Przejdź do zawartości

Pałac Brühla w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Ten artykuł dotyczy pałacu przy obecnym placu Piłsudskiego w Warszawie. Zobacz też: inne pałace o tej nazwie.
Pałac Brühla w Warszawie
Ilustracja
Pałac Brühla w 1936 roku
Państwo

 Polska

Województwo

 mazowieckie

Miejscowość

Warszawa

Adres

ul. Wierzbowa 1

Typ budynku

pałac

Styl architektoniczny

rokoko

Architekt

Tylman z Gameren – przebudowa w XVII wieku, Joachim Daniel Jauch i Johann Friedrich Knöbel – przebudowa w XVIII wieku, Bohdan Pniewski – przebudowa w XX wieku

Inwestor

Jerzy Ossoliński

Rozpoczęcie budowy

1639

Ukończenie budowy

1642

Ważniejsze przebudowy

1681–1697, 1754–1759, 1932–1937

Zniszczono

1944

Pierwszy właściciel

Jerzy Ossoliński

Kolejni właściciele

Lubomirscy, Sanguszkowie, Henryk Brühl, Alojzy Fryderyk Brühl, Adam Poniński, grupa wierzycieli, władze Rosji, władze Polski

Położenie na mapie Warszawy
Mapa konturowa Warszawy, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Brühla w Warszawie”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Pałac Brühla w Warszawie”
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa konturowa województwa mazowieckiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Brühla w Warszawie”
Ziemia52°14′31″N 21°00′39″E/52,241944 21,010833
Multimedia w Wikimedia Commons

Pałac Brühla, rzadziej pałac Sandomierski[1] – rokokowy pałac, który znajdował się w Warszawie przy ul. Wierzbowej 1, przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego. Został zniszczony przez Niemców po upadku powstania warszawskiego w grudniu 1944 roku razem z sąsiednim pałacem Saskim. Planowana jest odbudowa obu pałaców.

Historia

[edytuj | edytuj kod]
Pałac Jerzego Ossolińskiego na wykonanym około 1656 rysunku autorstwa Mathiasa Palbitzkiego(inne języki)

Pałac powstał w latach 1639–1642 dla podskarbiego, kanclerza wielkiego koronnego, marszałka sejmu i wojewody sandomierskiego Jerzego Ossolińskiego. Ze względu na jedną z funkcji inwestora, wojewody sandomierskiego, pałac zwano Sandomierskim[2]. Budynek charakteryzował się zbudowanym na planie prostokąta korpusem głównym z dwiema sześciokątnymi wieżyczkami w narożach od strony ogrodu[3]. Jego architektura nawiązywała do stylu palladiańskiego[2].

Po śmierci Jerzego Ossolińskiego pałac przeszedł w ręce rodziny Lubomirskich (córka Ossolińskiego, Helena Tekla wyszła za mąż za Aleksandra Michała Lubomirskiego)[3]. Na polecenie Heleny Tekli i jej syna, Józefa Karola Lubomirskiego, w latach 1681–1697 nastąpiła przebudowa budynku według projektu Tylmana z Gameren[4][5][3]. Od strony dziedzińca dobudowano dwa dwupiętrowe alkierze ozdobione rzeźbami królów i zwieńczone stożkowymi dachami. Alkierze te połączone zostały dobudowaną siedmioosiową elewacją, która zasłoniła dotychczasową pięcioosiową. Od strony ogrodu z kolei w miejscu wież wzniesiono dwa dwupiętrowe pawilony. Prawdopodobnie w czasie tej przebudowy (albo jeszcze przed jej rozpoczęciem) wystrój wewnętrzny pałacu został wzbogacony o kamieniarkę wymontowaną z pałacu Kazanowskich, zakupionego przez Helenę Teklę w 1663[3]. Oprócz tego w pałacu zainstalowano pierwsze w Warszawie dźwigi osobowe (windy), przeznaczone dla Jerzego Ossolińskiego i jego żony. Szyb jednej z nich został odnaleziony przez Jana Zachwatowicza podczas przebudowy budynku na siedzibę Ministerstwa Spraw Zagranicznych w latach 30. XX wieku[6].

