Olsztynek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Olsztynek
Rynek w Olsztynku z ratuszem
Rynek w Olsztynku z ratuszem
Herb
Herb Olsztynka
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat olsztyński
Gmina Olsztynek
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1359
Burmistrz Artur Wrochna
Powierzchnia 7,69 km²
Wysokość 169 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

7 662[1]
996,4 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 89
Kod pocztowy 11-015
Tablice rejestracyjne NOL
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Olsztynek
Olsztynek
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Olsztynek
Olsztynek
Ziemia53°34′56,75″N 20°16′57,83″E/53,582431 20,282731
TERC
(TERYT)
2814094
SIMC 0964910
Urząd miejski
 Ratusz 1
11-015 Olsztynek
Strona internetowa

Olsztynek (do 1945 niem. Hohenstein[2], prus. Amellingi) – miasto w woj. warmińsko-mazurskim, w powiecie olsztyńskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Olsztynek, położone w północnej Polsce, 28 km na południe od Olsztyna. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. olsztyńskiego.

Według danych z 30 czerwca 2012 miasto miało 7713 mieszkańców[3].

Mieszkaniec Olsztynka to olsztynczanin, a mieszkanka – olsztynczanka[4].

Dane ogólne[edytuj]

Ośrodek przemysłowo-usługowy i turystyczno-krajoznawczy. Na terenie miasta zlokalizowane są zakłady przemysłu: spożywczego, drzewnego i paszowego.

Historia[edytuj]

Niemiecka nazwa zamku, a później miasta pochodzi od jego założyciela, komtura ostródzkiego Güntera von Hohensteina. W źródłach polskich już w XV w. występuje nazwa zbliżona znaczeniem do obecnej – „Parvum Olstin” – „Mały Olsztyn”, lub Olsztynek.

Pierwsza wzmianka o Olsztynku pochodzi z 1351, a prawa miejskie nadane zostały przez wielkiego mistrza Winricha von Kniprode w 1359 roku. Miasto założono na planie zbliżonym do wielu innych miast krzyżackich. Centralnym punktem był obszerny rynek z kościołem i ratuszem, od którego wychodziły dwie, prostopadłe ulice. Miasto było obwiedzione murami miejskimi o długości 245 × 170 m i wysokości ok. 10 m, znajdowały się w nich dwie bramy - Wysoka zw. Niemiecką i Nidzicka zw. Polską. Ludność pod koniec średniowiecza liczyła ok. 450 mieszkańców.

Pomnik Mrongowiusza przy rynku

W 1410 zamek opanowali mieszczanie, którzy uznali władzę króla polskiego, w 1414 w czasie wojny głodowej miasto ucierpiało od wojsk polskich. W 1440 Olsztynek przystąpił do antykrzyżackiego Związku Pruskiego, mimo tego w 1466 na mocy traktatu toruńskiego został przyznany Krzyżakom. Dopiero w czasie wojny polsko-krzyżackiej w 1520 Olsztynek został zdobyty przez wojska polskie, a hetman wielki koronny Mikołaj Firlej potwierdził przywileje miasta. Od 1525 w granicach Prus Książęcych, w 1530 istniał tu polski kościół, przy którym działali wybitni protestanci. Podczas wojny polsko-szwedzkiej w 1628 w mieście stacjonowały polskie oddziały walczące z armią Gustawa Adolfa. W 1656 miasto splądrowały wojska szwedzkie, a rok później spalili je Tatarzy. Olsztynek znalazł się wówczas w granicach Brandenburgii, zaś od 1701 w państwie pruskim. Miasto w 1740 miało 728 mieszkańców, a w 1811 778 mieszkańców. Od 1752 miasto należało do powiatu morąskiego, w 1764 urodził się tutaj Krzysztof Celestyn Mrongowiusz, wybitny filolog i badacz polskości. W 1807 podczas wyprawy Napoleona na Rosję w mieście stacjonował marszałek Michel Ney. W 1818 Olsztynek został przyłączony do powiatu ostródzkiego. Od 1854 przez czternaście lat dyrektorem gimnazjum miejskiego był Max Toeppen, jednym z absolwentów tej szkoły był Emil Adolf von Behring, tu w 1870 maturę zdał Hieronim Derdowski. Olsztynek w 1887 otrzymał połączenie kolejowe z Olsztynem, rok później z Działdowem, a w 1894 z Ostródą (od 1945 linia nie istnieje). Podczas I wojny światowej miasto zajęły wojska rosyjskie, w wyniku prowadzonych walk (bitwa pod Tannenbergiem) znacznie uszkodzono zabudowę i infrastrukturę miejską.

W latach 1927–1945 w pobliżu miasta znajdował się ogromny monument upamiętniający bitwę pod Tannenbergiem – tzw. Tannenberg-Denkmal. W roku 1934 spoczęły w nim doczesne szczątki prezydenta Rzeszy Paula von Hindenburga.

