Olejek arcydzięglowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Dzięgiel litwor (arcydzięgiel litwor)

Olejek arcydzięglowyolejek eteryczny pozyskiwany z korzenia lub owoców rośliny arcydzięgiel litwor, należącej do rodziny selerowatych, znanej dawniej jako angelika, anżelika, archangelika, (arcy)dzięgiel lekarski, dzięgiel wielki, anielskie ziele, anielski korzeń, archangielski korzeń.

Surowce są poddawane destylacji z parą wodną. Olejki otrzymywane z korzeni i owoców mają różne właściwości. Oba są wieloskładnikowymi mieszaninami związków chemicznych. W skład olejku z korzenia wchodzi egzaltolidlakton o zapachu piżma z nutą ambry (stosowany w perfumiarstwie jako zamiennik substancji zapachowych pochodzenia zwierzęcego). Olejek z owoców zawiera więcej terpenów, a mniej związków tlenowych.

Olejek arcydzięglowy jest stosowany do aromatyzowania likierów i wódek (np. benedyktynka, gin, Chartreuse) lub leków[1], do wyrobu perfum (np. Chypre, perfumy orientalne)[1] oraz w ziołolecznictwie[2].

Pozyskiwanie olejków[edytuj]

Zbiór korzeni prowadzi się w październiku następnego roku po wysiewie. Po ścięciu nadziemnej części rośliny korzenie wykopuje się ostrożnie, oczyszcza się z ziemi, odcina wszelkie części zielone i starannie myje i przecina wzdłuż. W przypadku suszenia stosuje się temperaturę nie wyższą niż 35 °C[2].

Destylacji z parą wodną poddaje się[1]:

  • rozdrobniony świeży korzeń
  • rozdrobniony suszony korzeń
  • owoce, po ich roztarciu na walcach (dobrą jakość produktu uzyskuje się stosując surowiec świeży).

Wydajność procesu destylacji osiąga[1]:

  • dla korzenia świeżego: 0,6–1% olejku
  • dla korzenia suchego: 0,1–0,2% olejku
  • dla owoców: 0,3–1,8% olejku.

Składniki i właściwości olejków[edytuj]

Porównanie właściwości olejków z korzeni i owoców arcydzięgla[1]
Właściwość Korzeń Owoce
Barwa prawie bezbarwny
(pod wpływem światła i powietrza zmienia barwę na żółtą lub brunatnawą)
prawie bezbarwny, bladozielonkawy
Zapach silnie korzenny; trwała pozostałość po odparowaniu składników najbardziej lotnych – zapach piżma i ambry podobny do zapachu olejku z korzenia
(gorsza jakość i mniejsza trwałość)
Ciężar właściwy d15/15 0,853–0,918 0,851–0,890
Skręcalność
αD/20
zwykle: +16 do +41°
minim. dla świeżego surowca: +6°; maleje w czasie przechowywania
3°44' do +15°
Współczynnik załamania światła
nD/20
1,476–1,488 1,484–1,491
Liczba kwasowa zwykle ca. 0,5 (do 5) do 2,8
Liczba estrowa 11–39 11–30
Liczba estrowa
po acetylowaniu
24–75 24–49
Rozpuszczalność
w alkoholu
0,6–8 objętości 80° alkoholu
(zmętnienie nie zanika po dodaniu następnych 20. objętości)
4,5–10 objętości 90° alkoholu
(zmętnienie lub opalizacja nie zanika po dodaniu następnych 20. obj.)
Składniki α-D-felandren, α-pinen, ostenol, ostol, angelicyna, egzaltolid, kwas metyloetylooctowy, diacetyl, furfural, metanol, etanol, borneol(?), terpeny i seskwiterpeny β-felandren, kwas metyloetylooctowy, kwas hydroksymirystynowy, kumaryny i ich etery (imperatoryna, bergapten, ksantotoksol, ksantotoksyna, umbeliprenina), terpeny

Działanie farmakologiczne[edytuj]

Arcydzięgiel pobudza czynności wydzielnicze, działa rozkurczowo, wiatropędnie, antyseptycznie, uspokajająco. Zwiększa wydzielanie soków trawiennych, śliny, a także moczu i potu. Olejek eteryczny działa rozgrzewająco (przez drażnienie i powodowanie przekrwienia skóry) i nieznacznie przeciwbólowo. Korzeń arcydzięgla stosuje się w stanach skurczowych przewodu pokarmowego, dolegliwościach trawiennych, braku apetytu i wzdęciach oraz jako łagodny środek uspakajający. Olejek jest wykorzystywany do nacierania przy nerwobólach i bólach reumatycznych[2].

  • Dawkowanie: doustnie stosuje się na dobę 4,5 g surowca lub 1,5–3 g wyciągu płynnego lub 1,5 g nalewki. Zewnętrznie 10–20 kropli olejku.
  • Działania uboczne: ze względu na zawartość furanokumaryn surowiec działa fototoksycznie i może powodować stany zapalne skóry[2].

Przypisy

  1. a b c d e Romuald Klimek: Olejki eteryczne. Warszawa: Wydawnictwo Przemysłu Lekkiego i Spożywczego, 1957.
  2. a b c d I. Matławska: Farmakognozja. Poznań: AM Poznań, 2005.