Po śmierci Józefa Karola Lubomirskiego gmach stał się własnością rodziny Sanguszków. W 1721 i 1727 był podarowywany (z problemami natury prawnej) królowi Augustowi II Mocnemu, zaś około 1733 ponownie znalazł się w rękach Sanguszków[3]. W 1750 został zakupiony przez Henryka Brühla, pierwszego ministra króla Augusta III Sasa. Z jego inicjatywy w latach 1754–1759 przeprowadzono kolejną przebudowę gmachu[2]. Autorami projektu byli dwaj architekci: Joachim Daniel Jauch i Johann Friedrich Knöbel[2][3]. Przebudowa nadała fasadom gmachu styl rokokowy[7]. Podczas prac podwyższono korpus główny do wysokości dwóch pięter i zwieńczono go wysokim dachem mansardowym. Oprócz tego nad głównym wejściem zbudowano balkon, a także zlikwidowano wnęki z rzeźbami na fasadzie przy jednoczesnym zastąpieniu ich oknami. Fasada od strony ogrodu otrzymała klasycyzującą kolumnadę. Na miejscu budynku wjezdnego zbudowano reprezentacyjną bramę, ponadto po obu stronach dziedzińca stanęły dwie piętrowe oficyny[3]. Wnętrza pałacu wyposażono w wiele sprzętów sprowadzonych z Drezna[2].

Elewacja pałacu w 2. połowie XVIII wieku

Po śmierci Brühla pałac odziedziczył jego syn, starosta warszawski Alojzy Fryderyk Brühl[2]. Gmach został wynajęty ambasadzie Rosji, a w późniejszym okresie zakupiony przez księcia Adama Ponińskiego. Obciążony licznymi długami, wkrótce stał się własnością licznej grupy wierzycieli[3]. 29 maja 1787 Rada Nieustająca przyjęła bezprecedensową w historii stosunków międzynarodowych uchwałę o zakupie z funduszy państwa pałacu Brühla jako siedziby dla ambasady Rosji za sumę 1 miliona złotych. Pieniądze te, pochodzące z nadwyżek budżetu, miały być przeznaczone na wyposażenie polskiej armii.

W latach 1787–1788 odbył się remont generalny pałacu Brühla, którym kierował Dominik Merlini, projektant Łazienek Królewskich[3][2]. Po III rozbiorze Polski budynek został rezydencją władz pruskich, w późniejszym okresie natomiast siedzibą francuskiego gubernatora Warszawy, a następnie francuskiego posła[3]. W czasach kongresowego Królestwa Polskiego pałac był miejscem urzędowania wielkiego księcia Konstantego i polityka Nikołaja Nowosilcowa[8]. Po roku 1862 gmach pełnił funkcję siedziby różnych instytucji: wydziału Paszportowego Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych (1862; w budynku zostaje też wówczas urządzona cerkiew pw. św. Jerzego Zwycięzcy, znana też jako cerkiew Warszawskiego Okręgu Wojskowego – istniejąca w pałacu do 1915), rezydencji i kancelarii Naczelnika Rządu Cywilnego (w okresie czerwiec 1862–lipiec 1863), kancelarii i rezydencji naczelnika Komitetu Urządzającego ds. włościan w Królestwie Polskim (w latach 1864–1867), kancelarii i rezydencji naczelnika Warszawskiego Komitetu Cenzury (w latach 1864–1869 i 1871–1876), kancelarii Rady Głównej Opiekuńczej Zakładów Dobroczynnych (1868), kancelarii do składania próśb u podnóżka tronu (w latach 1868–1876) oraz komisji ds. oszacowania gruntów pod rozszerzenie esplanady cytadeli (1869)[3].

W latach 1875-1876 miał miejsce remont oraz rozbiórka oficyn na tyłach pałacu (przy ul. Wierzbowej). W 1879 pozostająca część ogrodu została rozparcelowana, a przy pałacu została wytyczona ul. Kotzebue (obecna ul. Fredry). Następnie pałac pomieścił warszawski damski komitet towarzystwa Czerwonego Krzyża, w tym szpital dla żołnierzy w czasie wojny rosyjsko-tureckiej (w latach 1877–1878) oraz ekspozycje Muzeum Sztuk Pięknych i Muzeum Przemysłu i Rolnictwa (w latach 1881–1882). Jesienią 1882 budynek został przejęty przez Zarząd Warszawskiego Telegrafu, a w latach 1882–1883 część jego pomieszczeń przeznaczono na zimową siedzibę Warszawskiego Towarzystwa Wioślarskiego[3].

Pałac około roku 1908

W 1882 przeprowadzono kolejną przebudowę, która miała na celu przystosowanie budynku dla Centralnego Biura Telegraficznego (Głównego Urzędu Telegraficznego). Powstało wtedy dodatkowe wejście od ul. Kotzebue. Obniżono dach nad korpusem głównym nad którym zbudowano jednopiętrową nadbudówkę oraz obniżono z czasem wysokość zwieńczeń alkierzy. Autorem projektu przebudowy pałacu był Karol Kozłowski[9]. Przed rokiem 1932 wykonano rekonstrukcję elewacji alkierzy z czasów Tylmana z Gameren, ale z wysokością i dachami z rokokowych projektów Jaucha i Knöbla. Przebudowano też elewację korpusu głównego usuwając niekorzystne przekształcenia otworów okiennych z XIX wieku.