W okresie od października 1939 do 1945 w mieście zlokalizowany był niemiecki obóz jeniecki Stalag IB Hohenstein. W 1945 Olsztynek został znacznie zniszczony przez wojska sowieckie (30% zabudowy mieszkaniowej i 25% budynków przemysłowych), podobny los spotkał Tannenberg-Denkmal, który został wysadzony przez wojska niemieckie, a po wojnie jego resztki całkowicie usunięto (do dziś na Rynku stoi monumentalny, granitowy lew pochodzący z tego miejsca). W 1945 Olsztynek znalazł się w granicach Polski.

25 sierpnia 2001 roku w Skansenie w Olsztynku odbył się Festiwal Międzynarodowego Obozu „Tęczowy Most” („Rainbow Bridge”), organizowany przez Jolantę Kwaśniewską. Na festiwalu tym wśród zaproszonych gości pojawili się m.in. prezydent Aleksander Kwaśniewski, brazylijski pisarz Paulo Coelho i izraelski polityk Szimon Peres[5].

Liczba mieszkańców[edytuj]

  • 1807 - 777 osób;
  • 1816 - 940 osób;
  • 1852 - 1646 osób;
  • 1880 - 2467 osób;
  • 1890 - 2563 osób;
  • 1939 - 4245 osób;
  • 1961 - 4227 osób.

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Olsztynka w 2014 roku[1].


Piramida wieku Olsztynek.png

Zabytki[edytuj]

Muzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny
Kościół par. pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa
Galeria Muzeum Budownictwa Ludowego, dawny Kościół ewangelicki
Ulica miasta

Zabytkami godnymi uwagi są: gotycki kościół z XIV wieku i pozostałości murów miejskich z basztami z XV w. (budowane po 1415 roku), a przede wszystkim zamek krzyżacki. Wartym uwagi jest też układ urbanistyczny Starego Miasta, oraz pojedyncze domy z początku XX wieku. W mieście znajduje się skansenMuzeum Budownictwa Ludowego – Park Etnograficzny.

Według rejestru zabytków NID na listę zabytków wpisane są obiekty[6]:

  • założenie urbanistyczne, XIV-XIX, nr rej.: 586 z 20.02.1961 i z 12.06.1968
  • kościół par. pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa, ul. Chopina 1, 1888, nr rej.: A-2625 z 17.01.2000
  • plebania, ul. Chopina 7, 2 poł. XIX, nr rej.: A-4490 z 16.01.2008
  • kościół, ob. galeria MBL, XIV, XVII-XVIII, nr rej.: 214 (O/15) z 25.11.1956 (dec. ruiny)
  • cmentarz rzym.-kat., ob. komunalny, ul. Grunwaldzka, XIX, nr rej.: 3853 z 7.10.1987
  • cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Mrongowiusza, XIX, nr rej.: 3854 z 7.10.1987
  • cmentarz ewangelicko-augsburski, ob. komunalny, ul. Pionierów, Kamienna, Szeroka, 1 poł. XIX, nr rej.: 3852 z 7.10.1987
  • zamek, ob. szkoła, 1 poł. XIV, XVII-XIX, nr rej.: 597 z 7.06.1961 oraz 1232 z 12.06.1968
  • mury obronne, XIV, nr rej.: 213 (O/14) z 24.11.1956
  • ratusz, Rynek 1, 1915-1923, nr rej.: 2624 z 19.01.2001
  • dom, ul. Chopina 10, pocz. XX, nr rej.: A-4491 z 22.01.2008
  • dom, ul. Mrongowiusza 5, poł. XIX, nr rej.: 2638 z 30.03.1994
  • dom, ul. Mrongowiusza 26, XIX, nr rej.: 1233 z 12.06.1968
  • dom, ul. Ratuszowa 4, nr rej.: 2648 z 3.07.1991
  • d. plebania, ob. dom mieszkalny, Rynek 3, XV, poł. XVIII, XX, nr rej.: 1334 z 21.11.1994
  • d. plebania ewangelicka, ob. muzeum, Rynek 8, 1648, XIX, nr rej.: IV-2-46/49 z 10.09.1949 oraz 215 (O/16) z 28.11.1956
  • dom, ul. Świerczewskiego 3, po 1920, nr rej.: 2661 z 23.12.1993
  • dom, ul. Świerczewskiego 27, pocz. XX, nr rej.: A-4493 z 22.01.2008
  • dom, ul. Świerczewskiego 31, pocz. XX, nr rej.: A-4492 z 22.01.2008
  • dom, ul. Warszawska 4, po 1915, nr rej.: 1997 z 28.08.1996
  • dom, ul. Zamkowa 2, pocz. XX, nr rej.: A-4519 z 11.12.2008
  • magazyn, ul. Składowa 9, 1914, nr rej.: 4234 z 2.11.1992
  • wodociągowa wieża ciśnień – komunalna, ul. Górna 1, 1906, nr rej.: 2629 z 16.03.2000
  • wodociągowa wieża ciśnień – kolejowa, ul. Kolejowa, 1935, nr rej.: 4224 z 18.09.1992

