PZL P.11

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
PZL P.11
PZL P.11 gotowe do lotu
PZL P.11 gotowe do lotu
Dane podstawowe
Państwo  Polska
Producent Państwowe Zakłady Lotnicze
Konstruktor inż. Zygmunt Puławski
Typ jednomiejscowy samolot myśliwski
Konstrukcja górnopłat zastrzałowy o konstrukcji metalowej, podwozie klasyczne – stałe, z płozą ogonową
Załoga 1 (pilot)
Historia
Data oblotu 1931 r.
Lata produkcji 1934 – 1937
Wycofanie ze służby 1939 r.
Egzemplarze 350
Dane techniczne
Napęd patrz tabelka
Moc patrz tabelka
Wymiary
Rozpiętość patrz tabelka
Długość patrz tabelka
Wysokość patrz tabelka
Powierzchnia nośna patrz tabelka
Masa
Własna patrz tabelka
Startowa patrz tabelka
Osiągi
Prędkość maks. patrz tabelka
Prędkość wznoszenia patrz tabelka
Pułap patrz tabelka
Zasięg patrz tabelka
Dane operacyjne
Uzbrojenie
2 lub 4 karabiny maszynowe PUW wz. 33 kal. 7,92 mm
50 kg bomb
Użytkownicy
 Polska,  Rumunia,  Węgry[1],  Łotwa[2]
Rzuty
Rzuty samolotu

PZL P.11 (zwany potocznie „jedenastką”) – polski samolot myśliwski konstrukcji inżyniera Zygmunta Puławskiego z okresu przed II wojną światową.

Podstawowy polski myśliwiec wchodzący w skład Brygady Pościgowej oraz Lotnictwa Armijnego w chwili wybuchu II wojny światowej.

Historia[edytuj | edytuj kod]

PZL P.11 na lotnisku

Prace nad tą konstrukcją rozpoczął konstruktor z biura konstrukcyjnego Państwowych Zakładów Lotniczych – inż. Zygmunt Puławski, na początku 1931 roku, początkowo głównie z myślą o eksporcie. Była ona rozwinięciem modelu PZL P.7 z mocniejszym silnikiem i innymi zmianami. Po tragicznej śmierci inż. Puławskiego w marcu 1931, prace kontynuował zastępca inż. Z. Puławskiego, inż. Wsiewołod Jakimiuk. Zbudowano cztery prototypy (P.11/I z francuskim silnikiem Gnome-Rhône Jupiter VII 9Asb 480 KM i P.11/II z brytyjskim Bristol Mercury IVA 517 KM, a w 1932 roku P.11/III z silnikiem Mercury IVS2 575 KM i P.11/IV z Gnome-Rhône K9 Mistral 550 KM)[3]. Pierwszy prototyp P.11 został oblatany w sierpniu 1931 roku. Pierwszym wariantem zamówionym przez wojsko w 1933 roku był P.11a[4]. Swym wyglądem i konstrukcją przypominał on P.7 i był traktowany przez wojsko jako jego ulepszenie, zastępując P.7 w planach zamówień[5]. Napędzał go produkowany w polskich zakładach Skody na licencji silnik gwiazdowy Bristol Mercury IV S2 o mocy 500/550 KM. Obliczenia aerodynamiczne i wytrzymałościowe dla samolotu PZL P.11 wykonał inż. Piotr Bielkowicz. Początkowo zamówienie opiewało na 120 samolotów, lecz ostatecznie jedynie 50 wykonano w wersji P.11a[6]. Widoczną różnicę w stosunku do P.7 stanowił kształt statecznika pionowego, o większej powierzchni.

W lecie 1934 powstał prototyp P.11/V o ulepszonej konstrukcji, który dał początek samolotom nowego wariantu P.11c[7]. Produkcję seryjną rozpoczęto pod koniec roku[8]. Tę najbardziej znaną wersję wyróżniał nowy udoskonalony kadłub z obniżonym o 13 cm silnikiem i podniesionym o 5 cm oraz przesuniętym do tyłu o 30 cm fotelem pilota, co wydatnie poprawiało widoczność z kabiny pilota i zwiększyło jego komfort[9]. W tym samym celu poprawiony płat skrzydła, poprawiono też statecznik pionowy. Łącznie wyprodukowano 150 samolotów tej wersji[8] (podawana w starszej literaturze liczba 175 samolotów jest zawyżona). Na uzbrojenie polskich eskadr lotniczych samoloty te wchodziły od 1935 do 1937 roku.