Architektura pałacu Brühla na zdjęciach przed rokiem 1939, od lewej do prawej: elewacja tylna pałacu (od strony ul. Fredry; widoczne nowe skrzydło zaprojektowane przez Bohdana Pniewskiego), kolumnada pałacu i brama pałacu

Po przeniesieniu Głównego Urzędu Telegraficznego do nowo wybudowanego gmachu przy ul. Nowogrodzkiej 45 pałac przejęło Ministerstwo Spraw Zagranicznych[10]. Po 1932 przeprowadzono przebudowę korpusu głównego pałacu, ponadto od strony ul. Fredry wzniesiono nowe, modernistyczne skrzydło budynku mieszczące mieszkanie ministra Józefa Becka i salę balową oraz rozbudowano lewą oficynę pałacu o budynek biurowy (od strony Ogrodu Saskiego)[3]. Poziom dziedzińca przed pałacem obniżono o metr, pokrywając go kamiennymi płytami. Autorem projektu wszystkich tych prac był Bohdan Pniewski. Zaprojektowane przez Pniewskiego wnętrza, które ukończono w 1937, były jedną z najciekawszych kreacji architektonicznych lat międzywojennych. Tadeusz Jaroszewski napisał, że stanowiły one „najlepszy, najbardziej klasyczny przykład nurtu architektury polskiej dwudziestolecia międzywojennego, który należałoby nazwać nurtem nieawangardowej architektury nowoczesnej”[11].

Pałac w październiku 1939
Pałac na znaczku pocztowym Generalnego Gubernatorstwa
Ruiny pałacu po II wojnie światowej

5 grudnia 1938 w gmachu MSZ odsłonięto pomnik Józefa Piłsudskiego, autorstwa rzeźbiarza Stanisława Kazimierza Ostrowskiego[12].

W czasie obrony Warszawy we wrześniu 1939 uszkodzeniu uległ dach pałacu, jednak wyremontowano go, nieco podnosząc, w 1940 według projektu Juliusza Nagórskiego[13][14]. Następnie, do 1944, pałac był siedzibą gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera[13][15]. W budynku mieściła się także m.in. dyspozytornia systemu megafonów ulicznych (tzw. szczekaczek)[16].

Z okresem wykorzystywania pałacu Brühla przez niemieckich okupantów wiążą się dwie historie związane z polskim podziemiem antyniemieckim. Pierwsza z nich dotyczy Teodory Żukowskiej ps. „Milena”, agentki Armii Krajowej, która od jesieni 1939 pracowała w pałacu – było to możliwe dzięki jej austriackiemu pochodzeniu. W ciągu czterech lat pracy Żukowska przekazała kierownictwu podziemia setki cennych informacji i dokumentów, wśród których znajdowały się comiesięczne raporty gubernatora Fischera, nazwiska donosicieli, listy osób mających zostać aresztowane, informacje o rzeczywistej sytuacji na froncie wschodnim, a nawet tajne przemówienie Fischera do podwładnych[13]. Druga z historii odnosi się do członków Kedywu OW AK. W marcu 1943 nadali oni na Poczcie Głównej dziewięć paczek zawierających bomby zegarowe, z których jedna była zaadresowana do Ludwiga Fischera[17.1]. Jej wybuch spowodował śmierć jednego i ranienie innego funkcjonariusza urzędu[17.2].

Pałac został wysadzony przez Niemców po upadku powstania warszawskiego, 19 grudnia 1944[18]. Zachowały się pozostałości elementów rzeźbiarskich tympanonu i akroterionu pałacu Brühla. Są one eksponowane przy Muzeum Ziemi PAN w Warszawie[19]. Przetrwało także popiersie Bohdana Pniewskiego znajdujące się na elewacji pałacu – po zakończeniu II wojny światowej zostało ustawione w ogrodzie jego willi, a później na wewnętrznym dziedzińcu Wydziału Architektury Politechniki Warszawskiej[20].

