PESEL

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL) – centralny zbiór danych prowadzony w Polsce przez ministra właściwego do spraw informatyzacji (do końca 2015 r. przez ministra właściwego do spraw wewnętrznych) na mocy ustawy o ewidencji ludności[1]. Rejestr służy do gromadzenia podstawowych informacji identyfikujących tożsamość i status administracyjno-prawny obywateli polskich oraz cudzoziemców zamieszkujących na terenie Rzeczypospolitej Polskiej. Potocznie mianem PESEL określa się również numer ewidencyjny osoby fizycznej wykorzystywany w tym rejestrze[2].

Geneza i rozwój systemu

MAGISTER: rejestr osób z wyższym wykształceniem

Pierwszym systemem do ewidencjonowania dużej grupy obywateli polskich był rejestr MAGISTER, uruchomiony w latach 1973–1974, zawierający dane wszystkich osób z wyższym wykształceniem. Rejestr był zasilany danymi z 60 tys. zakładów pracy i uczelni wyższych. Zawierał ok. 630 tys. rekordów. Przechowywał bardzo szczegółowe, wrażliwe dane osobowe[3] i informacje o przebiegu kariery zawodowej i naukowej[4][5].

Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności: rejestr wszystkich obywateli

Zadanie utworzenia informatycznego systemu ewidencji ludności wpisano do planu pięcioletniego 1970–1974, co w czerwcu 1970 potwierdzono przez Prezydium Rządu decyzją o budowie rejestru wszystkich obywateli PRL. Rejestr ten miał nosić nazwę Powszechny Elektroniczny System Ewidencji Ludności (PESEL), a jednym z jego celów było kompleksowe ujęcie tematu człowieka jako centralnego podmiotu całej gospodarki[4]. Jednym z problemów, z którym borykała się ówczesna administracja, było znaczne rozproszenie ewidencji ludności, co było spowodowane przejęciem przez PRL dokumentów pozostałych po zaborach pruskim, rosyjskim i austriackim, dodatkowo zdekompletowanych przez dwie wojny światowe[6].

 Osobny artykuł: Departament PESEL MSW.

PESEL został początkowo uruchomiony na komputerach Siemens 7755(który na rynku konkurował z IBM-370 modele 145 i 158, Univac system 90/70 i 1100/10, i Honeywell 66/40 oraz 66/60)[7] wyposażonych w 2 MB pamięci RAM oraz 4 linie dysków 8x150 MB. Po wprowadzeniu stanu wojennego (1981–1983) embargo oraz ograniczenia CoCom zmusiły MSW do wdrożenia autorskich rozwiązań takich jak System Zarządzania Bazą Danych JANTAR (1984)[8][9], krajowe komputery R-32 oraz osprzęt produkowany przez zakłady ELWRO, MERAMAT, MERA BŁONIE, MERA ZABRZE, MERA STER, TELETRA[6].

System PESEL miał początkowo stanowić część ogólnokrajowej „rewolucji informatycznej”, w ramach której powstać miały systemy wspomagające planowanie CENPLAN (administracja centralna), RESPLAN (resorty), REGIPLAN (władze wojewódzkie), WEKTOR (inwestycje krajowe) oraz sieć teleinformatyczna administracji publicznej INFOSTRADA. Większość z tych systemów ostatecznie nie powstała z powodu oporu administracji, nieskoordynowanych działań różnych resortów i konfliktów na różnych szczeblach władzy[10]. Ostatecznie z planów pozostał jedynie system PESEL oraz stworzony na potrzeby GUS „rejestr jednostek gospodarki uspołecznionej”, czyli REGON[11].

Na początku lat 90. XX wieku system PESEL został zmigrowany do technologii mainframe. Aplikacja JANTAR została przeniesiona na system IBM zSeries, pod kontrolą systemu operacyjnego z/OS. Aplikacja systemu PESEL została napisana w całości w assemblerze systemu mainframe[12]. Dostęp do bazy danych dla użytkowników on-line realizowany jest za pośrednictwem własnego monitora teletransmisji tzw. „Łącznika”[13].

