To jest dobry artykuł

Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Opactwo benedyktyńskie
Pannonhalma i jego otoczenie
Pannonhalmi Bencés Főapátság
a
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Pannonhalma - Bencés apátság.jpg
Kraj  Węgry
Typ kulturowe
Spełniane kryterium IV, VI
Numer ref. 758
Regionb Europa i Ameryka Północna
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1996
na 20. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Położenie na mapie Węgier
Mapa lokalizacyjna Węgier
Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma
Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma
Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma
Ziemia 47°33′10,0″N 17°45′40,0″E/47,552778 17,761111

Opactwo benedyktyńskie Pannonhalma (węg. Pannonhalmi Bencés Főapátság, łac. Abbatia Territorialis Sancti Martini in Monte Pannoniae) – kompleks kościelno-klasztorny benedyktynów i najbardziej charakterystyczny punkt orientacyjny miasta Pannonhalma na Węgrzech. Posiada status opactwa terytorialnego.

Opactwo w Pannonhalmie jest najstarszym obiektem sakralnym na Węgrzech. Pracuje w nim ponad 500 osób świeckich, które obsługują znajdujące się na terenie klasztoru instytucje i zapewniają obsługę 60 żyjących tu braci zakonnych. Ponadto na terenie kompleksu mieści się męskie gimnazjum, w którym uczy się 350 chłopców, a także seminarium duchowne przygotowujące przyszłych zakonników do życia według reguły benedyktyńskiej[1].

Założenie klasztorne i jego otoczenie zostało w 1996 roku wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

W opactwie bierze swój początek szlak św. Marcina z Tours[2].

Historia[edytuj]

Dokument z 1002 dotyczący konsekracji opactwa

W 996 roku na szczycie Świętej Góry Panonii książę Gejza ufundował pierwszą węgierską wspólnotę zakonną, rozpoczynając od niej proces chrystianizacji plemion węgierskich. Przybyli z Czech na zaproszenie Gejzy mnisi benedyktyńscy zbudowali na mierzącym 275 m wzniesieniu swój klasztor i konsekrowali go w 1002 roku w obecności syna Gejzy, króla Stefana (1000–1038). Góra Panonii jako lokalizacja klasztoru nie została wybrana przypadkowo – zadecydowała symbolika miejsca: według anonimowego kronikarza u jej podnóża miał poić konie wódz plemion węgierskich Arpad wkraczający na czele swojego wojska do Panonii. Poza tym niektórzy mnisi benedyktyńscy przybywający tu z Rzymu mieli przeświadczenie, iż św. Marcin urodził się w pobliżu klasztoru. Pierwszym opatem klasztoru został Anastazy-Astryk; to on był posłem do Rzymu, do papieża Sylwestra II po koronę królewską dla Stefana. Król obdarzył klasztor przywilejami[3] - opat podlegał w sprawach kościelnych bezpośrednio pod kardynała Węgier, nie lokalnego biskupa, natomiast w sprawach sądowych bezpośrednio pod króla, nie lokalnego hrabiego. Król też często gościł w jego murach modląc się razem z zakonnikami o wsparcie św. Marcina w walce z poganami[4].

W 1472 klasztor przejął król Maciej Korwin i podjął jego zakrojoną na szeroką skalę renowację. Zbudowano wówczas istniejące do dziś krużganki oraz inne budynki o funkcji religijnej; całość założenia ufortyfikowano[5].

Pod rządami opata Máté Tolnaia (1500–1535) Pannonhalma zdobyła sobie wyjątkową pozycję wśród węgierskich klasztorów benedyktyńskich, a w 1541 roku zyskała status arcyopactwa[6]. Później klasztor został poważnie zniszczony przez pożar i w 1575 w większej części opuszczony. W 1594 został zajęty przez Turków. Mnisi powrócili do klasztoru w 1638[5]. Dopiero później przystąpili do odbudowy uszkodzonych budynków. Za rządów arcyopata Benedeka Sajghó (1722–1768) rozpoczęto przebudowę całego założenia w stylu barokowym[6].

