Olsztyn (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: Olsztyn w innych znaczeniach tego słowa.
Olsztyn
wieś
Ilustracja
Widok ogólny
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat częstochowski
Gmina Olsztyn
Liczba ludności (2008) 2331
Strefa numeracyjna 34
Kod pocztowy 42-256[1]
Tablice rejestracyjne SCZ
SIMC 0140675
Położenie na mapie gminy wiejskiej Olsztyn
Mapa konturowa gminy wiejskiej Olsztyn, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Olsztyn”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Olsztyn”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Olsztyn”
Położenie na mapie powiatu częstochowskiego
Mapa konturowa powiatu częstochowskiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Olsztyn”
Ziemia50°45′07″N 19°16′04″E/50,751944 19,267778
Olsztyn w zapisie Olstin w granicach Korony Królestwa Polskiego na mapie Wacława Grodzieckiego wydanej w 1592 roku.
Rynek
Fragment wsi
Spichlerz przeniesiony z Borowna

Olsztyn (alt. Olsztyn Jurajski) – wieś w Polsce, w województwie śląskim, w powiecie częstochowskim, około 15 km na południowy wschód od Częstochowy, siedziba gminy Olsztyn. Przez miejscowość biegnie Szlak Orlich Gniazd. Nad wsią góruje wzgórze, na którym znajdują się ruiny XIV-wiecznego zamku.

Olsztyn (woj.śląskie), ruiny zamku

Olsztyn posiadał prawa miejskie w latach 1488–1870[2].

Nazwa miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Olsztyn jest mutacją wcześniejszej formy Holsztyn i wywodzi się z języka niemieckiego (Hohlstein). W pierwotnej postaci brzmiała ona prawdopodobnie Holstein, bądź Hohlenstein i nawiązywała do miejsca pochodzenia osadników zakładających miejscowość[potrzebny przypis].

Odmienna etymologia nazwy nawiązuje do niemieckich słów hohl lub Höhle (pusto lub pieczara z jęz. niem.) i Stein (kamień z jęz. niem.) – w wolnym tłumaczeniu pusty kamień lub pieczara (jaskinia) w kamieniu. Skała, na której stał zamek posiada sporej wielkości grotę, łączącą się z labiryntem wykutych w skale zamkowych lochów[potrzebny przypis].

Osadę pod zamkiem nazywano z początku Olsztynkiem. W XVII wieku, gdy warownia w wyniku wojen szwedzkich popadła w ruinę zaczęto nazywać miejscowość Olsztynem.

Części wsi[edytuj | edytuj kod]

Integralne części wsi Olsztyn[3][4]
SIMC Nazwa Rodzaj
1001786 Joachimów część wsi
0140698 Odrzykoń osada

Herb[edytuj | edytuj kod]

Najstarsza znana pieczęć Olsztyna pochodzi z XVI wieku. W 1870 roku należący wówczas do zaboru rosyjskiego Olsztyn utracił prawa miejskie, których nie odzyskał po odzyskaniu niepodległości. W II RP miejscowości gminne nie miały prawa posługiwać się znakiem. Herb wsi i gminy przywrócono w latach 80. XX wieku.

W czerwonym polu w środku czoła tarczy znajduje się korona. Niżej kształt przypominający literę H oraz kombinacja liter S i W.

Zasadniczym elementem herbu jest korona, stanowiąca symbol monarszych praw własnościowych, osada była bowiem do końca I Rzeczypospolitej miastem królewskim.

Według badań dr hab. Marcelego Antoniewicza z Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie kształt przypominający literę H nie pochodzi od niemieckiego Holstein oznaczającego „wydrążoną skałę”, lecz jest to wyobrażenie królewskiego tronu. W tron wpisana jest litera S odnosząca się według dr Henryka Seroki z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie do imienia króla Zygmunta I Starego (Sigismundus). Świadczy o tym królewska korona. Litera W odnosi się do Wawelu lub Władysława Jagiełły, dziadka Zygmunta I Starego, który odzyskał olsztyński zamek z rąk księcia Władysława Opolczyka i wcielił powtórnie do Korony.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki osady ściśle związane są z powstaniem warowni, która wzmiankowana była po raz pierwszy w 1306 roku jako zamek w Przemiłowicach (castrum Premilovicz). Nazwa Olsztyn pojawiła się po raz pierwszy w 1349 roku. W 1370 roku Olsztyn został nadany Władysławowi Opolczykowi. W 1396 roku został przyłączony przez Władysława Jagiełłę do Korony. W 1488 roku Olsztyn otrzymał prawa miejskie[5]z rąk Kazimierza Jagiellończyka. Miejscowość rozwinęła się jako ośrodek drobnego handlu i rzemiosła. W 1655 roku Olsztyn został zniszczony przez Szwedów. Od 1795 roku miasto znajdowało się w zaborze pruskim w prowincji Nowy Śląsk, od 1807 roku – w Księstwie Warszawskim, a od 1815 roku – w Królestwie Polskim. Ze względu na niewielkie rozmiary i plagiaryzm nazwy miasta Olsztyna miejscowość utraciła status miasta decyzją administracji rosyjskiej w 1870 roku.

W 2019 roku w jaskini znajdującej się tuż przy słynnym zamku dokonano niezwykłego odkrycia. Znaleziono narzędzia pochodzące sprzed 40 tys. lat wykonane przez neandertalczyków.[6]

W marcu 2020 r. radni gminy Olsztyn przyjęli uchwałę w sprawie wszczęcia procedury przywrócenia praw miejskich[7], a w lutym następnego roku w konsultacjach społecznych większość mieszkańców opowiedziała się za przekształceniem w miasto[8].