Podstawa prawna systemu

Dla okresu od 1970 do 1997 roku niejasna jest ustawowa podstawa dla funkcjonowania systemu, gdyż w roku 1997 do ustawy z 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych[14] wprowadzono ustawą z 20 sierpnia[15] przepis (w zmienionej treści art. 37) o umieszczaniu w dowodzie osobistym "numeru ewidencyjnego ... PESEL", z zastrzeżeniem że będzie to wykonywane po wejściu w życie ustawy określającej organizację i zasady funkcjonowania powszechnego elektronicznego systemu ewidencji ludności.

Od 2010 r. podstawą prawną była ustawa z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności[16].

1 marca 2015 weszła w życie nowela ustawy o dowodach osobistych, ustawy o ewidencji ludności oraz ustawy – Prawo o aktach stanu cywilnego. Tego dnia połączone zostały: rejestry PESEL, ewidencja dowodów osobistych i akta stanu cywilnego. Do wprowadzania danych do połączonego systemu służy program Źródło.

System Rejestrów Państwowych (SRP)

W celu realizacji ww. ustawy z 1 marca 2015 r. w Centralnym Ośrodku Informatyki został przygotowany nowy system integrujący  Bazę PESEL (oraz System Odznaczeń Państwowych i Centralny Rejestr Sprzeciwów), a także Centralną Ewidencję Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych (CEWiUDO). Na SRP składa się również nie istniejąca wcześniej Baza Usług Stanu Cywilnego (BUSC).  Do wprowadzania danych do nowego systemu służy interfejs - Źródło. SRP został napisany w Javie Enterprise (7) na platformę aplikacyjną JBoss.

W zakresie danych PESEL do nowego systemu zostały zmigrowane dane dostępne centralnie. Do poprawy jakości centralnej ewidencji dowodów zostały wykorzystane ponadto kopie baz lokalnych (Gminne Ewidencje Wydanych i Unieważnionych Dowodów Osobistych). Po uruchomieniu SRP dane przechowywane centralnie zaczęły być wykorzystywane jako zbiór referencyjny co pozwala na postępującą korektę ich jakości.

Elementy rejestru

Tworzony rejestr zawiera następujące dane:

  1. nazwisko i imię (imiona);
  2. nazwisko rodowe;
  3. imiona i nazwiska rodowe rodziców;
  4. data urodzenia;
  5. miejsce urodzenia;
  6. kraj urodzenia;
  7. stan cywilny;
  8. numer aktu urodzenia i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony;
  9. płeć;
  10. numer PESEL;
  11. obywatelstwo albo status bezpaństwowca;
  12. imię i nazwisko rodowe oraz numer PESEL małżonka, jeżeli został mu nadany;
  13. data zawarcia związku małżeńskiego, numer aktu małżeństwa i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony, data rozwiązania związku małżeńskiego, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który rozwiązał małżeństwo, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który ustalił nieistnienie małżeństwa, sygnatura akt i oznaczenie sądu, który unieważnił małżeństwo, data zgonu małżonka albo data znalezienia jego zwłok, numer jego aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony;
  14. adres i data zameldowania na pobyt stały;
  15. kraj miejsca zamieszkania;
  16. kraj poprzedniego miejsca zamieszkania;
  17. data wymeldowania z miejsca pobytu stałego;
  18. adres i data zameldowania na pobyt czasowy oraz data upływu deklarowanego terminu pobytu;
  19. data wymeldowania z miejsca pobytu czasowego;
  20. data wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy i wskazanie kraju wyjazdu;
  21. data powrotu z wyjazdu poza granice Rzeczypospolitej Polskiej trwającego dłużej niż 6 miesięcy;
  22. seria, numer i data ważności ostatniego wydanego dowodu osobistego obywatela polskiego oraz oznaczenie organu wydającego dokument;
  23. seria, numer i data ważności ostatniego wydanego paszportu obywatela polskiego;
  24. seria, numer i data ważności dokumentu podróży cudzoziemca, a w przypadku cudzoziemców, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 3 lit., a i b, ważnego dokumentu podróży lub innego ważnego dokumentu potwierdzającego tożsamość i obywatelstwo;
  25. data upływu deklarowanego przez cudzoziemca terminu pobytu;
  26. data zgonu albo data znalezienia zwłok, numer aktu zgonu i oznaczenie urzędu stanu cywilnego, w którym ten akt został sporządzony.