W 1786 roku zakon benedyktynów został rozwiązany przez cesarza Austrii Józefa II. W 1802 roku klasztor został ponownie otwarty i podjął funkcje edukacyjne, jako główny cel swej działalności[6].

Na jesieni 1944 roku klasztor znalazł się pod ochroną szwajcarskiego Czerwonego Krzyża stanowiąc schronienie dla prześladowanych Żydów.

Po 1945 roku posiadłości benedyktynów i prowadzone przez nich szkoły zostały przejęte przez państwo komunistyczne. Po 1950 roku rząd zezwolił jednak klasztorom w Győr i w Pannonhalmie na wznowienie działalności prowadzonych przez nich szkół średnich. Cały czas w klasztorze prowadzona była działalność religijna[6].

Idąc za wskazaniami Soboru Watykańskiego II opactwo w Pannonhalmie zaangażowało się w odnowę liturgiczną. Zespół zakonników przygotował w tym celu węgierskie tłumaczenie tekstów liturgicznych, a następnie przystosował śpiewy i melodie do węgierskich tekstów[6].

Po upadku komunizmu wspólnota benedyktyńska w Pannonhalmie, oprócz kontynuowania pracy edukacyjnej, angażuje się na rzecz zdefiniowania roli kościoła w zlaicyzowanym społeczeństwie[6].

Zwiedzanie opactwa jest możliwe wyłącznie z przewodnikiem[7].

Papież Jan Paweł II w Pannonhalmie[edytuj]

W dniach 6–7 września 1996 roku podczas obchodów 1000-lecia założenia benedyktyńskiego opactwa w Pannonhalmie jego mury odwiedził papież Jan Paweł II. Było podczas jego 73 podróży apostolskiej, której celem było spotkanie z wiernymi Kościoła katolickiego na Węgrzech i umocnienie ich w wierze.

Papież przewodniczył odprawianym na Świętej Górze Panońskiej „Nieszporom Tysiąclecia”. W przemówieniu wygłoszonym w języku węgierskim papież mówił o bogatej historii miejsca podkreślając rolę benedyktynów w odnowie kulturowej i społecznej całej Europy. Wezwał także współczesnych benedyktynów do zaangażowania się w prace na rzecz zjednoczenia chrześcijan[8].

Architektura[edytuj]

Pierwotne założenie z 1002 roku, daty oznaczającej faktyczne narodziny węgierskiego państwa chrześcijańskiego, jest dziś zatarte w architekturze założenia kościelno-klasztornego, które reprezentuje mieszaninę różnych stylów. Pierwsze założenie spłonęło i zostało w 1137 roku odbudowane. Zachowały się z niego fragmenty murów poniżej poziomu posadzki. Istniejący dziś kompleks jest trzecim z kolei, zbudowanym w 1224 roku jako założenie późnoromańskie. W latach 1824–35 do całości dobudowano wysoką na 55 m neoklasycystyczną wieżę, dzieło Jánosa Páckha. Portal główny bazyliki datowany jest na XIII wiek i stanowi zespół łuków uskokowych wykonanych z wapienia i czerwonego marmuru, wspartych na zespołach podwójnych kolumn. Nad drzwiami widnieje fresk pędzla XIX-wiecznego węgierskiego malarza Ferenca Storno, przedstawiający św. Marcina z Tours jako rzymskiego legionistę przed poświęceniem się Bogu i obdarowującego z tej okazji swoim płaszczem pewnego żebraka. Storno udekorował również wnętrze świątyni, w tym romańską i gotycką kryptę – najstarsze zachowane części świątyni.