Zainteresowanie nową konstrukcją wyraziła już na początku Rumunia, która 22 kwietnia 1933 r. zamówiła 50 maszyn oznaczonych jako P.11b[10]. Były one dostarczane począwszy od lipca 1934 roku[10]. Samoloty te od P-11a różniły się silnikiem. Wykorzystano jednostkę napędową Gnome-Rhône 9Krsd o mocy 500/515 KM. Po opracowaniu modelu P.11c Rumunia uzyskała bezpłatnie (zgodnie z zapisami umowy z roku 1933)[potrzebny przypis] jego licencję i rozpoczęła produkcję nowego modelu w fabrykach IAR. IAR P.11f był wariantem P.11c z silnikiem Gnome-Rhône 9Krse (560/610 KM). Od 1936 roku zakłady Industria Aeronautica Romana wyprodukowały 95 maszyn tego typu.

W latach 1933-1934 P.11 był jednym z najnowocześniejszych samolotów myśliwskich na świecie. Szybki postęp w technice lotniczej sprawił jednak, że w 1939 roku była to maszyna już przestarzała. Wprowadzony pod koniec 1938 roku na wyposażenie eskadr bombowych PZL.37 Łoś był szybszy od P.11 o około 80 km/h na wysokości 3000 m, a używany przez Luftwaffe w 1939 myśliwce Messerschmitt Bf 109 miał prędkość przelotową ok. 350 km/h, a maksymalną ok. 500 km/h, a dla bombowców Heinkel He 111 te osiągi wynosiły odpowiednio ok. 310 km/h i 400 km/h – w wersji "c" P.11 mógł osiągnąć co najwyżej 375 km/h. Wobec braku nowoczesnych następców dla P.11 takich jak PZL.50 Jastrząb, które znajdowały się dopiero na linii produkcyjnej (pierwsze 5 egzemplarzy), „jedenastka” stanowiła ciągle trzon lotnictwa Wojska Polskiego.

Wobec rosnącego zagrożenia ze strony III Rzeszy i dużych opóźnień programu PZL.50, jako tymczasowe rozwiązanie opracowano wersję P.11g Kobuz. Zastosowany w tym modelu został nowy mocniejszy silnik Bristol Mercury VIII (835 KM), przewidywany początkowo dla PZL.50. Tuż przed wybuchem wojny w sierpniu 1939 roku zdołano oblatać tylko prototyp, który osiągnął wciąż zbyt małą jak na potrzeby konfrontacji z niemieckimi myśliwcami prędkość 390 km/h. Został ewakuowany z Warszawy do Wielicka. Wziął on udział w walkach w kampanii wrześniowej – zestrzelono z niego jeden samolot niemiecki, oraz uszkodzono drugi (pilot H. Szczęsny).

Wersje samolotu[edytuj | edytuj kod]

  • P.11a – samolot myśliwski (silnik Mercury IVS2)
  • P.11b – samolot myśliwski, wersja eksportowa dla Rumunii (silnik Gnome-Rhône 9Krsd)
  • P.11c – samolot myśliwski (silnik Mercury VS2)
  • P.11d – wersja dla lotnictwa morskiego (jedynie projekt)
  • P.11f – samolot myśliwski, wersja produkowana w Rumunii (silnik Gnome-Rhône 9Krse)
  • P.11g Kobuz – samolot myśliwski [prototyp] (silnik Mercury VIII)
Jedyny zachowany polski PZL P.11c
Szczątki samolotu pilota Wacława Króla

Zastosowanie bojowe[edytuj | edytuj kod]