Zabytki i obiekty turystyczne[edytuj | edytuj kod]

W pobliżu Olsztyna znajdują się rezerwaty przyrody Sokole Góry i Zielona Góra oraz Góry Towarne.

Szlaki piesze:

Szlaki rowerowe:

Środowisko przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

Często spotykanymi formami w krajobrazie Olsztyna i okolic są niewysokie, skaliste wzgórza oraz występujące samotnie lub grupowo skały wapienne (ostańce). Na stokach tych wzgórz oraz pomiędzy skałkami znajdziemy ciepłe łąki i murawy kserotermiczne o bardzo bogatej roślinności. Występują tu 33 gatunki roślin rzadkich i chronionych. Utrzymaniu tych biocenoz sprzyjają działania ochronne, takie jak wycinka inwazyjnych gatunków drzew i krzewów oraz celowy wypas owiec[12].

Na stokach Góry Zamkowej, na której wznoszą się ruiny olsztyńskiego zamku, rosną m.in. endemityczna przytulia krakowska, czosnek skalny i goździcznik wycięty. Na zachodnich zboczach tej góry występuje łanowo, jako relikt glacjalny, skalnica gronkowa, która ma tu jedno z nielicznych naturalnych stanowisk poza Karpatami. Obok niej rosną tu i inne gatunki górskie, jak rojnik pospolity, krzyżownica górska gorzka i oryginalna, rzadka i ściśle chroniona paproć podejźrzon księżycowy. Na skałach występują również zanokcica murowa i ożanka pierzastosieczna. W 2013 r. wśród szczelin skalnych stwierdzono tu pojedyncze egzemplarze zapłonki brunatnej – wapieniolubnego gatunku pontyjskiego, który rośnie tu na swej pn.-zach. granicy występowania[12].

Góra Lipówki znana jest z zakwitającego tu wiosną łanowo zawilca wielkokwiatowego, pośród którego znajdziemy egzemplarze żółto kwitnącej krzewinki – szczodrzeńca rozesłanego. Wśród skał rośną tu fiołek skalny i orlik pospolity, a na szczycie wzgórza przetacznik pagórkowy[12], który jest rośliną żywicielską dla larw rzadkiego motyla – przeplatki britomartis.

Na północny wschód od centrum Olsztyna, na piaszczystych ugorach, żyje gatunek rzadkiego ptaka kulon zwyczajny.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa w Olsztynie

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • GLKS Sokół Olsztyn
  • ULKS LOTKA

Olsztyn w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Ludzie związani z Olsztynem[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Komunikację gminy Olsztyn z Częstochową zapewnia MPK Częstochowa linie:

57 Zajezdnia MPK – Aleja Niepodległości – Aleja Wojska Polskiego – Bugajska – Olsztyn (Odrzykoń) – Skrajnica – Olsztyn Rynek (linia jednokierunkowa, powrót jako linia nr 67),

58 Zajezdnia MPK – Aleja Niepodległości – Aleja Wojska Polskiego – Bugajska – Olsztyn (Odrzykoń – Os. Pod Wilczą Górą) – Kusięta – Olsztyn Rynek – Olsztyn (Os. Pod Wilczą Górą – Odrzykoń) - … - Zajezdnia MPK,

59 Zajezdnia MPK – Aleja Niepodległości – Aleja Wojska Polskiego – Bugajska – Olsztyn (Odrzykoń – Os. Pod Wilczą Górą) – Olsztyn Rynek – Kusięta – Olsztyn (Os. Pod Wilczą Górą – Odrzykoń) - … - Zajezdnia MPK,

67: Zajezdnia MPK – Aleja Niepodległości – Aleja Wojska Polskiego – Bugajska – Olsztyn (Odrzykoń) – Skrajnica – Olsztyn Rynek – Sokole Góry – Biskupice.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 849 [dostęp 2020-12-22] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  2. Postanowienie z 23 stycznia (4 lutego) 1870 (Dziennik Praw, rok 1870, tom 70, nr 241, s. 77)
  3. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200).
  4. GUS. Rejestr TERYT.
  5. Na Jurajskim Szklaku. Dikappa.
  6. Kilkaset neandertalskich narzędzi odkryto w jaskini na zamku, www.tvp.info, 6 sierpnia 2019 [dostęp 2021-06-01] (pol.).
  7. Marek Mamoń, Jurajski Olsztyn chce zostać miastem. Wkrótce rozpoczną się konsultacje z mieszkańcami, czestochowa.wyborcza.pl, 9 marca 2020 [dostęp 2020-03-09].
  8. Olsztyn jurajski będzie miastem? Zakończyły się konsultacje społeczne, czestochowa.wyborcza.pl, 23 lutego 2021 [dostęp 2021-02-23].
  9. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa, lata wojny 1939-1945. Warszawa: Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa, 1966, s. 123.
  10. Piotr Proszowski: Podczęstochowskie Palmiry – zapomniana mogiła. Gazeta Częstochowska, 2007.
  11. a b Olsztyn koło Częstochowy. [dostęp 2010-11-14]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  12. a b c Mączyński Nikodem: Wypas owiec na Jurze. Czy wiemy, co chronimy?, w: „Przyroda Górnego Śląska” nr 92, lato 2018, s. 12–13.
  13. a b Marek Mamoń: Film kręcony m.in. pod Częstochową właśnie wchodzi do kin (pol.). W: Wyborcza.pl Częstochowa [on-line]. 2015-09-15. [dostęp 2014-09-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]