Bazylika św. Marcina i krypta[edytuj]

Centrum życia klasztornego stanowi kościół św. Marcina. Jest on miejscem odprawiania mszy świętej i liturgii godzin. Budowę obecnego kościoła w Pannonhalmie, trzeciego w tym miejscu, stanowiącego szczytowe osiągnięcie wczesnego gotyku[9], rozpoczęto na początku XIII wieku za rządów opata Urosa i konsekrowano ok. 1224 roku.

Pierwszy kościół datowany jest na XI wiek. Jego pozostałości odkryto w podziemiach, po zachodniej stronie dzisiejszej budowli. Z zachowanych murów można wywnioskować, iż pierwszy kościół miał formę bazyliki o rozmiarach porównywalnych z dzisiejszą świątynią, z podwójną kaplicą i podwójną kryptą. Pod ścianą nawy południowej znajdują się fragmenty drugiego kościoła zbudowanego w XII wieku i konsekrowanego w 1137 roku za rządów opata Dávida. W trakcie prac wykopaliskowych odkryto w zakrystii dwa zamurowane wejścia oraz schody prowadzące do grobowców[9].

Kościół został rozbudowany za panowania króla Macieja Korwina. Zamknięto wówczas wschodnie zakończenia naw i ukończono kaplicę św. Benedykta. Wyposażenie kościoła uległo całkowitemu zniszczeniu podczas okupacji tureckiej. Po 1720 roku, za rządów opata Benedeka Sajghó, rozpoczęto renowację kościoła. Ostatniej renowacji świątyni podjął się w latach 60. XIX wieku Ferenc Storno. Z tego okresu pochodzą: ołtarz główny, ambona, freski na sklepieniu i witraże w wyższym rzędzie okien. Tematem ikonograficznym tych witraży jest św. Marcin[9].

Bezpośrednio pod kościołem znajduje się krypta. Kapitele jej kolumn zostały wyrzeźbione w stylu wczesnogotyckim, przywołując surową tradycję cysterską. Sklepienia krypty wspierają się na konsolach wyrzeźbionych w kształcie ludzkich głów. Czerwone drzwi wykonane zostały w stylu romańskim w 1699 roku[10].

Porta Speciosa[edytuj]

W średniowieczu jednym z głównych wejść do kościoła była tzw. Porta Speciosa (ozdobna brama). Portal stanowi wejście do kościoła z krużganków i został zbudowany w XIII wieku. Stanowi on ideowe odwołanie do Niebiańskiego Jeruzalem z Apokalipsy św. Jana, do którego prowadziło 12 bram noszących imiona apostołów i ma stanowić przypomnienie o Niebiańskim Jeruzalem zakonnikom wchodzącym do kościoła na modlitwy. Portal składa się z sześciu par kolumn po każdej stronie, wykonanych z czerwonego marmuru[11].

Klasztor[edytuj]

Krużganki[edytuj]

W 1472 roku król Maciej Korwin windykował opactwo. To za jego rządów rozpoczęto budowę krużganków w stylu późnogotyckim, zachowanych do dziś. Prace budowlane przypuszczalnie prowadzili rzemieślnicy z królewskiego warsztatu w Wyszehradzie. Ich budowę ukończono prawdopodobnie w 1486 roku, o czym informuje inskrypcja na jednym z narożników.

Niewielki wewnętrzny ogród, otoczony przez krużganki, nosi nazwę Paradisum (Raj) stanowiąc metaforyczne, ziemskie odwołanie do raju biblijnego. W średniowieczu w ogrodzie uprawiano zioła pomagające ciału w przywracaniu mu zupełności i zdrowia, na podobieństwo raju[11].

Biblioteka[edytuj]

Biblioteka klasztorna – fragment owalnego holu, zbudowanego przez Jánosa Packha

Oprócz wieży i budynku szkoły podstawowej jednym z najbardziej charakterystycznych elementów kompleksu klasztornego jest biblioteka. Choć budowla została ukończona ok. 1830 roku, to jej idea liczy sobie 1500 lat i nawiązuje do myśli św. Benedykta, który kładł tak ogromny nacisk na czytanie w ciągu życia w klasztorze, iż dzięki pracy zakonników zgromadzona została nie tylko literatura wczesnochrześcijańska ale też dzieła cywilizacji grecko-rzymskiej.

