Oswald Spengler

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Oswald Arnold Gottfried Spengler
Ilustracja
Data i miejsce urodzenia 29 maja 1880
Blankenburg
Data i miejsce śmierci 8 maja 1936
Monachium
Zawód filozof
Oswald Arnold Gottfried Spengler signature.svg

Oswald Arnold Gottfried Spengler (ur. 29 maja 1880 w Blankenburg (Harz), zm. 8 maja 1936 w Monachium) – niemiecki filozof kultury i historii. W kręgu jego zainteresowań znajdowały się nauki przyrodnicze, matematyka, filozofia, historia, sztuka.

Życiorys[edytuj]

Oswald Spengler urodził się 29 maja 1880 w Blankenburg (Harz) u podnóża gór Harz jako najstarszy spośród czworga rodzeństwa. Jego rodzina należała do typowego niemieckiego konserwatywnego drobnomieszczaństwa. Jego ojciec, technik górnictwa, wywodzący się z rodziny o długich tradycjach górniczych, pracował jako urzędnik pocztowy. Atmosferę domu cechował emocjonalny chłód, co spowodowało że młody Spengler zwrócił się do książek i wielkich postaci kultury. Nigdy nie cieszył się dobrym zdrowiem, przez całe życie nękała go migrena i stany lękowe.

Kiedy Spengler miał dziesięć lat, jego rodzina przeprowadziła się do uniwersyteckiego miasta Halle. Tu w liceum klasycznym uzyskał wykształcenie, ucząc się greki, łaciny, matematyki i nauk przyrodniczych. Tutaj też rozwijał swoje zainteresowanie sztuką, w szczególności poezją, dramatem i muzyką. Przeprowadził nawet doświadczenia z kilkoma kreacjami artystycznymi – niektóre z nich zachowały się do dnia dzisiejszego.

Po śmierci ojca w 1901 Spengler jako wolny słuchacz studiował na kilku uniwersytetach (monachijskim, berlińskim i w Halle), wybierając wykłady z rozmaitych dziedzin: historii, filozofii, matematyki, nauk przyrodniczych, literatury, muzyki i sztuk pięknych. Jego studia były nieukierunkowane. W 1903 napisany przez niego doktorat dotyczący Heraklita został odrzucony z powodu niewystarczających odniesień. Wydarzenie to przekreśliło jego szansę na karierę akademicką, jednak doktorat otrzymał w 1904. W 1905 cierpiał z powodu nagłego załamania nerwowego.

Przez krótki czas pracował jako nauczyciel w Saarbrücken i Düsseldorfie. Od 1908 do 1911 uczył nauk ścisłych, niemieckiej historii i matematyki w liceum (Realgymnasium) w Hamburgu.

W 1911, po śmierci matki, przeprowadził się do Monachium, gdzie mieszkał do swojej śmierci w 1936. Żył w samotności, utrzymując się ze skromnego spadku, prywatnego nauczania i pisania co pewien czas artykułów do gazet. Nie posiadał żadnych książek.

Rozpoczął wówczas pracę nad pierwszym tomem Zmierzchu Zachodu skupiającym się wyłącznie na Niemczech, ale ważne dla niego wydarzenia drugiego kryzysu marokańskiego spowodowały rozszerzenie zakresu tego studium. Spenglera zainspirowało także dzieło Otto Seecka: Zmierzch i upadek świata starożytnego.

Zmierzch został ukończony w 1914, ale jego publikację odłożono z powodu I wojny światowej. Podczas wojny Spengler utracił większą część spadku zainwestowanego za granicą, więc żył w prawdziwym ubóstwie.

Gdy w 1917 opublikował Zmierzch, odniósł niebywały sukces. Powszechne upokorzenie postanowieniami traktatu wersalskiego i załamanie koniunktury napędzane przez hiperinflację, wydawały się dowodzić słuszności pesymistycznych wniosków Spenglera (pisząc książkę, sądził on, iż Niemcy wygrają wielką wojnę). Pocieszyło one rozgoryczonych Niemców ponieważ pozornie usprawiedliwiły ich porażkę jako część większych globalnych procesów. Dzieło zostało dobrze przyjęte także poza granicami Niemiec, i przed 1919 zostało przetłumaczone na kilka innych języków. Spengler odrzucił ofertę profesury na Uniwersytecie w Getyndze, mówiąc, że potrzebuje więcej czasu na poświęcenie się pisarstwu.