Odbudowa

[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze plany i próby

[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej władze PRL brały pod uwagę odbudowę zachodniej pierzei placu Saskiego (przemianowanego na plac Zwycięstwa), której część stanowiły pałac Brühla i sąsiedni pałac Saski[21][13]. Do końca istnienia PRL nie podjęto jednak żadnych konkretnych działań w sprawie odbudowy, a w miejscu pałacu Brühla posadzono drzewa i urządzono trawniki[21][22]. W 1981 odsłonięto tam również pomnik Stefana Starzyńskiego[23], którego cokół został wykonany z fragmentu budynku[24]. W 2008 monument odsłonięto ponownie w nowej lokalizacji na Saskiej Kępie[25].

Odsłonięte fundamenty pałacu w październiku 2007

Temat odbudowy pałaców przy placu marsz. Józefa Piłsudskiego odżył w latach 2004–2006 za sprawą ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, który uczynił ją jednym ze sztandarowych projektów swojej prezydentury w stolicy[21]. W lutym 2004 ogłoszono przetarg na odbudowę pałaców Saskiego i Brühla oraz kamienicy przy ul. Królewskiej[26]. Wybrano projekt i przedsiębiorstwo Budimex Dromex SA, mające odpowiadać za prace przedprojektowe, projektowe i budowlane[27][28]. Na odbudowę miasto wyasygnowało środki w wysokości 200 milionów złotych[29]. Częścią działań związanych z realizacją inwestycji było odsłonięcie fundamentów obu pałaców i kompleksowe badania archeologiczne oraz wpisanie do rejestru zabytków fundamentów pałacu Saskiego[30][31][32]. Ostatecznie, w 2008 prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowała o rozwiązaniu umowy z wykonawcą inwestycji, mimo że dotychczas poniesione koszty wynosiły 15,6 miliona złotych[33]. Decyzja ta była argumentowana wpisem odsłoniętych piwnic do rejestru zabytków. We wrześniu 2008 odkryte fundamenty zasypano piaskiem i zabezpieczono geowłókniną do czasu ewentualnego wznowienia prac budowlanych[34]. Środki przeznaczone na odbudowę pałaców prezydent miasta przeznaczyła na budowę mostu Północnego[35].

W 2012 powstało stowarzyszenie „Saski 2018”, złożone z prawników, archeologów, przewodników po Warszawie i varsavianistów, którego podstawowym celem statutowym było doprowadzenie do odbudowy zachodniej pierzei placu Piłsudskiego z pałacem Saskim, pałacem Brühla i kamienicami od strony ul. Królewskiej, przy jednoczesnym opowiadaniu się za wznowieniem przerwanej inwestycji do 11 listopada 2018 roku, na setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę[36]. We wrześniu 2018 Komitet Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej poparł inicjatywę prezydenta Polski Andrzeja Dudy dotyczącą odbudowy pałaców, zgodnie z którą pałac Brühla miałby się stać siedzibą Ministerstwa Spraw Zagranicznych, zaś pałac Saski siedzibą Senatu[37].

Zatwierdzenie i przygotowania

[edytuj | edytuj kod]

W lipcu 2021 Andrzej Duda wniósł do Sejmu projekt ustawy o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie odbudowy pałacu Brühla, pałacu Saskiego oraz trzech kamienic przy ul. Królewskiej w Warszawie na potrzeby Kancelarii Senatu i Mazowieckiego Urzędu Wojewódzkiego według zewnętrznego kształtu architektonicznego, jaki te budynki miały w dniu 31 sierpnia 1939[38]. Sejm uchwalił ustawę 11 sierpnia 2021, a prezydent podpisał ją cztery dni później, podczas Święta Wojska Polskiego[39][40]. Z chwilą wejścia w życie ustawy stowarzyszenie „Saski 2018” uznało swój cel statutowy za zrealizowany, w związku czym przyjęło uchwałę o swoim rozwiązaniu[36]. 1 grudnia 2021 powołano do życia spółkę celową Pałac Saski, mającą zapewnić odbudowę pałacu Saskiego, pałacu Brühla i kamienic przy ul. Królewskiej, a także efektywnie zarządzać tymi nieruchomościami po odbudowie. W skład jej zarządu weszli Jan Edmund Kowalski jako prezes, Robert Cicirko jako wiceprezes oraz Robert Bernisz jako członek zarządu. Tego samego dnia powołano również Radę Nadzorczą, w której skład weszli Robert Chmielarczyk, Grzegorz Kłoczko, Michał Olszewski, Michał Pelczarski, Małgorzata Podrecka oraz Rafał Wiśniewski[41].

18 sierpnia 2022 na placu marsz. Józefa Piłsudskiego rozpoczęły się pierwsze prace związane z przygotowaniem terenu do odbudowy pałacu Brühla, a także pałacu Saskiego i kamienic przy ul. Królewskiej[42].