Podłużną część budynku biblioteki zaprojektował i zbudował architekt Jószef Ferenc Engel w latach 20. XIX wieku. Budynek ten rozbudował później János Packh dobudowując owalny hol. Wnętrze udekorował Josef Klieber z Wiednia. Na czterech stronach sklepienia holu umieszczone zostały alegorie symbolizujące cztery fakultety średniowiecznego uniwersytetu: Prawo, Teologię, Medycynę i Sztukę. Dziełem Kliebera są również gipsowe posągi królów: św. Stefana (założyciela) i Franciszka I (odnowiciela klasztoru). Malowidło centralne na sklepieniu części podłużnej stanowi wyobrażenie Pallas Ateny (Minerwy). Na krótszych ścianach budynku umieszczono portrety starożytnych filozofów i uczonych a na dłuższych – portrety wybitnych osobistości z historii Węgier.

W końcu XI wieku, w czasie panowania króla Władysława I, jak to zaświadcza jeden z manuskryptów (z ok. 1090), w zbiorach klasztoru w Pannonhalmie znajdowało się 80 woluminów (ok. 200 dzieł). W chwili rozwiązania zgromadzenia zakonnego w 1786 zbiór liczył 4000 woluminów. Po wznowieniu działalności przez klasztor w 1802 do jego biblioteki powróciło jedynie 757 woluminów i 27 manuskryptów. Zbiory zaczęły się jednak szybko powiększać i wówczas podjęto decyzję o zbudowaniu nowej biblioteki. Zbiory nadal się powiększały i obecnie obejmują 400 000 woluminów[12].

Jeden z manuskryptów, datowany na 1055, ma specjalne znaczenie, ponieważ wśród łacińskich zdań zawiera urywek w języku węgierskim, najstarszy znany zapisany wers w tym języku[13].

Refektarz[edytuj]

Do najcenniejszych artystycznie elementów założenia należy refektarz. Zbudowano go w połowie wschodniego skrzydła. Dwukondygnacyjna budowla w kształcie prostokąta ze sklepieniem zwierciadlanym powstała przypuszczalnie w latach 1725–1730. Malowidła ścienne w technice al secco wykonał w latach 1728–1730 szwajcarski artysta Davide Antonio Fossati. Malowidła na sklepieniu przedstawiają apoteozę św. Stefana. Tematem malowideł ściennych są sceny biblijne związane tematycznie z jedzeniem: podanie ukrzyżowanemu Chrystusowi gąbki z octem, kuszenie Jezusa na pustyni, Daniel w jaskini lwów, uczta Baltazara, ścięcie św. Jana Chrzciciela i scena z życia św. Benedykta[14].

Pomnik milenijny[edytuj]

Pomnik króla Stefana I, w tle widoczny pomnik milenijny

Dla upamiętnienia 1000. rocznicy osiedlenia się Węgrów w 896 wzniesiono w 1896 w kotlinie karpackiej siedem pomników symbolizujących siedem plemion węgierskich. Do dziś przetrwał tylko jeden z nich – w Pannohalmie.

Budowla była pierwotnie przekryta 26-metrową, dwupowłokową kopułą zwieńczoną reliefem z brązu w kształcie węgierskiej korony królewskiej. Z powodu zniszczenia zewnętrzna powłoka została w latach 1937–1938 rozebrana i budynek przybrał dzisiejszy wygląd. Wewnątrz jest to okrągłe pomieszczenie z dwoma oknami, przekryte niską kopułą (dawna kopuła wewnętrzna). Niedokończony fresk na ścianie wschodniej namalowany w 1938 przez Vilmosa Aba Nováka przedstawia alegorię powstania państwa węgierskiego[15].

