Ostróda

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ostróda
miasto i gmina
Ilustracja
Herb Flaga
Herb Ostródy Flaga Ostródy
Państwo  Polska
Województwo  warmińsko-mazurskie
Powiat ostródzki
Prawa miejskie 1329
Burmistrz Czesław Najmowicz
Powierzchnia 14,15 km²
Wysokość 110-120 m n.p.m.
Populacja (30.06.2017)
• liczba ludności
• gęstość

33 216[1][2]
2360,1 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 89
Kod pocztowy 14-100 do 14-104
Tablice rejestracyjne NOS
Położenie na mapie województwa warmińsko-mazurskiego
Mapa lokalizacyjna województwa warmińsko-mazurskiego
Ostróda
Ostróda
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ostróda
Ostróda
Ziemia53°41′38″N 19°57′58″E/53,693889 19,966111
TERC (TERYT) 2815011
SIMC 0964927
Urząd miejski
ul. A. Mickiewicza 24
14-100 Ostróda
Strona internetowa

Ostróda (daw. Ostród[3], niem. Osterode, prus. Austrāti) – miasto w województwie warmińsko-mazurskim, siedziba powiatu ostródzkiego. Ostróda jest położona na Mazurach, na Pojezierzu Iławskim, nad Jeziorem Drwęckim. Przez miasto przepływa rzeka Drwęca.

Według danych z 30 czerwca 2017 r. miasto miało 33 216 mieszkańców[4].

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa olsztyńskiego.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Przez Ostródę przepływa rzeka Drwęca. Miasto połączone jest kanałowym szlakiem wodnym z Elblągiem.

Inne większe jeziora w Ostródzie, poza wspomnianym już Jeziorem Drwęckim, to:

  • Smordy (jezioro Jakuba)
  • Puzy (jezioro Pauzeńskie)
  • Sajmino (jezioro Kajkowskie)
  • Perskie

Według danych z roku 2002[5] Ostróda ma obszar 14,15 km², w tym:

  • użytki rolne: 19%
  • użytki leśne: 5%

Miasto stanowi 0,8% powierzchni powiatu.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zamek krzyżacki (XIV w.), obecnie siedziba Muzeum w Ostródzie

Najwcześniej umocnionym miejscem w okolicy dzisiejszej Ostródy był gród na południe od wsi Kajkowo, w którym przenikały się wpływy polskie i pruskie[6]. Początek Ostródzie dała wybudowana ok. 1270 drewniana strażnica, która została w późniejszym czasie przebudowana w zamek. Powstała na terenie Pomezanii wcześniej zasiedlonej przez staropruskie plemię Pomezanów. Obok strażnicy powstała osada, której komtur dzierzgoński Luther von Braunschweig nadał w 1329 prawa miejskie, które zostały potwierdzone w 1335 i 1348. Nazwa Ostródy pochodzi rzekomo od niemieckiego miasta Osterode am Harz, z którego pochodził komtur[7]. Od 1340 miasto było siedzibą komturii, ok. 1370 w miejscu warowni powstał zamek wybudowany z granitowych głazów i cegły, w 1381 został spalony przez wojska Kiejstuta. Po bitwie pod Grunwaldem pod murami miasta żołnierze polscy dokonując rzezi krzyżackich uciekinierów z pola bitwy[8], a w dniu 18 lipca 1410 roku rycerz Mikołaj z Durąga (Claus von Doringe) zajął miasto i zamek dla wojsk króla Władysława Jagiełły, cztery dni później mieszczanie złożyli polskiemu królowi hołd. W 1440 roku Ostróda przystąpiła do antykrzyżackiego Związku Pruskiego. W latach 1466–1657 stanowiła lenno Korony Królestwa Polskiego, tereny te od XVI wieku były określane jako Prusy Górne (niem. Oberland) lub polnische Oberland (pol. polskie Pogórze). W 1519 roku w czasie wojny polsko-krzyżackiej (wojny pruskiej) Ostróda zostaje zdobyta przez wojska króla polskiego Zygmunta Starego. W 1525 komturstwo staje się starostwem. W 1628 miasto krótko okupowali Szwedzi. W latach 1633–1643 miastem (i starostwem) zarządzał Jan Chrystian brzeski, książę Brzegu i Legnicy z dynastii Piastów; tu zmarł. Jego druga żona księżna Jadwiga została pochowana w kościele św. Dominika Savio. W 1656 miasto zostało spustoszone przez Tatarów, a następnie przez wojska szwedzkie.

Fontanna Trzech Cesarzy na rynku w Ostródzie (autorstwa Arnolda Künne), ok. 1895 r.