ponadto dla cudzoziemców:

  1. seria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na osiedlenie się, zezwolenia na pobyt rezydenta długoterminowego Wspólnot Europejskich, zgody na pobyt tolerowany lub nadaniem statusu uchodźcy w RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
  2. seria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
  3. seria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,
  4. seria i numer karty pobytu wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony lub zgody na pobyt tolerowany oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
  5. seria i numer karty pobytu obywatela Unii Europejskiej wydanej w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jej wydania, data ważności, oznaczenie organu, który ją wydał,
  6. seria i numer dokumentu pobytu członka rodziny obywatela Unii Europejskiej wydanego w związku z udzieleniem zezwolenia na pobyt czasowy na terytorium RP oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który go wydał,
  7. seria i numer tymczasowego zaświadczenia tożsamości cudzoziemca oraz data jego wydania, data ważności, oznaczenie organu, który je wydał.

Numer PESEL

Każdy wpis w rejestrze jest określany unikatowym symbolem jednoznacznie identyfikującym osobę fizyczną.

Numer PESEL jest to 11-cyfrowy stały symbol numeryczny jednoznacznie identyfikujący określoną osobę fizyczną.

Zbudowany jest z następujących elementów:

Quote-alpha.png
Art. 28. USTAWA z dnia 29 sierpnia 1997 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. z 2016 r. poz. 922)
  1. (skreślony).
  2. Numery porządkowe stosowane w ewidencji ludności mogą zawierać tylko oznaczenie płci, daty urodzenia, numer nadania oraz liczbę kontrolną.
  3. Zabronione jest nadawanie ukrytych znaczeń elementom numerów porządkowych w systemach ewidencjonujących osoby fizyczne.

Przykładowa postać:

440514 0145 8
  • cyfry [1-6] – data urodzenia z określeniem stulecia urodzenia
  • cyfry [7-10] – numer serii z oznaczeniem płci
    • cyfra [10] – płeć
  • cyfra [11] – cyfra kontrolna

Numer PESEL nadaje minister właściwy do spraw wewnętrznych w formie czynności materialno-technicznej.

Nadanie numeru PESEL następuje za pośrednictwem:

  • kierownika urzędu stanu cywilnego, który sporządza akt urodzenia, zarówno obywateli polskich jak i cudzoziemców;
  • urzędu gminy właściwego ze względu na miejsce zameldowania na pobyt stały lub czasowy;
  • organu wydającego polski dokument tożsamości (dowód osobisty lub paszport);
  • organu właściwego dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy - w stosunku do osób, wobec których nie można ustalić organu właściwego w sposób wskazany w punktach powyżej.

Data urodzenia

Numeryczny zapis daty urodzenia przedstawiony jest w następującym porządku: dwie ostatnie cyfry roku, miesiąc i dzień. Dla odróżnienia poszczególnych stuleci przyjęto następującą metodę kodowania:

  • dla osób urodzonych w latach 1900 do 1999 – miesiąc zapisywany jest w sposób naturalny, tzn. dwucyfrowo od 01 do 12
  • dla osób urodzonych w innych latach niż 1900–1999 dodawane są do numeru miesiąca następujące wielkości:
    • dla lat 1800–1899 – 80
    • dla lat 2000–2099 – 20
    • dla lat 2100–2199 – 40
    • dla lat 2200–2299 – 60