Kaplica Najświętszej Marii Panny[edytuj]

Budowa kaplicy pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny rozpoczęła się w 1714. Pierwotnie było to miejsce modlitwy dla ludności napływowej, mieszkającej w pobliżu opactwa. Kaplica była w 1865 poddana renowacji. Wewnątrz niej znajdują się 3 barokowe ołtarze i niewielkie XVIII-wieczne organy. Krypta pod kaplicą była wykorzystywana na przestrzeni dziejów jako miejsce pochówku zakonników[16].

Arboretum[edytuj]

Fragment arboretum

Zakonnicy w średniowieczu uprawiali i zbierali zioła dla leczenia chorych. Podobnie było w klasztorze w Pannonhalmie. W 1830 w sąsiedztwie opactwa założono arboretum składające się z 80 drzew i krzewów. Obecny swój kształt arboretum zawdzięcza projektowi Fábiána Szedera z lat 40. XIX wieku.

Obejmuje ono dzisiaj kilkaset gatunków drzew i krzewów, z których wiele to rzadkie na terenie Węgier okazy przyrodnicze. Arboretum służy dziś rekreacji i wypoczynkowi ale jest też miejscem edukacji i badań naukowych, tym bardziej że zamieszkuje je liczna populacja ptaków[17].

Zbiory[edytuj]

Stare klasztory stały się z biegiem czasu swego rodzaju muzeami, jako że zakonnicy gromadzili drogocenne naczynia liturgiczne uważając liturgię za najcenniejszą część ich życia zakonnego. Powiększające się zbiory potrzebowały miejsca do ich przechowywania i ekspozycji.

Wraz z budową biblioteki (1824) część pomieszczeń przylegających do holu głównego przeznaczono na zbiory, które obejmowały: malarstwo, grafikę, monety, antyki, herbarium, minerały, kolekcje drzew i ziaren, wypchanych ptaków i kamieni szlachetnych.

Zbiory klasztorne w Pannonhalmie należą do najcenniejszych na terenie Węgier[18].

Lista opatów[19][edytuj]

  • Anastazy (wzmiankowany 1002)
  • Rasia (wzmiankowany 1015)
  • Mór (?–1036)
  • Péter 1091–1103
  • Deda 1124–1131
  • Dávid 1131–1150
  • Rafael 1151–1175
  • Rajnald 1175–1180
  • Simili 1180–1189
  • Péter 1189–1192
  • Balázs 1192–1198
  • János 1198–1201
  • Uros 1207–1241
  • Salamon 1249–1252
  • Favus 1252–1262
  • Bonifác 1263
  • Herman 1288–1300
  • Miklós I. 1300–1306
  • Imre (Henrik) 1306–1307
  • Jakab 1307–1308
  • János 1308–1309
  • László 1309–1311
  • Miklós II. 1312–1318
  • Miklós III. 1319–1333
  • Vilmos Hammer 1333–1354
  • Szigfrid 1355–1365
  • László Czudar 1365–1372
  • Domonkos 1372–1377
  • Władysław Biały (Piaszt Ulászló), opat komendatoryjny 1377–1379
  • István 1380–1398
  • Miklós Marczali Dózsa opat komendatoryjny 1399–1404
  • János Albeni 1404–1406
  • Konrád Óvári 1406–1408
  • János Kropidló opat komendatoryjny 1408–1421
  • Miklós Dobói 1422–1438
  • László Héderváry opat komendatoryjny 1439–1447
  • Tamás Döbrentei opat komendatoryjny 1447–1467
  • János Vitéz opat komendatoryjny 1467–1472
  • Maciej Korwin opat komendatoryjny 1472–1490
  • Tamás Bakócz opat komendatoryjny 1490–1492
  • Władysław II Jagiellończyk opat komendatoryjny 1493–1500
  • Máté Tolnai 1500–1535
  • Mihály Győry 1535–1542
  • Ferenc Nyáry Bedegi 1543–1547
  • János Csanády 1548–1556
  • László Martonfalvi 1556–1562
  • Péter Bocsi Thorday 1563–1566
  • István Fejérkövy komtur 1567–1593
  • Mátyás Pálffy 1638–1646
  • Placid Magger 1647–1667
  • Placid Lendvay 1689–1699
  • Egyed Karner 1699–1708
  • Benedek Sajghó 1722–1768
  • Sámuel Vajda 1768–1795
  • Dániel Somogyi 1795–1801
  • Mór Czinár 1829–1841
  • Mihály Rimely 1842–1865
  • Krizosztom Kruesz 1865–1885
  • Lipót Fehér 1892–1910
  • Tibor Hajdu 1910–1918
  • Remig Bárdos 1920–1932
  • Krizosztom Kelemen 1933–1950
  • Pál Sárközy 1951–1957
  • Norbert Béla Legányi 1957–1969
  • András József Szennay 1973–1991
  • Asztrik Várszegi 1991–

