Ouryzja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ouryzja
Ilustracja
Ourisia macrophylla
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad Euphyllophyta
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad astrowe
Rząd jasnotowce
Rodzina babkowate
Rodzaj ouryzja
Nazwa systematyczna
Ourisia Commerson in A. L. Jussieu
Gen. 100. 4 Aug 1789[2]
Typ nomenklatoryczny
non designatus[2]
Ourisia simpsonii

Ouryzja[3] (Ourisia) – rodzaj roślin z rodziny babkowatych. Obejmuje 28 gatunków[4]. Najwięcej z nich, bo 15, rośnie w Andach w Ameryce Południowej, 12 gatunków występuje na Nowej Zelandii (z czego 11 na Wyspie Południowej[5]), a jeden na Tasmanii[4]. Gatunki andyjskie tworzą dwie grupy zasięgowe – w środkowym Chile i dalej na południu rośnie 10 gatunków, 5 gatunków rośnie w Andach od północnych krańców Chile i Boliwii po Kolumbię i Wenezuelę. Z badań molekularnych wynika, że rodzaj wyewoluował w Andach w środkowej części Chile i stąd rozprzestrzenił się na południe pasma górskiego, a następnie skolonizował Andy w północnej części kontynentu i wyspy nowozelandzkie wraz z Tasmanią (tasmański gatunek jest siostrzany dla wszystkich nowozelandzkich). Mechanizm dyspersji przez Pacyfik (6 tys. km) nie jest znany, nie wyklucza się roli Antarktydy jako pomostu, ale z pewnością dyspersja nastąpiła po rozpadzie Gondwany i raczej za pomocą wiatru (nasiona Ourisia są bardzo drobne)[5]. Rośliny te zasiedlają tereny skaliste, zwykle miejsca wilgotne, najczęściej w górach[6]. Sięgają nawet do rzędnych 5000 m n.p.m., ale na wyższych szerokościach geograficznych rosną też na poziomie morza[7].

Niektóre gatunki i mieszańce (także między gatunkami nowozelandzkimi i andyjskimi) są uprawiane jako rośliny ozdobne w klimacie chłodnym i wilgotnym[6]. W Polsce uprawiane w ogrodach skalnych lub nieogrzewanych szklarniach[3].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Ourisia coccinea
Pokrój
Byliny (rzadko drewniejące u nasady[3]) o płożącym zwykle na powierzchni gleby kłączu[6], w efekcie tworzące często darnie[3] z pędami kwiatostanowymi osiągającymi do 60 cm wysokości[6].
Liście
Naprzeciwległe lub w okółkach[6], długoogonkowe[3], pojedyncze, całobrzegie lub karbowane[6], z wyraźnym użyłkowaniem[3].
Kwiaty
Wyrastają w okółkach lub parach w górnej części łodygi[6] zebrane w baldachokształtne grona[3], rzadziej pojedynczo w kątach liści[3]. Działek kielicha jest pięć i zrośnięte są tylko u nasady. Płatki korony zrośnięte są na większej ich długości w rurkę. Trzy płatki na końcu tworzą dolną wargę, dwa – górną[6]. Rurka korony ucięta, wewnątrz owłosiona[3]. Płatki mają barwę białą, różową lub czerwoną. Pręciki są cztery, w dwóch parach, osadzone u nasady rurki korony. Piąty pręcik zredukowany do drobnego prątniczka[6]. Zalążnia górna, dwukomorowa, z licznymi zalążkami i pojedynczą, długą szyjką słupka zakończoną główkowatym znamieniem[6][3].
Owoce
Torebki otwierające się dwoma klapami, zawierające liczne i drobne nasiona[6].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj z rodziny babkowatych Plantaginaceae, dawniej w szeroko ujmowanej rodzinie trędownikowatych Scrophulariaceae. Dzieli się na dwa podrodzaje – subg. Suffruticosae (trzy gatunki krzewinkowe ze środkowego Chile, siostrzane wobec reszty rodzaju) i subg. Ourisia (rośliny zielne)[7].

Wykaz gatunków (zweryfikowane i zaakceptowane nazwy gatunkowe według The Plant List[8] oraz według New Zealand Plant Conservation Network[9])

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2019-01-23].
  2. a b Ourisia. W: Index Nominum Genericorum (ING) [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2019-01-23].
  3. a b c d e f g h i j k Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Encyklopedia bylin, tom II, K–Z. Poznań: Zysk i S-ka Wydawnictwo, 2012, s. 640-641. ISBN 978-83-7506-846-7.
  4. a b David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 663. ISBN 978-1-107-11502-6.
  5. a b Heidi M. Meudt, Beryl B. Simpson. The biogeography of the austral, subalpine genus Ourisia (Plantaginaceae) based on molecular phylogenetic evidence: South American origin and dispersal to New Zealand and Tasmania. „Biological Journal of the Linnean Society”. 87, 4, s. 479–513, 2006. DOI: 10.1111/j.1095-8312.2006.00584.x. 
  6. a b c d e f g h i j k Roger Philips, Martyn Rix: The Botanical Garden. Vol. 2. Perennials and annuals. London: Macmillan, 2002, s. 256. ISBN 0-333-74890-5.
  7. a b Heidi M. Meudt, Beryl B. Simpson. Phylogenetic Analysis of Morphological Characters in Ourisia (Plantaginaceae): Taxonomic and Evolutionary Implications. „Annals of the Missouri Botanical Garden”. 94, 3, s. 554-570, 2007. 
  8. Ourisia. W: The Plant List. Version 1.1 [on-line]. [dostęp 2019-01-23].
  9. Ourisia. New Zealand Plant Conservation Network. [dostęp 2019-02-04].