18 października 2022 otwarto wystawę Okruchy przeszłości, mającą postać rozwieszonych na ogrodzeniu terenu odbudowy budynków wielkoformatowych plansz ze zdjęciami historycznych przedmiotów, wydobytych podczas prac archeologicznych, prowadzonych na obszarze po pałacu Saskim w latach 2006–2008, oraz opisem dotyczącym historii zabudowań zachodniej pierzei placu Piłsudskiego. W otwarciu wystawy uczestniczył minister kultury i dziedzictwa narodowego Piotr Gliński, który w swoim przemówieniu stwierdził, że pałac Saski, pałac Brühla i kamienice przy ul. Królewskiej mają zostać odbudowane „nie tylko w stylu, ale także z autentycznych, historycznych materiałów” oraz dodał, że w pałacu Brühla znajdzie się Senat, a w pałacu Saskim reprezentacyjne przestrzenie dla Urzędu Marszałkowskiego. Obecny na uroczystości prezes spółki Pałac Saski dodatkowo poinformował, że planowane jest przeprowadzenie badań archeologicznych na terenie po pałacu Brühla, gdzie takie badania jeszcze nigdy nie były prowadzone[43]. Wystawa na ogrodzeniu terenu odbudowy na początku listopada 2022 roku wywołała kontrowersje wśród przedstawicieli ówczesnej polskiej opozycji politycznej z powodu wysokich kosztów wykonania i utrzymania (około miliona złotych) i wykonawcy (spółka PWC „Oko i Ucho”, której wiceprezesem i udziałowcem był Paweł Wilski – wieloletni współpracownik i zastępca dyrektora Narodowego Instytutu Kardiologii, Łukasza Szumowskiego)[44]. Spółka Pałac Saski odpowiedziała na zarzuty oświadczając, iż jej zdaniem wszystkie działania zostały podjęte w zgodzie z ustawą Prawo zamówień publicznych, a wykonawca (spółka PWC „Oko i Ucho”) wykazał się wieloletnim doświadczeniem, mając w swoim dorobku m.in. nagradzane kampanie społeczne czy wystawy historyczne i okolicznościowe[45].

29 listopada 2022 spółka Pałac Saski Sp. z o.o. podpisała umowę ze Stowarzyszeniem Architektów Polskich (SARP) na zorganizowanie i przeprowadzenie w kolejnym roku międzynarodowego konkursu architektoniczno-urbanistycznego na opracowanie koncepcji architektonicznej wraz z zagospodarowaniem terenu dla inwestycji w postaci odbudowy pałacu Brühla, pałacu Saskiego oraz kamienic przy ulicy Królewskiej[46]. 27 marca 2023 konkurs został opublikowany w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej, zaś 12 października tego roku ogłoszono jego wyniki w siedzibie SARP[47][48]. Spośród jedenastu prac zgłoszonych do obwarowanego restrykcyjnymi wymaganiami co do sposobu realizacji inwestycji konkursu pięć zakwalifikowało się do drugiego etapu konkursowej rywalizacji, a zwycięzcą został projekt warszawskiej pracowni WXCA[47][48][49]. We wrześniu 2024 projekt ten, przewidujący uzyskanie powierzchni użytkowej 71 tys. m²[50] kosztem 2,45 mld zł[51], otrzymał nagrodę International Architecture Awards(inne języki) w kategorii restauracji i renowacji[52].

Na początku lipca 2023 rozpoczęły się badania archeologiczne na miejscu pałacu Brühla. Kilka dni później rzecznik prasowy spółki Pałac Saski Sławomir Kuliński przekazał, że archeolodzy podczas swych prac natknęli się na położony na głębokości około 4 metrów, biegnący w kierunku ul. Wierzbowej tunel, na temat którego nie ma żadnych informacji w istniejących dokumentach i który nie jest uwzględniony na żadnych mapach ani planach Warszawy. Oprócz tego odkryto też wiele pamiątek z minionych epok, w tym fragmenty elewacji nieistniejącego pałacu[53].

W styczniu 2024 minister kultury i dziedzictwa narodowego Bartłomiej Sienkiewicz dokonał zmian we władzach spółki Pałac Saski Sp. z o.o. i powołał jednoosobowy zarząd w postaci prezesa Jana Zajączkowskiego[54].