Przyjęta metoda kodowania miesiąca urodzenia pozwala na rozróżnienie 5 stuleci. Kolejne miesiące w poszczególnych stuleciach mają następujące numery:

Miesiąc Stulecie
1800 – 1899 1900 – 1999 2000 – 2099 2100 – 2199 2200 – 2299
Styczeń 81 01 21 41 61
Luty 82 02 22 42 62
Marzec 83 03 23 43 63
Kwiecień 84 04 24 44 64
Maj 85 05 25 45 65
Czerwiec 86 06 26 46 66
Lipiec 87 07 27 47 67
Sierpień 88 08 28 48 68
Wrzesień 89 09 29 49 69
Październik 90 10 30 50 70
Listopad 91 11 31 51 71
Grudzień 92 12 32 52 72

Przykładowo osoba urodzona 14 lipca 2002 roku ma następujący zapis w numerze ewidencyjnym:

0 2 2 7 1 4               

Płeć

Informacja o płci osoby, której zestaw informacji jest identyfikowany, zawarta jest na 10. (przedostatniej) pozycji numeru PESEL.

  • cyfry 0, 2, 4, 6, 8 – oznaczają płeć żeńską
  • cyfry 1, 3, 5, 7, 9 – oznaczają płeć męską

Po zmianie płci przydzielany jest nowy numer PESEL[17].

Cyfra kontrolna i sprawdzanie poprawności numeru

Jedenasta cyfra jest cyfrą kontrolną, służącą do wychwytywania przekłamań numeru. Jest ona generowana na podstawie pierwszych dziesięciu cyfr. Aby sprawdzić czy dany numer PESEL jest prawidłowy, należy, zakładając, że litery a-j to kolejne cyfry numeru od lewej, obliczyć wyrażenie:

9×a + 7×b + 3×c + 1×d + 9×e + 7×f + 3×g + 1×h + 9×i + 7×j

Jeżeli ostatnia cyfra otrzymanego wyniku nie jest równa cyfrze kontrolnej, to znaczy, że numer zawiera błąd[18].

Przykład dla numeru PESEL 44051401358:

9×4 + 7×4 + 3×0 + 1×5 + 9×1 + 7×4 + 3×0 + 1×1 + 9×3 + 7×5 = 169

Wyznaczamy resztę z dzielenia sumy przez 10:

169:10 = 16 reszta = 9

Wynik 9 nie jest równy ostatniej cyfrze numeru PESEL, czyli 8, więc numer jest błędny.

Metoda równoważna

Powyższa metoda sprowadza się do obliczenia sumy:

1×a + 3×b + 7×c + 9×d + 1×e + 3×f + 7×g + 9×h + 1×i + 3×j + 1×k

(gdzie litery oznaczają kolejne cyfry numeru), a następnie sprawdzenia czy reszta z dzielenia przez 10 jest zerem. Innymi słowy, jeśli ostatnia cyfra otrzymanej sumy jest zerem, to numer PESEL jest poprawny, w przeciwnym razie numer jest błędny.

Cechy specyficzne algorytmu sprawdzania

Algorytm ma pewną wadę w przydziale wag do poszczególnych elementów, która powoduje, że gdy zamienimy rok z dniem (zamieniając zapis z rr-mm-dd na dd-mm-rr) otrzymamy identyczną sumę kontrolną jak w numerze z poprawnym zapisem. Ten Algorytm nie sprawdza sensowności danych.

Z zasady działania cyfry kontrolnej wynika, że w przypadku zamazania którejkolwiek cyfry w numerze PESEL można tę cyfrę odtworzyć.

Do weryfikacji poprawności cyfry kontrolnej można używać następujących zestawów wag: (1379137913), (7193719371), (9731973197) i (3917391739) [19]).