Od 1758 przez cztery lata miasto znajdowało się pod okupacją rosyjską, w 1788 wybuchł największy w historii pożar, który zniszczył zamek i większą część zabudowy. Od 21 lutego do 1 kwietnia 1807 roku na zamku mieszkał cesarz Napoleon Bonaparte (jego pobyt upamiętniają medal „Napoleon w Ostródzie” i obraz przedstawiający hołd mieszkańców złożony cesarzowi, które znajdują się w zbiorach muzeum w Wersalu)[8], w czerwcu tego samego roku kwaterowały tu wojska gen. Józefa Zajączka. Od 1818 miasto staje się siedzibą powiatu. W latach 1834–1848 pastorem polskiej gminy ewangelickiej był Gustaw Gizewiusz. W 1855 Karol Salewski założył polską księgarnię, a w 1868 drukarnię, w której wydał 50 książek w języku polskim i 20 roczników kalendarzy. Mimo lokacji miejskiej do czasu otwarcia w 1852 Kanału Elbląskiego i doprowadzenia linii kolejowej w 1872 roku Ostróda pozostawała miasteczkiem o znaczeniu wyłącznie lokalnym. W 1890 roku powiat ostródzki zamieszkiwały 43 000 Polaków[9], co stanowiło 62% populacji. W latach 1900–1910 wybudowano kanalizację i wodociąg oraz przeprowadzono gazyfikację[10]. Po plebiscycie w 1920 Ostróda pozostała w granicach Niemiec. W 1945 roku miasto zostało zajęte przez oddziały 5 armii pancernej gwardii II Frontu Białoruskiego[11]. W czasie II wojny światowej zniszczone zostało 60% zabudowy, w tym 30% budynków mieszkalnych, 11% przemysłowych i 20% obiektów użyteczności publicznej[12]. Obecna nazwa została administracyjnie zatwierdzona 7 maja 1946[13].

W okresie Polski Ludowej w mieście powstały Zakłady Naprawcze Taboru Kolejowego, kombinat mięsny, dwa zakłady drzewne, wytwórnia win i przetworów owocowych, zakłady zakłady kserotermiczne i zakłady szkutniczo-drzewne[14].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Bulwar nad Jeziorem Drwęckim w Ostródzie
Rzeka Drwęca
Plaża miejska w Ostródzie nad Jeziorem Drwęckim

Dane z 30 czerwca 2016[15]

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 33396 100 17668 52,90 15728 47,10
  • Piramida wieku mieszkańców Ostródy w 2014 roku[15].


Piramida wieku Ostroda.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Obiekty sakralne[edytuj | edytuj kod]

Wieża ciśnień, ul.Drwęcka

Wybrane zabytki, znajdujące się na terenie Ostródy:

Kamienice w Ostródzie
Kamienica przy ul. Słowackiego 9
Kamienica przy ul. Jana Stapińskiego 2
Kamienica, Armii Krajowej 3
Kamienica, Sienkiewicza 16 (1910 r.)
Willa przy Sienkiewicza (XX w.)
Kamienica, Mickiewicza 9 (1896 r.)
Secesyjna kamienica przy Jana Pawła II 4 (XX w.)
Kamienica przy ul. 11 Listopada 41
  • Kościół gotycki św. Dominika Savio, odbudowany po zniszczeniach wojennych, pochodzący z XIV w., Znajduje się przy ul. św. Dominika Savio[16],
  • Kościół neogotycki pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny z lat 1856–1875, wieża dobudowana na początku XX w.[16],
  • Kościół ewangelicko-metodystyczny neogotycki z 1907 r.; wieża kościelna, na którą wiedzie 105 schodów, stanowi punkt widokowy na całą Ostródę, ponadto mieści w sobie 3 dzwony (największy o średnicy 148 cm) oraz mechanizm zegarowy[16],
  • Kaplica baptystów – zbudowana w 1910 roku w stylu neogotyckim (ul. Nadrzeczna)[16],
  • Cmentarz Polska Górka przy ul. Olsztyńskiej. Część grobów pochodzi z I połowy XIX w. Jest tu pochowany pastor Gustaw Gizewiusz pochodzący z rdzennie polskiej rodziny, niezmordowany orędownik polskości Mazur. Urodził się 21 maja 1810 roku w Piszu, a w roku 1835 osiedlił się w Ostródzie jako pastor polskiego kościoła ewangelickiego. W 1848 roku został wybrany polskim posłem do Parlamentu Niemieckiego. Zmarł nagle 7 maja 1848 roku. Pośród ruin cmentarza zwracają uwagę zabytkowe nagrobki pożydowskie oraz neoklasycystyczna brama z XIX w.[16],