Honorowi obywatele[edytuj]

  • 2004: Tadeusz Kufel – muzealnik; Krzysztof Pawiński – przedsiębiorca; Steffen Blau - członek Ra­dy Związku Gmin Walkenried; Uve Kuschel – niemiecki działacz charytatywny; Christian Meyl – niemiecki działacz charytatywny; Hubertus Schütte – niemiecki działacz samorządowy; Karl-Heinz Woyda – niemiecki funkcjonariusz straży pożarnej i działacz charytatywny.
  • 2009: Erwin Kruk – pisarz, poeta i dziennikarz.
  • 2014: Irena Petryna – nauczycielka, działaczka samorządowa, posłanka II kadencji Sejmu RP; Kazimierz Kujawa – przesiębiorca; Ryszard Ziemblicki – działacz samorządowy, leśnik; Jan Nilsson – szwedzki działacz samorządowy; Bernard i Lucienne Moreau – działacze na rzecz współpracy polsko-francuskiej[7].

Struktury wyznaniowe[edytuj]

Na terenie miasta działalność prowadzi Kościół Rzymskokatolicki, trzy wspólnoty protestanckie: Kościół Ewangelicko-Augsburski, Kościół Ewangelicko-Metodystyczny i Kościół Chrześcijan Baptystów oraz zbór Świadków Jehowy[8][9].

Transport[edytuj]

Ważny węzeł drogowy, przez miasto przechodzi też linia kolejowa OlsztynDziałdowo ze stacją Olsztynek.

W mieście krzyżują się drogi krajowe i ekspresowe:

Sport[edytuj]

W Olsztynku działa klub sportowy Olimpia powstały w 1946 roku. Aktualnie gra w 3. lidze.

Trasy rowerowe[edytuj]

Olsztynek jest miastem bogatym w trasy rowerowe. Przez miasto prowadzą m.in.: szlak rowerowy czerwony trasa rowerowa czerwona:

  • Olsztynek-Makruty (16 km) – Po drodze można zwiedzić skansen i rezerwat bobrów
  • Olsztynek-Orzechowo (27 km) – Liczne zabytki, m.in. kościół Jana Chrzciciela w Orzechowie

szlak rowerowy czarny trasa rowerowa czarna

  • Makruty-Jagiełek (16 km) – Droga prowadzi przez las
  • Wegornia-Kurki (8 km) – Trasa prowadzi wśród jezior i lasu

szlak rowerowy żółty trasa rowerowa żółta

  • Olsztynek-Królikowo (21 km) – Zabytki z okresu wojny, częściowo droga prowadzi przez las
  • Kurki-Olsztynek (21 km) – Liczne ośrodki wypoczynkowe

szlak rowerowy zielony trasa rowerowa zielona

  • Pawłowo-Waszeta (13 km) – Trasa wśród łąk
  • Orzechowo-Węgornia (3 km)

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Olsztynek, w oparciu o dane GUS.
  2. Rozporządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 12 listopada 1946 r. o przywróceniu i ustaleniu urzędowych nazw miejscowości (M.P. z 1946 r. Nr 142, poz. 262)
  3. GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-31].
  4. M. Malinowski: A może szczecineczanie? (pol.). Obcy język polski. [dostęp 2014-11-02].
  5. Kalendarium ważniejszych wydarzeń w dziejach miasta. 2004-10-06. [dostęp 2009-11-16].
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo warmińsko-mazurskie. 30 września 2017; 3 miesiące temu. [dostęp 2015-09-21]. s. 159–160.
  7. Honorowi Obywatele Olsztynka. olsztynek.pl, 10 lutego 2017. [dostęp 2017-04-08].
  8. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, s. 63, 64.
  9. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 2 stycznia 2015.

Bibliografia[edytuj]

  • M. Toeppen, Historia okręgu i miasta Olsztynka, Dąbrówno 2004.
  • J. Sikorski, Zespół zamkowy oraz system urządzeń miejskich Olsztynka w średniowieczu, [w:] Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich, Rozprawy i Materiały Ośrodka Badań Nauk. im. W. Kętrzyńskiego w Olsztynie, nr 182, Olsztyn 1999.
  • Jan Salm, Odbudowa miast wschodniopruskich po I wojnie światowej. Zagadnienia architektoniczno-urbanistyczne, Olsztyn, Borussia, 2006, ​ISBN 83-89233-27-4
  • Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury, przewodnik. Białystok: Agencja TD, 1996. ​ISBN 83-902165-0-7​ s. 31-33
  • Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, PWN, Warszawa 1998, ​​ISBN 83-01-12677-9​​ s. 531
  • Miasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 134-135.

Linki zewnętrzne[edytuj]