Gimnazjum[edytuj]

W 1939 rozpoczęto budowę szkoły przy klasztorze. Premier Węgier Pál Teleki i opat Krizosztom Kelemen zamierzali otworzyć gimnazjum, w którym miano nauczać przede wszystkim języka włoskiego i kultury. Przy szkole utworzono internat. Uczniowie, którzy chodzili do tej samej klasy, korzystali z tego samego dormitorium i mieszkali w tych samych pokojach.

W czerwcu 1948 szkołę przejęło państwo a korytarze prowadzące do klasztoru zamurowano. W 1950 szkołę ponownie otwarto jako gimnazjum. W czasach komunizmu była to jedna z ośmiu katolickich szkół średnich na Węgrzech[20].

Przypisy

  1. Csirke w: Budapeszt i Węgry: Pannonhalma – historia opactwa. [dostęp 2011-10-23].
  2. Cultural Corridors of South East Europe: Saint Martin de Tours: a great European figure, a Symbol of sharing (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  3. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Średniowiecze. Cesarstwo Niemieckie - Arabowie na półwyspie pirenejskim. T. 17. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 250. ISBN 978-83-7425-697-1.
  4. Adrian Phillips, Jo Scotchmer: Hungary. s. 460.
  5. a b UNESCO: Millenary Benedictine Abbey of Pannonhalma and its Natural Environment (ang.). [dostęp 2011-11-30].
  6. a b c d e f Magyar Bencés Kongregáció: A Short History of the Monastery (ang.). [dostęp 2011-10-22].
  7. Adrian Phillips, Jo Scotchmer: Hungary. s. 462.
  8. Centrum Jana Pawła II: Węgry 6 – 7 IX 1996. [dostęp 2011-10-23].
  9. a b c Magyar Bencés Kongregáció: The Basilica nad the Crypt (ang.). [dostęp 2011-10-22].
  10. Sacred Destinations: Pannonhalma Archabbey (ang.). [dostęp 2011-10-22].
  11. a b Magyar Bencés Kongregáció: The Porta Speciosa and the Cloisters (ang.). [dostęp 2011-10-22].
  12. Magyar Bencés Kongregáció: The Library (ang.). [dostęp 2011-10-22].
  13. Adrian Phillips, Jo Scotchmer: Hungary. s. 461.
  14. Magyar Bencés Kongregáció: The Baroque Refectory (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  15. Magyar Bencés Kongregáció: The Millennium Monument (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  16. Magyar Bencés Kongregáció: Our Lady Chapel (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  17. Magyar Bencés Kongregáció: The Arboretum (Botanical Garden) and Herbal Garden (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  18. Magyar Bencés Kongregáció: Collections (ang.). [dostęp 2011-10-23].
  19. Paradisum Plantavit (węg.). [dostęp 2011-10-30].
  20. Magyar Bencés Kongregáció: The History of the School (ang.). [dostęp 2011-10-23].

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]