Zespoły koszarowe[edytuj | edytuj kod]

  • Koszary artyleryjskie (tzw. Białe Koszary) – oddane do użytku w 1913 roku, zostały zaprojektowane przez Fritza Heitmanna[16]
  • Koszary Grollmanna (tzw. Czerwone Koszary) – zbudowane w latach 1890–1898, głównie przy użyciu czerwonej cegły[16]
  • Koszary przy ul. garnizonowej (Bergkaserne) – Najstarsze ostródzkie koszary, zbudowane w połowie XIX w. Obecnie popadające w ruinę[17]

Budowle obronne[edytuj | edytuj kod]

  • Zamek pokrzyżacki pierwotnie w stylu gotyckim, następnie kilkakrotnie przebudowywany. Pochodzi z XIV w. i był siedzibą komturstwa krzyżackiego. Od 1977 roku odbudowywany po zniszczeniach spowodowanych wojną[16],
  • Fragmenty gotyckich murów obronnych z XV w. Przy obecnym kościele św. Dominika Savio ul. św. Dominika Savio, ul. Drwęckiej oraz u zbiegu ul. Mickiewicza i ul. Wyspiańskiego[16],

Pozostałe[edytuj | edytuj kod]

  • Gotycki układ urbanistyczny miasta lokowanego ok. 1270 r. (obecnie przebudowany plac 1000-lecia)[18],
  • Urządzenia Kanału Elbląskiego (Śluza Ostróda), ul. Szosa Elbląska[16].
  • Wieża Bismarcka zbudowana w 1902 roku, pierwsza tego typu budowla w Prusach Wschodnich[16].
  • Dworzec kolejowy z końca XIX w.[16]
  • Budynek liceum ogólnokształcącego, eklektyczny z 1907 roku[16],
  • Dawna rogatka przy posesji Szkoły Podstawowej Nr 1, neoklasycystyczna z XIX w.[18]
  • Neogotycka wieża ciśnień pochodząca z przełomu XIX i XX w. (ul. Drwęcka)[16].
  • Kamienice z XIX i początku XX w. znajdujące się głównie przy ulicach: Mickiewicza, Sienkiewicza, Jana Pawła II, Czarnieckiego, Słowackiego, 11 Listopada, Armii Krajowej[16].
  • Spichlerz szachulcowy z przełomu XIX i XX wieku, ul. Słowackiego.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W Ostródzie znajduje się podstrefa Warmińsko-Mazurskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[19].

Lokalne instytucje i organizacje gospodarcze[edytuj | edytuj kod]

  • Cech Rzemieślników i Przedsiębiorców w Ostródzie
  • Fundacja Rozwoju Przedsiębiorczości ATUT
  • Inkubator Przedsiębiorczości Społecznej w Ostródzie
  • Zachodniomazurska Lokalna Organizacja Turystyczna

Bezrobocie[edytuj | edytuj kod]

Bezrobocie rejestrowane w Ostródzie wynosiło w 2015 roku 11,1% (13,3% wśród kobiet i 9,1% wśród mężczyzn). Jest to znacznie mniej od stopy bezrobocia rejestrowanego dla województwa warmińsko-mazurskiego oraz znacznie więcej od stopy bezrobocia rejestrowanego dla całej Polski[20].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Lista szkół znajdujących się w Ostródzie[21]:

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 2 im. Gustawa Gizewiusza
  • Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Ostródzie
  • Szkoła Podstawowa nr 1 im. Armii Krajowej
  • Szkoła Podstawowa nr 2 im. Gustawa Gizewiusza
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Jana Pawła II
  • Zespół Szkolno-Przedszkolny nr 4 z oddziałami gimnazjalnymi
  • Szkoła Podstawowa nr 5 im. Janusza Korczaka
  • Szkoła Podstawowa nr 6 im. Kornela Makuszyńskiego

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 1 im Polskich Noblistów
  • Gimnazjum nr 2 im. Zdzisława Krzyszkowiaka
  • Gimnazjum im. ks. Jana Twardowskiego
  • Salezjańskie Gimnazjum Niepubliczne im. św. Dominika Savio
  • Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Ostródzie[22]
Liceum Ogólnokształcące nr 1 im. Jana Bażyńskiego

Szkoły ponadgimnazjalne[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Ostródzie
  • Liceum Ogólnokształcące im. Jana Bażyńskiego
  • Salezjańskie Liceum Ogólnokształcące im św. Dominika Savio
  • Zespół Szkół Rolniczych im. Wincentego Witosa
  • Zespół Szkół Zawodowych im. Sándora Petőfiego
  • Zespół Szkół Zawodowych im. Stanisława Staszica
  • Centrum Kształcenia Ustawicznego