Błędy w nadawaniu numeru PESEL

W praktyce zdarzają się (a przynajmniej zdarzały i wciąż istnieją) numery PESEL z błędami. Błędy w dacie zwykle były zauważane i poprawiane od razu, lecz zdarzały się też powtórzenia numeru porządkowego, błędy w określeniu płci i błędne cyfry kontrolne, które zostały wychwycone po latach przy okazji wprowadzania numeru PESEL do komputerowych baz danych. W związku z tym nie można zakładać, że wynik sprawdzania jednoznacznie określa istnienie bądź nieistnienie podanego numeru PESEL.

Numer PESEL można zmienić[20]. Powodem do zmiany są przypadki, gdy nastąpiła zmiana płci, osoba ma nowy akt urodzenia lub decyzja urzędu okazała się błędna (w wyniku błędów urzędników w 2012 roku ten sam numer nadano różnym osobom w 2 tys. przypadków[21]).

Zobacz też

Przypisy

  1. Dz.U. z 2017 r. poz. 657.
  2. Zbiór PESEL. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. [zarchiwizowane z tego adresu].
  3. Dane przechowywane w rejestrze MAGISTER obejmowały: adres, stan cywilny, pochodzenie społeczne, karalność, zatrudnienie współmałżonka, liczba dzieci, liczba osób na utrzymaniu, wielkość mieszkania, wyposażenie mieszkania (łazienka, kuchnia, oddzielny ustęp itd), forma własności mieszkania, wnioski o przydział nowego mieszkania, długość drogi do pracy w jedną stronę, wykorzystywane środki komunikacji, uzyskane wykształcenie, zawód wyuczony, zawód wykonywany, data ukończenia studiów, data uzyskania dyplomu, czy studiował zgodnie z zainteresowaniami; data zatrudnienia w dany miejscu pracy, stanowisko, wykształcenie wymagane na danym stanowisku zgodnie z obowiązującymi przepisami, łączne miesięczne zarobki, liczba zmian miejsc pracy, staż pracy w danym zawodzie, staż na stanowiskach kierowniczych, odbyte kursy zawodowe, znajomość języków obcych, przynależność do organizacji społecznych i politycznych, chęć zmiany stanowiska pracy itd. Obowiązek gromadzenia i przekazywania tych danych do MSW spoczywał na zakładach pracy oraz uczelniach.
  4. a b Piotr Piętak: E-korupcja. Historia informatyzacji Polski. T. 1. 2014. ISBN 978-83-939820-0-4.
  5. Roman Kusyk (MSW): Jak „Magister” został PESEL’em – krótka historia... systemów informatycznych. konferencja Jesień Linuksowa 2013.
  6. a b Roman Warski: PESEL - krótki zarys dziejów. [dostęp 2014-10-28].
  7. Neues Siemens-Modell 7755 mit Cache und Pre-Fetch - computerwoche.de [dostęp 2017-12-09].
  8. MainFrame – o naszej firmie.
  9. INSTRUKCJA OPERATORA KOŃCÓWKI DIALOGOWEJ SYSTEMU JANTAR. MSW.
  10. Raport Kilińskiego – powtórka z historii informatyzacji. IPSec.pl, 2011.
  11. Sylwia Czubowska: Historia informatyzacji w Polsce: system PESEL największym osiągnięciem. Forsal, 2012.
  12. Internet mógł się narodzić w PRL. Rzeczpospolita, 2012.
  13. Grzegorz Pluciński: E-administracja: Polskie systemy są niezawodne. Wyborcza.biz, 2012. [zarchiwizowane z tego adresu (2013–03–02)].
  14. Dz.U. z 1974 r. Nr 14, poz. 85
  15. Dz.U. z 1997 r. Nr 113, poz. 733
  16. Dz.U. z 2017 r. poz. 657
  17. obywatel.gov.pl: Zmień numer PESEL
  18. O numerze PESEL na witrynie MSW. [dostęp 2009-01-16].
  19. Alternatywne wagi weryfikacji numeru PESEL. 2011.
  20. Kiedy numer PESEL ulega zmianie? – Mowimyjak.pl.
  21. Kosztowny błąd PESEL-u. Dziennik Polski, 2013.

Linki zewnętrzne