicze (np. olej z wiesiołka). Bywają także wykorzystywane jako surowce do produkcji materiałów lakierniczych, malarskich i impregnacyjnych (np. olej lniany). Coraz większe znaczenie ma także wykorzystanie olejów roślinnych jako paliw i do ich produkcji. Na środki smarne nie nadają się, gdyż są olejami nietrwałymi, a często także schnącymi.

Najlepsze właściwości prozdrowotne posiadają oleje tłoczone na zimno. Część z nich jest tracona pod wpływem obróbki termicznej, a ich odporność podwyższoną temperaturę zależy od zawartości kwasów tłuszczowych. Im więcej posiada kwasów olejowych (od ok. 40-45%), tym bardziej jest odporny na ten czynnik.Najbardziej wrażliwe są wielonienasycone kwasy tłuszczowe, które najszybciej ulegają negatywnym przemianom takim jak utlenianie, polimeryzacja. Oleje roślinne podczas procesu rafinacji oleje tracą intensywny smak, zapach, barwę, mają zwiększoną stabilność podczas przechowywania i obróbki termicznej, jednak tracą wiele ze swoich wartości odżywczych.

Światowa produkcja oleów roślinnych wzrasta i sumarycznie wynosiła 177 mln m3 w 2015 r.[2] Najczęściej olej pozyskuje się z owoców palmowca, soi, rzepaku.

Światowa produkcja olejów w 2015 r.
Typ oleju palmowy sojowy rzepakowy słonecznikowy z ziaren palmowych z orzechów arachidowych bawełniany kokosowy oliwkowy sumarycznie
Światowa produkcja [mln m3] 59,4 51,99 27,63 15,13 7,16 5,43 4,48 3,42 3,09 177

Skład[edytuj]

Oleje roślinne składają się z głównie z triacyloglicerole oraz związków rozpuszczalnych w tłuszczach takich jak woski barwniki (karoteny oraz chlorofile) witaminy z grupy A, D, E, fosfolipidy, oraz inne lipidy takie jak woski, wolne kwasy tłuszczowe, substancje niezmydlające się[3]. Zawierają wodę w niewielkich ilościach, w której są obecne związki rozpuszczalne w wodzie takie jak sole.

Podział olejów[edytuj]

Podział olejów pod względem szybkości schnięcia[edytuj]

Im więcej olej zawiera wielonienasyconych kwasów tłuszczowych, tym szybciej schnie w zetknięciu z powietrzem. To, w jakiej kategorii znajduje się dany olej, daje mu również określoną ważność, przechowywane dłużej tracą znacznie swoje właściwości i mogą ulec zjełczeniu. Wyróżnia się trzy kategorie olejów w związku ze zdolnością przetwarzania warstewki oleju w twardą, elastyczną powłoczkę:

  • oleje schnące - mogą być przechowywane ok. 3-4 miesiące (zawierają od 50% wielonienasyconych kwasów tłuszczowych)
  • oleje półschnące - mają ważność 4-6 miesięcy (posiadają między 20-49% wielonienasyconych kwasów tłuszczowych)
  • oleje nieschnące mogą być trzymane od 6-8 miesięcy (zawierają do 19% wielonienasyconych kwasów tłuszczowych)

Podział olejów pod względem płynności[edytuj]

Ciekłe tłuszcze roślinne[edytuj]

Stałe tłuszcze roślinne[edytuj]

Olej roślinny jako paliwo[edytuj]

Olej roślinny może być wykorzystany jako paliwo zastępcze do silników Diesla, zamiast oleju napędowego. Jego popularność w tym zastosowaniu rośnie z powodu rosnącej ceny ropy naftowej i paliw ropopochodnych, najtańszy olej roślinny jest bowiem tańszy od oleju napędowego. Różnica w cenie wynika z nieobciążania oleju roślinnego sprzedawanego w sklepach do celów spożywczych podatkiem akcyzowym, którego stawka dla tego paliwa wynosi w tej chwili w Polsce około 1,9 zł/litr[potrzebny przypis]. Doliczenie stawki podatku akcyzowego niweluje różnicę w cenie oleju roślinnego.