Książka była powszechnie omawiana, również przez tych, którzy jej nie czytali (albo jej nie rozumieli). Historycy poczuli się urażeni przez amatorski wysiłek autora nieprzyuczonego do zawodu i jego apologetycznym nie-naukowym podejściem. Tomasz Mann porównał lekturę Spenglera do czytania po raz pierwszy Arthura Schopenhauera. Nauczyciele akademiccy nie byli jednak jednomyślni w ocenie jego książki. Max Weber przedstawił Spenglera jak „bardzo pomysłowego i wyuczonego dyletanta”. Karl Popper przedstawił dzieło jako bezcelowe. Niejasność, intuicjonizm i mistycyzm były łatwymi celami, specjalnie dla pozytywistów i neokantystów którzy nie doszukiwali się żadnego sensu w historii. Ludwig Wittgenstein, podzielał kulturowy pesymizm Spenglera. Zmierzch stał się jednym z filarów teorii cyklu społecznego. Feliks Koneczny zwrócił uwagę na to, że Spengler terminy „kultura” i „cywilizacja” używa do oznaczania różnych faz tego samego procesu. Dopóki rozwija się i kwitnie, jest kulturą, gdy przestaje być twórczą i wyczerpuje się, staje się cywilizacją. Zaliczył jego teorię do stanowiska biologicznego wobec historii, przyjmującego, że ludy, państwa i cywilizacje mają swoją młodość, wiek dojrzały i starość na podobieństwo życia pojedynczego człowieka. Dlatego kultury i cywilizacje wykazują według Spenglera podobne stadia rozwojowe, zaś kultura faustowska (pruska) przemienia się w pierwszej połowie XX wieku w cywilizację i tworzy się w niej imperializm.

W drugim tomie, opublikowanym w 1920, Spengler dowodził, że niemiecki socjalizm różni się od marksizmu, będąc bliższym tradycyjnemu niemieckiemu konserwatyzmowi. W 1924, po społeczno-gospodarczym wstrząsie i inflacji, wieszcząc odejście od „ruletki powszechnych wyborów i wolnej prasy” oraz koniec demokracji[1], Spengler zajął się polityką w celu wyniesienia generała Hansa von Seeckta do roli przywódcy państwa. Cały wysiłek zawiódł, a Spengler okazał się nieudolnym w praktycznej polityce. W 1931 wydał Człowieka i technikę, w której ujawnił swój sceptycyzm wobec nadmiernego rozwoju techniki w życiu człowieka. Samą zaś ludzkość podzielił na dwa typy: słabych roślinożerców oraz silnych drapieżników, pod wpływem nauk Friedricha Nietzschego wyraźnie faworyzując mentalność drapieżnika. Ukazywał przy tym wrogość wobec liberalizmu gospodarczego, który rzekomo miał odebrać człowiekowi wolność oraz wobec intelektualistów, których uznawał za żyjących „w swoim świecie prawd”. W Człowieku i technice zawarty jest również lęk przed zagrożeniem ze strony ras „kolorowych”, które miałyby wyprzedzić w rozwoju kulturę zachodnioeuropejską (a w szczególności nordycką)[2].

Pomimo oddania głosu na Adolfa Hitlera w 1932, Spengler uważał führera za zbyt pospolitego. Poznał go w 1933, ale ten – mimo długiej dyskusji – nie zrobił na nim wrażania. Publicznie pokłócił się z Alfredem Rosenbergiem, a uwagi na temat führera i pesymizm doprowadziły do publicznej izolacji. Chociaż jego poglądy polityczne były w niektórych punktach zbieżne z nazizmem, pozostał wobec niego zdystansowany. W 1933 Spengler został członkiem Akademii Niemieckiej, wydał również swoją ostatnią publikację pod tytułem Godzina wyboru.

Ostatnie lata życia spędził w Monachium, słuchając Beethovena, czytając Moliera i Szekspira, kupując tysiące książek, kolekcjonując starożytną broń Turków, Persów i Hindusów. Urządzał sporadyczne wycieczki do Włoch i w góry Harz. Z informacji podanej przez Hansa Franka wynika, że Spengler miał w prywatnym liście do niego prorokować, iż III Rzesza nie przetrwa dziesięciu lat[3]. Umarł na zawał serca 8 maja 1936, na trzy tygodnie przed swymi pięćdziesiątymi szóstymi urodzinami. Został pochowany na cmentarzu Północnym w Monachium.

Poglądy[edytuj]

Filozoficzne koncepcje Spenglera stanowiły syntezę trzech nurtów niemieckiej filozofii życia. Jej metafizyczną podstawą była wizja jedności kosmosu i uniwersalnego charakteru rządzących życiem praw powstawania, rozwoju i ginięcia, przejawiających się także w dynamice dwóch form bytu: Dasein (istnienie bezwiedne, wegetatywne, roślinne) oraz Wachsein (istnienie rozbudzone, świadome i samoświadome, nacechowane wewnętrznym napięciem, swobodne, zwierzęce i ludzkie).

Według historiozoficznej koncepcji Spenglera dzieje powszechne stanowią panoramę ośmiu kultur będących wyrazem ośmiu rodzajów dusz, między innymi magicznej, apollińskiej (kultura grecko-rzymska), faustycznej (kultura zachodnioeuropejska). Wszystkie przechodzą stadia młodości, dojrzałości (wyznaczanej równowagą napięć między zjawiskami życia i tworami ludzkiej aktywności) i starczy upadek (znamionowany przez zanik wewnętrznej dynamiki i dominację sztucznych wytworów historii). Tę ostatnią fazę rozwoju przypisywał współczesnej mu kulturze zachodniej. Poglądy te wkrótce stały się symbolem europejskiego katastrofizmu, wyrażały i współtworzyły dekadencką atmosferę Niemiec w okresie poprzedzającym dojście do władzy Hitlera.