W lutym 2026 na zlecenie spółki Pałac Saski na terenie po pałacu Brühla wycięto posadzone na nim po II wojnie światowej 74 drzewa, a w następnym miesiącu rozpoczęły się tam badania archeologiczne[55]. Obszar prowadzonych na szeroką skalę, pierwszych takich od zakończenia II wojny światowej badań obejmował około 8150 m² powierzchni, dokładnie w miejscu, w którym stał korpus główny pałacu, modernistyczny pawilon projektu Bohdana Pniewskiego oraz sąsiadujący z nim ogród (w przeszłości prowadzono już badania na terenie dawnych pałacowych oficyn, kordegard, XIX-wiecznej kamienicy na rogu ulic Fredry i Wierzbowej oraz łączników między oficynami a kordegardami). W połowie marca 2026 spółka Pałac Saski przekazała w mediach społecznościowych, że podczas prac znaleziono m.in. przedwojenną słuchawkę telefoniczną firmy Ericsson, szklaną butelkę po piwie z browaru Haberbusch i Schiele oraz filiżankę z fabryki porcelany Hutschenreuther(inne języki)[56]. Na początku kwietnia tego roku odsłonięto natomiast składającą się z oryginalnych płyt posadzkę dziedzińca pałacu[57].

Z informacji przekazywanych do wiadomości publicznej przez spółkę Pałac Saski wynikało, że według stanu na marzec 2026 wydano około 85 mln zł z zakładanej na całość związanej z odbudową pałacu Brühla, pałacu Saskiego i kamienic przy ul. Królewskiej inwestycji sumy 2,45 mld zł[58][59][60]. Środki te wydane zostały jednak wyłącznie na przygotowania – wycinki drzew, badania archeologiczne, zabezpieczenie reliktów, dokumentację i organizację konkursu architektonicznego[59][60]. Wówczas też nie ruszyły jeszcze właściwe prace projektowe przy odbudowywanych budynkach, jako że zarys umowy z pracownią WXCA, która wygrała konkurs, na długie miesiące utknął w procesie międzyresortowych konsultacji i nie udało się jej podpisać ani w 2024, ani w 2025. Według ówczesnych nieoficjalnych ustaleń medialnych podpisanie umowy z WXCA miało nastąpić w kwietniu 2026, z kolei wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego Maciej Wróbel w sprawie gotowości projektu umowy podawał termin o dokładnie rok późniejszy[60]. W obliczu przedłużających się przygotowań podających w wątpliwość dotrzymanie wyznaczonego na rok 2030 terminu oddania odbudowanych gmachów do użytku, procesem inwestycyjnym zainteresowała się Najwyższa Izba Kontroli, która w swym opublikowanym w 2026 raporcie stwierdziła liczne nieprawidłowości, m.in. brak realistycznego harmonogramu i kosztorysu inwestycji, opóźnienie nabycia nieruchomości pod odbudowę o 1462 dni, zaś opracowania projektu budowlanego o 820 dni oraz niezgodne z przepisami przekazanie przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego spółce Pałac Saski 24,9 mln zł[59][60]. 12 marca 2026 prezes zarządu spółki Pałac Saski Jan Zajączkowski przekazał PAP, że wszystkie zalecenia pokontrolne NIK zostały już wprowadzone w życie[60].