Olej roślinny może być wykorzystywany jako samodzielne paliwo silnikowe, jako domieszka do paliwa lub jako surowiec do produkcji biodiesla. Ponieważ ma on znacznie wyższą lepkość niż olej napędowy czy opałowy, konieczne jest jego podgrzanie przed wtryśnięciem do komory spalania dla zmniejszenia lepkości i zapewnienia odpowiedniego rozpylenia paliwa przez wtryskiwacz. Ciepło do podgrzania oleju pochodzi najczęściej z obiegu chłodzenia silnika lub produkowane jest za pomocą elektrycznej grzałki. Problem wyższej lepkości oleju roślinnego można także rozwiązać dodając 5% benzyny w lecie i 10-15% benzyny w okresie zimowym. Tak zasilany silnik nie wymaga stosowania podgrzewaczy paliwa lub instalacji dwuzbiornikowej.

Biodiesel[edytuj]

 Osobny artykuł: biodiesel.

Biodiesel to przetworzony chemicznie na drodze transesteryfikacji olej roślinny. Paliwo to nadaje się do stosowania w silnikach Diesla, bez przeróbek wymaganych do zastosowania surowego oleju roślinnego. Wynika to ze zbliżonej lepkości biodiesla i oleju napędowego oraz krzepnięcia w niższej temperaturze niż olej roślinny.

Dieta wysokotłuszczowa, a zdrowie[edytuj]

Rozwojowi raka piersi po menopauzie sprzyja duże spożycie tłuszczów wielonienasyconych omega-6 (obecnych zwłaszcza w oleju roślinnym z soi, kukurydzy, słonecznika i innych olejach z nasion, w margarynie), np. kwasu linolowego, przy niedostatku tłuszczów wielonienasyconych omega-3 (w oleju rybnym, ale również w lnianym)[3]. W 2001 stwierdzono, że tłuszcze jednonienasycone (omega-9) oraz niektóre wielonienasycone (omega-6) sprzyjają rozwojowi raka piersi po menopauzie, a tłuszcze wielonienasycone omega-3 - przeciwdziałają. Odkryto, ze tłuszcze oleinowy (w oleju oliwkowym i rzepakowym) i inne jednonienasycone (omega-9) sprzyjają rozwojowi raka podobnie, jak również niektóre tłuszcze wielonienasycone omega-6 (np. 20:2 pochodna kwasu linolowego). Tłuszcze nasycone (w maśle, smalcu, śmietanie, wieprzowinie, kiełbasie, drobiu, itp.) nie szkodzą osobom z predyspozycjami rakowymi, a tłuszcze wielonienasycone omega-3 - zdecydowanie pomagają[4].

Tłuszcze wielonienasycone omega-6, przy niedostatku tłuszczów wielonienasyconych omega-3, stymulują wzrost nowotworów prostaty, przyśpieszają postęp histopatologiczny i zmniejszają przeżywalność pacjentów z rakiem prostaty, podczas gdy tłuszcze wielonienasycone omega-3 maja odwrotne, pozytywne działanie[5].

Przypisy

  1. Polskie Towarzystwo Farmaceutyczne: Farmakopea Polska X. Warszawa: Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, 2014, s. 4276. ISBN 978-83-63724-47-4. OCLC 903979769.
  2. Worldwide production major vegetable oils, 2016/17 | Statistic, Statista [dostęp 2016-12-03].
  3. a b Emily Sonestedt. Do both heterocyclic amines and omega-6 polyunsaturated fatty acids contribute to the incidence of breast cancer in postmenopausal women of the Malmö diet and cancer cohort?. „The International Journal of Cancer”, s. 1637-1643, 2008. UICC International Union Against Cancer. DOI: 10.1002/ijc.23394. 10970215 (ang.). [dostęp 2008-11-30]. 
  4. Valeria Pala. Erythrocyte Membrane Fatty Acids and Subsequent Breast Cancer: a Prospective Italian Study. „Journal of the National Cancer Institute (JNCI)”, s. 1088-1095, 2001. Oxford University Press. 1460-2105 (ang.). [dostęp 2008-11-30]. 
  5. Yong Q. Chen. Modulation of prostate cancer genetic risk by omega-3 and omega-6 fatty acids. „The Journal of Clinical Investigation”, s. 1866–1875, 2007. American Society for Clinical Investigation. DOI: 10.1172/JCI31494. 1890998 (ang.). [dostęp 2008-11-30]. 

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]