Krytyka[edytuj]

Jakkolwiek poglądy Spenglera po I wojnie światowej pozwoliły mu zdobyć rzeszę zwolenników, jego doktryna filozoficzna była krytykowana na dwóch płaszczyznach. Po pierwsze, zarzucano mu dyletantyzm, „naginanie faktów do swoich założeń i twierdzeń” oraz brak subtelności w ujmowaniu poruszanych przezeń zagadnień[4]. Ernst Cassirer nazywał Zmierzch Zachodu „astrologią historyczną”[5], a Karl Popper krytykował Spenglera również za prymitywny historycyzm w opisie upadku kultur[6]. Po drugie, zarzucano Spenglerowi, iż autorytaryzm oraz biologizm pism Spenglera stanowił inspirację dla wyznawców ideologii nazistowskiej; mimo że wobec samego Hitlera autor Zmierzchu Zachodu zachował dystans, samo przejęcie władzy przez NSDAP przyjmował jako szansę na odrodzenie potęgi Niemiec[7][8].

Prace[edytuj]

  • Der metaphysische Grundgedanke der heraklitischen Philosophie, 1904
  • Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom 1, Wiedeń 1918, tom 2, Monachium 1922
  • Preußentum und Sozialismus, 1919
  • Neubau des Deutschen Reiches, 1924
  • Politische Pflichten der deutschen Jugend, 1924
  • Der Staat. Das Problem der Stände, Staat und Geschichte Philosophie der Politik, 1924
  • Der Mensch und die Technik. Beitrag zu einer Philosophie des Lebens, Monachium 1931
  • Politische Schriften, 1932
  • Godzina wyboru (Jahre der Entscheidung, 1933)

Tłumaczenia na język polski[edytuj]

  • Zmierzch Zachodu. Zarys morfologii historii uniwersalnej (skrót dokonany przez Helmuta Wernera), tł. i przedmowa Józef Marzęcki, Warszawa 2001, Wydawnictwo KR, s. 466, ​ISBN 83-86989-95-5​ (Der Untergang des Abendlandes. Umrisse einer Morphologie der Weltgeschichte, tom 1, Wiedeń 1918, tom 2, Monachium 1922)
  • Historia, kultura, polityka (wybór pism), wybor i wstęp Andrzej Kołakowski, tł. Andrzej Kołakowski i Jerzy Łoziński, Warszawa 1990, Państwowy Instytut Wydawniczy, seria Biblioteka Myśli Współczesnej – podseria z kostką (Mensch und die Technik. Breitrag zu einer Philosophie des Lebens 1931.

Przypisy

  1. Powinności polityczne młodzieży niemieckiej [w:] Oswald Spengler, Historia, kultura, polityka, Andrzej Kołakowski, Warszawa 1990, s. 252.
  2. Oswald Spengler, Człowiek i technika [w:] Oswald Spengler, Historia, kultura, polityka, Andrzej Kołakowski (tłum.), Warszawa 1990, s. 27–83.
  3. Hans Frank, Im Angesicht des Galgens: Deutung Hitlers und seiner Zeit auf Grund eigener Erlbnisse und Erkenntnisse. Geschrieben im Nürnberger Justizgefängnis, München-Gräfelfing 1953, s. 255, za: Frits Boterman, Oswald Spengler en Der Untergang des Abendlandes: cultuurpessimist en politiek activist, Den Haag 1993, s. 332.
  4. Zygmunt Łempicki, Oswald Spengler, „Przegląd Filozoficzny”, 39 (3), 1936, s. 217.
  5. Ernst Cassirer, Myth of the State, New Haven 1961, s. 291.
  6. Karl Popper, The Open Society, London: George Routledge & Sons, 1947, 197 (przypis 45 do rozdz. 4).
  7. Michael Biddiss, History as Destiny: Gobineau, H. S. Chamberlain and Spengler, „Transactions of the Royal Historical Society”, 7, 1997, s. 99.
  8. Frederick L. Schuman, The Political Theory of German Fascism, „The American Political Science Review”, 28 (2), 1934, s. 211, 231.

Bibliografia[edytuj]

  • Andrzej Kołakowski: Spengler. Warszawa 1981, Wiedza Powszechna, seria „Myśli i Ludzie”. ​ISBN 83-214-0247-X​ (zawiera również wybór pism)
  • Marcin Urbaniak: Koncepcja człowieka faustowskiego w filozofii Oswalda Spenglera. Nowy Sącz 2006, Wydawnictwo Assembly, ​ISBN 978-83-60676-01-1​.
  • John Farrenkopf: Prophet of Decline. Spengler on World History and Politics. Baton Rouge 2001
  • Michael Thöndl: Wie oft stirbt das Abendland? Oswald Spenglers These vom zweifachen Untergang [w:] „Archiv für Kulturgeschichte”, 86 (2004), Heft 2, s. 441–461.