Zobacz też

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1975, s. 451.
  2. ↑ a b c d e f g Rafał Róg: WARSZAWA – Pałac Brühla. [w:] Zbiory cyfrowe [on-line]. zbiory.mnk.pl. [dostęp 2025-11-04]. (pol.).
  3. ↑ a b c d e f g h i j k l m RM, Andrzej Buczyński: Ministerstwo Spraw Zagranicznych, pałac Brühla, Ossolińskich, Sandomierskipl. Piłsudskiego róg Wierzbowa 1 róg Fredry. warszawa1939.pl. [dostęp 2025-11-04]. (pol.).
  4. ↑ Jarosław Zieliński, Plac, s. 52.
  5. ↑ Marek Kwiatkowski, Architektura mieszkaniowa Warszawy, 1989, s. 33.
  6. ↑ Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 22. ISBN 83-06-00089-7.
  7. ↑ Mateusz Markowski: Nieistniejące zabytki: Pałac Brühla w Warszawie. [w:] ARCHITEKTURA [on-line]. whitemad.pl, 2021-01-26. [dostęp 2025-11-04]. (pol.).
  8. ↑ Jan Stanisław Bystroń: Warszawa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1977, s. 185.
  9. ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 379. ISBN 83-01-08836-2.
  10. ↑ Jerzy S. Majewski. Przedwojenne gmachy wyższych urzędów państwowych. „Stolica”, s. 26, kwiecień 2018. 
  11. ↑ Pałac Brühla [online], warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2017-11-25].
  12. ↑ Pomnik Marszałka J. Piłsudskiego w gmachu Ministerstwa Spraw Zagranicznych. „Wschód”. Nr 110, s. 1, 25 grudnia 1938. 
  13. ↑ a b c d Pałac Brühla. Okazały sąsiad Pałacu Saskiego. [w:] Historia [on-line]. polskieradio.pl, 2021-10-22. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  14. ↑ Marek Tomiczek: Juliusz Nagórski. Monografia architekta. Warszawa: Lokomobila, 2015, s. 413–414. ISBN 978-83-944161-0-2.
  15. ↑ Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 638. ISBN 83-01-08836-2.
  16. ↑ Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Polska Walczy i Wydawnictwo Bellona, 2015, s. 84. ISBN 978-83-1113474-4.
  17. ↑ Tomasz Strzembosz: Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939–1944. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1983. ISBN 83-06-00717-4.
    1. ↑ S. 244.
    2. ↑ S. 245.
  18. ↑ Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 861. ISBN 978-83-240-1057-8.
  19. ↑ „Miałem rękę do rokoka” – o zachowanych pozostałościach Pałacu Brühla – Saski 2018 [online], saski2018.pl [dostęp 2016-05-25].
  20. ↑ Marek Czapelski: Bohdan Pniewski – warszawski architekt XX wieku. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2008, s. 110. ISBN 978-83-235-0450-4.
  21. ↑ a b c Anna Kruszyńska: Wardzyńska: Pałac Saski mógłby być odbudowany w ciągu czterech lat [WYWIAD]. forsal.pl, 2018-10-06. [dostęp 2022-11-09]. (pol.).
  22. ↑ Jerzy S. Majewski: Warszawa na starych pocztówkach. Warszawa: Agora, 2013, s. 93. ISBN 978-83-268-1238-5.
  23. ↑ Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, s. 94. ISBN 83-7005-211-8.
  24. ↑ Irena Grzesiuk-Olszewska: Warszawska rzeźba pomnikowa. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2003, s. 147. ISBN 83-88973-59-2.
  25. ↑ Odsłonięcie pomnika Stefana Starzyńskiego. [w:] Urząd m.st. Warszawy [on-line]. um.warszawa.pl, 15 września 2008. [dostęp 2020-09-16].
  26. ↑ Kronika. Kalendarz warszawski styczeń-marzec 2004. „Kronika Warszawy”. 2 (121), s. 103, 2004. 
  27. ↑ Umowa na odbudowę Pałacu Saskiego podpisana – Warszawa – Naszemiasto.pl.
  28. ↑ Budimex odbuduje Pałac Saski.
  29. ↑ 200 mln zł na odbudowę Pałacu Saskiego.
  30. ↑ Agata Wójcik. Badania archeologiczne w Warszawie. „Stolica”, s. 48, styczeń-luty 2016. 
  31. ↑ Warszawa-fundamenty pałacu Bruhla.
  32. ↑ Tomasz Urzykowski: Piwnice saskie już są zabytkiem. Gazeta.pl Warszawa, 17 maja 2007.
  33. ↑ Przygotowania do odbudowy Pałacu Saskiego kosztowały 15,6 mln zł. pb.pl, 13 listopada 2008. [dostęp 2017-09-01].
  34. ↑ Kalendarz warszawski lipiec-wrzesień 2008. „Kronika Warszawy”. 140, s. 111, 2009. 
  35. ↑ Pałac Saski w Warszawie zostanie odbudowany?