Samoloty PZL P.11 znajdujące się na wyposażeniu większości eskadr myśliwskich brały aktywny udział w walkach powietrznych podczas kampanii wrześniowej w 1939 roku. Zbyt powolne i nieliczne nie mogły w znaczący sposób przeciwstawić się nowoczesnym, mającym zdecydowaną przewagę siłom Luftwaffe. Prędkość maksymalna samolotu myśliwskiego Bf 109D była wyższa o około 135-140 km/h, samolotu bombowego Do 17 o około 60-65 km/h, a samolotu bombowego He 111 o około 25-30 km/h. Znacznie gorsze, w porównaniu do niemieckich maszyn, osiągi prędkości rekompensowała w dużym stopniu większa zwrotność, mały promień skrętu P.11, duża prędkość wznoszenia, dobra widoczność z kabiny, oraz doskonałe umiejętności pilotów. Pewne znaczenie miała także wypracowana w trakcie walk powietrznych taktyka atakowania formacji bombowych w locie nurkowym od przodu z wykorzystaniem przewagi wysokości, oraz otwieranie ognia z odległości poniżej 100 metrów. Dodatkowo zastosowany silnik gwiazdowy był mniej podatny na uszkodzenia niż silnik rzędowy powszechnie stosowany w samolotach niemieckich. Pomimo znacznej przewagi niemieckiej, polscy piloci myśliwscy zgłosili i udokumentowali 110 zestrzeleń pewnych i 16 prawdopodobnych przy stracie 118 maszyn własnych co daje współczynnik zestrzeleń powyżej 1:1.

Liczba zwycięstw polskich pilotów myśliwskich we wrześniu 1939 nie została jak dotąd w sposób niewątpliwy ustalona. Zdecydowana większość z nich została odniesiona przez pilotów P.11 (nieliczne na P.7). Komisja Historyczna Polskich Sił Powietrznych (tzw. lista Bajana), bazując na analizie polskich zgłoszeń tuż po wojnie, uznała 126 zwycięstw pewnych, jednakże liczba ta była następnie weryfikowana w oparciu o niemieckie straty[11]. Według analizy Jerzego Cynka polscy myśliwcy zestrzelili 97 samolotów (w tym 36,5 Brygada Pościgowa), a doliczając poważnie uszkodzone samoloty, Niemcy mieli stracić ich 155-160[12]. Marius Emerling z kolei twierdził, bazując na niemieckich źródłach, że polskie lotnictwo myśliwskie zestrzeliło jedynie około 50 samolotów[12].

W dniu 1 września 1939 polskie lotnictwo posiadało 128 czynnych samolotów P.11 w jednostkach bojowych, w toku kampanii 9 doszło jako uzupełnienie[13]. Ponadto, jeden P.11a i prototyp P.11g zostały użyte w jednostkach improwizowanych, co daje liczbę 139 użytych P.11[13]. Ogółem utracono (zestrzelonych lub porzuconych) 92 P.11, a resztę ewakuowano[13].

Pierwsze starcia:

  • Około 7:30 rano 1 września 1939 roku z lotniska w Balicach pod Krakowem, wystartował kpt. Mieczysław Medwecki (PZL P11c nr boczny II) a zaraz za nim Władysław Gnyś. Podczas wznoszenia się, Medwecki został zestrzelony przez Ju87 (pierwszej serii Ju87 Medwecki prawdopodobnie nie zauważył, wówczas niemiecki pilot ponownie ostrzelał samolot Medweckiego - tym razem celnie - pilot poległ w locie), samolot lotem ślizgowym opadł na ziemię. Informacje o pożarze są sprzeczne - trudno jednoznacznie określić czy samolot eksplodował po uderzeniu w ziemię, czy jedynie się zapalił czy też nie było pożaru). Medwecki był pierwszym alianckim pilotem, który poległ podczas II wojny światowej. PZL P11c był też pierwszym alianckim samolotem zestrzelonym przez Niemców[14].
  • Wczesnym rankiem 1 września 1939 roku w okolicach Olkusza nad miejscowością Żurada, w samotnej walce powietrznej, pilot 2. Pułku Lotniczego Władysław Gnyś zestrzelił dwa niemieckie samoloty bombowe typu Dornier Do 17E z 77 Pułku Bombowego Luftwaffe. Były to pierwsze samoloty niemieckie, zestrzelone przez polskiego (alianckiego) pilota myśliwskiego w II wojnie światowej (prawdopodobna jest też wersja, że Gnyś uszkodził jeden z samolotów, który następnie zderzył się z drugim)[15].
  • 1 września około godziny 7.30 z lotniska Aleksandrowice niedaleko Bielska wystartowały dwa PZL P.11 z 121 Eskadry Myśliwskiej na patrol w rejon Cieszyna. Były pilotowane przez podporucznika Bronisława Skibińskiego i jego bocznego kaprala Jana Kremskiego. W rejonie Cieszyna doszło do starcia z 5 rozpoznawczymi Do 17P. W rejonie Puńcowa zestrzelono 1 samolot nieprzyjaciela. Podporucznik Bronisław Skibiński rozbił jednak przestrzelony samolot podczas lądowania w Aleksandrowicach[16].
  • Około godziny 7 nad ranem tego samego dnia dochodzi do pierwszej dużej bitwy powietrznej II wojny światowej: w rejonie miejscowości Nieporęt dwie eskadry P-11 i jedna eskadra P-7 z IV/1 Dywizjonu Myśliwskiego Brygady Pościgowej przechwytują niemiecką wyprawę bombową w sile ok. 80 samolotów Heinkel He 111 i Dornier Do 17 eskortowane przez ok. 20 myśliwców Messerschmitt Bf-109. Po zaciętej walce samoloty wroga ulegają rozproszeniu i rezygnują z bombardowania Warszawy. Polscy piloci zestrzeliwują sześć samolotów wroga przy stracie trzech własnych[17].

Opis techniczny[edytuj | edytuj kod]

P.11c z silnikiem Mercury
Kokpit
Płaskorzeźba na budynku mieszkalnym z l.30 XX w. (Poznań)

Całkowicie metalowy górnopłat zastrzałowy, skrzydło to tzw. „Płat Puławskiego” lub „płat polski”. Podwozie samolotu klasyczne dwukołowe stałe z płozą ogonową. Kabina pilota jednomiejscowa, otwarta. Zbiornik paliwa w kadłubie za silnikiem mógł być odrzucony w razie zagrożenia pożarem. Uzbrojenie stanowiły dwa montowane w kadłubie km-y wzór 33 kal. 7.9 mm, w ok. 1/3 egzemplarzy P-11c dodano dwa karabiny maszynowe wzór 33 umieszczone w skrzydłach, kaliber 7.9 mm. Początkowo używane były km-y Vickers wz.E 7,92 mm[18]. Amunicja: P 11 a po 700 sztuk nabojów na km (łącznie: 1400 sztuk), P 11 c po 500 sztuk nabojów na km kadłubowe, i po 600 sztuk nabojów na km skrzydłowe (łącznie: 2200 sztuk)[18]. Silniejsze uzbrojenie, jak i radiostacja, wpływały na zwiększenie masy samolotu i pogorszenie jego osiągów: prędkości wznoszenia, i maksymalnej, oraz zwrotności. P-11c mógł zabierać cztery bomby 12,5 kg na wyrzutnikach podskrzydłowych Świąteckiego[18].

Stosowano silniki gwiazdowe: P-11a: Bristol Mercury IVS2 o mocy maks. 575 KM P-11b: Gnome-Rhone 9Krsd o mocy maks. 515 KM[18] P.11c: Bristol Mercury VS2 o mocy nominalnej 565 KM, maks. 600 KM P.11c (demonstrator): Bristol Mercury VIS2 o mocy maks. 645 KM (przynajmniej jeden samolot, dyspozycyjny)[19] P.11f: Gnome-Rhone 9Krse (moc nominalna: 560 KM, maksymalna: 610 KM)[18]

Zachowane egzemplarze[edytuj | edytuj kod]

Współcześnie jedyny zachowany egzemplarz P.11c znajduje się w zbiorach Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie. Samolot ten o numerze 8.63 należał do 121 Eskadry Myśliwskiej[20]. Fragmenty rozbitego PZL P.11c odnaleziono m.in. w kwietniu 2012 roku na terenie Puszczy Niepołomickiej[21].