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Amfiteatr
 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Ośrodki kultury[edytuj | edytuj kod]

  • Centrum Kultury w Ostródzie (ul. Mickiewicza 22), któremu podlegają:

Biblioteki[edytuj | edytuj kod]

  • Miejska Biblioteka Publiczna – ul. Mickiewicza 22
  • Filia Miejskiej Biblioteki Publicznej – ul. Chrobrego 2
  • Powiatowa Biblioteka Pedagogiczna (do 1 września 2014 Filia Warmińsko-Mazurskiej Biblioteki Pedagogicznej w Elblągu[23]) – ul. Grunwaldzka 50
  • Powiatowa Biblioteka Publiczna – ul. Drwęcka 2

Muzea[edytuj | edytuj kod]

Lokalne media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

W Ostródzie wydawane są dwie lokalne gazety:

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja Mazury (była Telewizja Ostróda)[24].

Lokalne serwisy internetowe[edytuj | edytuj kod]

  • Ostróda Flesz[25]
  • Nasz Głos Ostróda
  • Ostróda News[26]
  • Ostróda2012
  • Nasza Ostróda[27]
  • OstrodaOnline.pl[28]
  • Ostroda.wm.pl[29]

Festiwale[edytuj | edytuj kod]

W Ostródzie odbywają się festiwale:

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Ostródzki Klub KYOKUSHIN KARATE[30]
  • OKS Sokół Ostróda – klub piłkarski. W sezonie 2015/2016 piłkarze występują w III lidze, w grupie podlasko – warmińsko-mazurskiej[31].
  • MLKS Foto „Ola” Ostróda – klub siatkarski
  • SL „SALOS” – klub siatkarski
  • Klub Żeglarski „Ostróda”
  • Klub Sportowy „Gladius” Ostróda (Taekwondo)
  • UKS Shizoku Ostróda (judo)
  • A.M.K. Drwęca (sporty motorowe)
  • „Ostródzianka” – Morliny Ostróda (tenis stołowy)
  • KS „Sokół” (kajakarstwo)
  • OKK Ostróda (kajakarstwo)
  • Klub Strzelecki „Garda” w Ostródzie[32], strzelnica na terenie leśnictwa Kaczory za jeziorem Puzy
  • MLKS Ostróda, lekkoaltletyka. Trener Ryszard Nowicki
  • Tenjin Dojo Ostróda, Aikido[33].
  • UMKS Orkan Ostróda, bieg na orientację
  • Klub Sportowy PLAY/Akademia Piłki Ręcznej PLAY
  • Akademia Piłkarska Ostróda (piłka nożna)

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Neogotycki kościół ewangelicki z 1907 r.

Kościół katolicki[edytuj | edytuj kod]

Kościół Rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Grekokatolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Kościoły protestanckie[edytuj | edytuj kod]

Inne[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Transport śródlądowy[edytuj | edytuj kod]

W sezonie letnim Żegluga Ostródzko-Elbląska organizuje rejsy statkami tzw. białej floty po jeziorze Drwęckim i Kanałem Ostródzko-Elbląskim.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Ostróda jest ważnym węzłem dróg krajowych:

Ostródzcy przewoźnicy[edytuj | edytuj kod]

  • PKS Ostróda – przedsiębiorstwo obsługujące komunikację regionalną i dalekobieżną. Posiada linie dalekobieżne do Warszawy, Bydgoszczy i Gdańska oraz regionalne do Olsztyna, Morąga, Dzierzgonia, Zalewa, Lubawy, Lidzbarka Welskiego, Ornety, Olsztynka i Działdowa. Są obsługiwane również kursy do mniejszych miejscowości powiatu ostródzkiego.
  • Żegluga Ostródzko-Elbląska – przedsiębiorstwo obsługujące komunikację miejską. W dni robocze uruchamia 8 linii dziennych, a w święta – 3 linie dzienne.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

W Ostródzie znajduje się dworzec kolejowy, obok którego przebiega jedna linia kolejowa

Nr linii Trasa Status Data otwarcia
353 Poznań WschódŻeleznodorożnyj czynna 1872

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie
Miasto Kraj Data podpisania umowy
 CoA Osterode-am-Harz official-Shield.svg Osterode am Harz  Niemcy 24.04.1994
 Coat of arms of Silute (Lithuania).png Szyłokarczma  Litwa 27.09.2001

Sąsiednie jednostki administracyjne[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele miasta Ostródy[edytuj | edytuj kod]