  36. ↑ a b O nas. [w:] Stowarzyszenie [on-line]. saski2018.pl. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  37. ↑ PiS chce przenieść Senat i MSZ do pałaców. rp.pl. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  38. ↑ Druk nr 1388 Przedstawiony przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej projekt ustawy o przygotowaniu i realizacji inwestycji w zakresie odbudowy Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie. [w:] Sejm Rzeczypospolitej Polskiej [on-line]. sejm.gov.pl, 7 lipca 2021. [dostęp 2022-11-09].
  39. ↑ Dz. U. z 2021 r. poz. 1551, art. 2.1 i 3.2.
  40. ↑ Ustawa o odbudowie Pałacu Saskiego podpisana [PL/EN]. [w:] Wydarzenia [on-line]. prezydent.pl, 2021-08-15. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  41. ↑ Otwieramy kolejny etap procesu odbudowy Pałacu Saskiego. Powołanie spółki celowej. gov.pl, 2021-12-01. [dostęp 2022-11-10].
  42. ↑ ODBUDOWA PAŁACU SASKIEGO: RUSZAJĄ PIERWSZE PRACE NA PL. PIŁSUDSKIEGO. nowawarszawa.pl, 2022-08-18. [dostęp 2022-11-09]. (pol.).
  43. ↑ „Okruchy przeszłości” – wystawa o znaleziskach archeologicznych pod dawnym Pałacem Saskim. [w:] Aktualności [on-line]. rdc.pl, 2022-10-18. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  44. ↑ katke/b: "Wystawka na płocie" za milion złotych. Posłowie krytykują, spółka Pałac Saski odpowiada. [w:] Śródmieście [on-line]. tvn24.pl, 2022-11-07. [dostęp 2022-11-10]. (pol.).
  45. ↑ Przy Pałacu Saskim ma działać "prawa ręka" Szumowskiego. Prezes Spółki: Wszystko jest zgodnie z prawem [online], TOK FM [dostęp 2022-11-24] (pol.).
  46. ↑ Stowarzyszenie Architektów Polskich operatorem konkursu architektonicznego. [w:] Aktualności [on-line]. palacsaski.pl. [dostęp 2024-03-03]. (pol.).
  47. ↑ a b Wyniki konkursu na odbudowę Pałacu Saskiego. [w:] Aktualności [on-line]. palacsaski.pl. [dostęp 2024-03-03]. (pol.).
  48. ↑ a b Znamy wyniki konkursu architektoniczno-urbanistycznego na opracowanie koncepcji odbudowy Pałacu Saskiego. [w:] Aktualności [on-line]. gov.pl, 2023-10-12. [dostęp 2024-03-03]. (pol.).
  49. ↑ Tomasz Urzykowski. Grób Nieznanego Żołnierza zagrożony?. „Gazeta Stołeczna (Tygodnik Warszawa)”, s. 8, 13 października 2023. 
  50. ↑ Odbudowa Pałacu Saskiego, Pałacu Brühla oraz kamienic przy ulicy Królewskiej w Warszawie [online], p2pa.pl [dostęp 2025-11-03].
  51. ↑ Ola Kloc, Co dalej z Pałacem Saskim? Czy jesteśmy coraz bliżej odpowiedzi? [online], propertydesign.pl, 23 stycznia 2024.
  52. ↑ Koncepcja odbudowy Pałacu Saskiego z nagrodą International Architecture Award 2024 [online], bryla.pl, 19 września 2024.
  53. ↑ PAM: Odbudowa Pałacu Saskiego. Archeolodzy znaleźli tajemniczy tunel. money.pl, 2023-07-09. [dostęp 2025-11-04]. (pol.).
  54. ↑ Nowe władze spółki Pałac Saski - Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego - Portal Gov.pl [online], gov.pl [dostęp 2024-04-25] (pol.).
  55. ↑ Michał Wojtczuk: Koparki wjechały na plac budowy na terenie Pałacu Brühla w Warszawie. Co tam robi ciężki sprzęt?. [w:] Pałac Saski [on-line]. warszawa.wyborcza.pl, 2026-03-18. [dostęp 2026-04-02]. (pol.).
  56. ↑ Paula Drechsler: Skarby pod Pałacem Brühla. Co znaleźli archeolodzy w centrum Warszawy?. [w:] Historia [on-line]. geekweek.interia.pl, 2026-03-26. [dostęp 2026-04-02]. (pol.).
  57. ↑ Jędrzej Cichocki: Cały dziedziniec Pałacu Brühla odsłonięty. Archeolodzy odkryli historyczne płyty. warszawa.naszemiasto.pl, 2026-04-05. [dostęp 2026-04-07]. (pol.).
  58. ↑ TokFM, oprac. dz: Co dalej z odbudową Pałacu Saskiego? Koszty rosną, termin się oddala. [w:] Hotele [on-line]. propertynews.pl, 2026-03-04. [dostęp 2026-04-02]. (pol.).
  59. ↑ a b c PTWP: Co dalej z Pałacem Saskim w Warszawie? Koszty rosną, a harmonogram 2030 zagrożony. [w:] ARCHITEKTURA [on-line]. propertydesign.pl, 2026-03-10. [dostęp 2026-04-02]. (pol.).
  60. ↑ a b c d e Przemysław Zańko-Gulczyński: Pałac Saski pochłania miliony, a odbudowa nie rusza. Co się dzieje? Rzecznik odpowiada. [w:] Krytyka [on-line]. architektura.muratorplus.pl, 2026-03-27. [dostęp 2026-04-02]. (pol.).

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Pałac_Brühla_w_Warszawie&oldid=79688957”