Dane techniczne[edytuj | edytuj kod]

P.11/I P.11/II P.11/III P.11a P.11b P.11c P.11f P.11g
Masa własna (kg) 1022 1026 1032 1116 1050 1147,5 1108 1150
Masa całkowita (kg) 1467 1494 1500 1580 1525 1650 lub 1800 1586 1650
Paliwo (l) 224 224 224 224 224 224 224 224
Rozpiętość (m) 10,5 10,5 10,57 10,72 10,72 10,72 10,72 10,72
Długość (m) 7,21 7,2 7,25 7,25 7,25 7,55 7,56 7,55
Wysokość (m) 2,78 2,79 2,69 2,69 2,7 2,85 2,85 2,85
Powierzchnia nośna (m²) 17,9 17,9 17,9 17,9 17,9 17,9 17,9 17,9
Silnik Jupiter 9Asb Gnome-Rhone 9K Mercury IV/A Mercury IVS2 Gnome-Rhone 9Krsd Mercury VS2 lub VIS2 Gnome-Rhone 9Krse Mercury VIII
Moc kW/KM 379/515 390/530 408/555 380/517 386/525 600 lub 630 438/595 618/840
Prędkość maksymalna (km/h) 305 333 346 340 330 360 lub 367 360 390
Pułap (m) 8600 10100 8900 8000 ? 8040 7500 10000
Wznoszenie (m/s) 11,6 13 12,5 ? ? 12,4 lub 14,5 11 13
Zasięg (km) ? ? ? 480 550 503 lub 550 ? ?

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Węgry zdobyły jeden PZL P. 11, który został ewakuowany z Polski 23 września 1939 r.
  2. Łotwa zdobyła jeden PZL P. 11, który został ewakuowany z Polski 17 września 1939 r.
  3. Mazur 2013 ↓, s. 12, 15, 37-38.
  4. Mazur 2013 ↓, s. 17.
  5. Mazur 2013 ↓, s. 17, 20.
  6. Mazur 2013 ↓, s. 20.
  7. Mazur 2013 ↓, s. 22.
  8. a b Mazur 2013 ↓, s. 25.
  9. Mazur 2013 ↓, s. 23.
  10. a b Mazur 2013 ↓, s. 14.
  11. Mazur 2013 ↓, s. 51.
  12. a b Mazur 2013 ↓, s. 52.
  13. a b c Mazur 2013 ↓, s. 53.
  14. Pawlak 1982 ↓, s. 42.
  15. Pawlak 1982 ↓, s. 42-43.
  16. Pawlak 1982 ↓, s. 43.
  17. Pawlak 1982 ↓.
  18. a b c d e Mazur 2013 ↓, s. 38.
  19. Mazur 2013 ↓, s. 25, 38.
  20. Mazur 2013 ↓, s. 54.
  21. W Kłaju znaleziono wrak samolotu PZL P.11c

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej Morgała: Samoloty wojskowe w Polsce: 1924-1939 [T. 2]. Warszawa: Wydawnictwo "Bellona", 2003. ISBN 83-11-09319-9.
  • Krzysztof Cieślak, Wojciech Gawrych, Andrzej Glass: Samoloty myśliwskie września 1939. Warszawa: Wydaw. Czasopism i Książek Technicznych NOT "Sigma", 1987. ISBN 83-8500-111-5.
  • Witold Szewczyk: Samoloty na których walczyli Polacy. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1988, s. 58-63. ISBN 83-206-0738-8.
  • Jerzy Pawlak: Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1982. ISBN 83-206-0281-5. OCLC 21286535.
  • Wojciech Mazur: PZL.11. Edipresse Polska S.A., 2013, seria: Wielki Leksykon Uzbrojenia. Wrzesień 1939. Tom 8. ISBN 978-83-7769-556-2.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]