  • Zdzisław Krzyszkowiak – lekkoatleta, rekordzista świata w biegach, złoty medalista olimpijski.
  • Krystyna Chojnowska-Liskiewicz – jachtowy kapitan ż.w., pierwsza kobieta, która samotnie opłynęła kulę ziemską (s/y „Mazurek”, 1976-1978), absolwentka ostródzkiego LO, honorowy obywatel miasta Ostródy
  • Gunter Verheugenkomisarz UE ds. przemysłu w Komisji José Barroso, były komisarz ds. rozszerzenia w Komisji Romano Prodiego, honorowy obywatel miasta Ostródy od 10 maja 2009
  • Tadeusz Oracki – profesor filologii, honorowy obywatel miasta od 31.01.2014 r
  • Edgar Steiner – honorowy obywatel miasta od 31.01.2014 r.[38]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Ostródzkie molo

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. [1], w oparciu o dane GUS.
  2. Główny Urząd Statystyczny / Obszary tematyczne / Ludność, stat.gov.pl [dostęp 2018-01-24].
  3. Lista miejscowości – Polska.
  4. Ostróda » mapy, nieruchomości, GUS, szkoły, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, edukacja, tabele, polskawliczbach.pl [dostęp 2017-11-25].
  5. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  6. http://pismo.pruthenia.pl/pruthenia_7/Pruthenia_7_2012_Wadyl-S_Grodzisko_w_Ornowie-Lesiaku_w_%C5%9Bwietle_wynik%C3%B3w_ostatnich_bada%C5%84.pdf.
  7. Tomasz Darmochwał, Marek Jacek Rumiński: Warmia Mazury, przewodnik. Białystok: Agencja TD, 1996 ​ISBN 83-902165-0-7​ s. 39.
  8. a b Piotr Skurzyński „Warmia, Mazury, Suwalszczyzna” Wyd. Sport i Turystyka – Muza S.A. Warszawa 2004 ​ISBN 83-7200-631-8​ s. 236.
  9. Informationsseite – DENIC eG, www.verwaltungsgeschichte.de [dostęp 2018-07-27] [zarchiwizowane z adresu 2017-11-24] (niem.).
  10. Słownik geograficzno-krajoznawczy Polski, Elżbieta Bajkiewicz-Grabowska (red.), Iwona Swenson (red.), Zofia Aleksandrowicz, Warszawa: PWN, 1998, s. 531, ISBN 83-01-12677-9, OCLC 830195866.
  11. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 481.
  12. Miasta polskie w Tysiącleciu, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, t. II, s. 138–139.
  13. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  14. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyk Warszawa 1983 ​ISBN 83-217-2329-2​ s. 213
  15. a b http://www.polskawliczbach.pl/Ostroda, w oparciu o dane GUS.
  16. a b c d e f g h i j k l m n o Lista wybranych zabytków Ostródy. [dostęp 2015-03-25].
  17. Bergkaserne – W. Skrobot o dewastacji najstarszych ostródzkich koszar. [dostęp 2015-03-25].
  18. a b Lista ostródzkich obiektów wpisanych do rejestru zabytków. Oficjalna strona internetowa powiatu ostródzkiego. [dostęp 2015-03-25].
  19. Strona internetowa WMSSE. [dostęp 2015-04-01].
  20. Strona polskawliczbach.pl, rynek pracy.
  21. Przewodnik>Szkoły (pol.). Ostróda Online. [dostęp 2009-02-11].
  22. Strona szkzkoły.
  23. Bibliotekarze nie stracą pracy a Ostróda biblioteki. [dostęp 2015-03-15].
  24. Strona Internetowa Telewizji Mazury. [dostęp 2015-03-13].
  25. OSTRÓDA FLESZ – Ostróda Flesz, Ostróda Flesz [dostęp 2018-03-18] (pol.).
  26. Ostróda News, Ostróda News [dostęp 2016-08-02] (pol.).
  27. Nasza Ostróda.
  28. OstrodaOnline.pl.
  29. Ostroda.wm.pl.
  30. Strona klubu.
  31. Strona www.90minut.pl.
  32. KLUB STRZELECKI GARDA. [dostęp 2014-03-23].
  33. Strona klubu.
  34. Uchwała Nr XXIX/173/2008 Rady Miejskiej w sprawie zmiany nazwy ulicy.
  35. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-18]
  36. A. Kopiczko, Panorama wyznaniowa województwa olsztyńskiego po II wojnie światowej, s. 63, 64.
  37. Dane według [2].
  38. Profesorowie Oracki i Steiner. Kim są nowi honorowi obywatele Ostródy?. [dostęp 6.05.2014].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]