Pałac Saski w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pałac Saski)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie, 1930
Pałac Saski w Warszawie, 1930
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Styl architektoniczny neoklasycyzm (1838)
Architekt Adam Idźkowski (1838)
Rozpoczęcie budowy 1666
Zniszczono 1944
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Pałac Saski w Warszawie(nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pałac Saski w Warszawie(nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pałac Saski w Warszawie(nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
52,24111°N 21,01139°E/52,241111 21,011389
Pałac Saski w XVIII wieku
Pałac Saski ok. 1890. Widoczny pomnik oficerów-lojalistów poległych w Noc Listopadową, przeniesiony w 1894 na na plac Zielony
Pałac od strony Ogrodu Saskiego, ok. 1895
Zdjęcie lotnicze pałacu Saskiego i okolic z około 1919 roku, patrząc na wschód, widoczny sobór św. Aleksandra Newskiego
Wrzesień 1939, parada wojska niemieckiego
Pałac Saski, wysadzony w powietrze przez Niemców w grudniu 1944
Miniatura Pałacu Saskiego w Parku Miniatur Województwa Mazowieckiego

Pałac Saski – nieistniejący obecnie pałac klasycystyczny, znajdujący się w Warszawie do 1944 przy dzisiejszym placu marsz. Józefa Piłsudskiego.

Historia[edytuj]

Powstanie pałacu i czasy saskie[edytuj]

Pierwotnie na miejscu pałacu stał dwór Tobiasza Morsztyna. Jego spadkobierca Jan Andrzej Morsztyn wybudował po 1661, w miejscu dworu i części Wału Zygmuntowskiego, piętrowy barokowy pałac z czterema wieżami. Pałac został zakupiony w 1713 przez króla Augusta II, który rozpoczął jego przebudowę ukończoną w 1724[1]. Pracami kierowali Carl Friedrich Pöppelmann i Joachim Daniel Jauch. Przebudowany pałac stanowił jedno z założeń urbanistycznych Osi Saskiej ciągnącej się od Krakowskiego Przedmieścia do Koszar Mirowskich. Od 1716 w Sali Teatralnej pałacu i w amfiteatrze w Ogrodzie Saskim (a także na Zamku Królewskim) odbywały się przedstawienia teatralne – Warszawa nie posiadała wówczas specjalnego budynku teatralnego. Autorem dekoracji pałacu był Louis de Silvestre.

W ramach rozbudowy obiektu przyłączono do obszaru kompleksu pałacowego sąsiadujące rezydencje magnackie – w 1721 została przyłączona posiadłość rodu Sanguszków, przekształcona następnie w pałac Brühla, a w 1726 dołączono rezydencję biskupa Teodora Potockiego, którą później przekształcono w Pałac Błękitny, przeznaczony dla Anny Orzelskiej, córki Augusta II Mocnego. Przebudowa pałacu wraz z kształtowaniem założenia architektonicznego Osi Saskiej przebiegała w 3 etapach: pierwszym – od 1713 do początków lat 20. XVIII wieku, drugim – do śmierci Augusta II w 1733 (z powodów finansowych i politycznych król zmuszony był znacznie spowolnić prace budowlane), i ostatecznie trzecim, kiedy w latach 30. i 40. XVIII wieku August III ukończył przebudowę kompleksu.

Druga połowa XVIII i początek XIX wieku[edytuj]

Po śmierci Augusta III w 1763 pałac utracił status rezydencji królewskiej i podupadł, należąc do kolejnych elektorów saskich, którzy wynajmowali pomieszczenia budynku na biura i mieszkania. 17 kwietnia 1794, podczas Insurekcji Warszawskiej pod Pałacem Saskim od strony wschodniej stoczono z Rosjanami jedną z dwóch największych bitew w stolicy – powstańcy odparli atak silnej kolumny wojsk rosyjskich zmierzającej na odsiecz oblężonemu w pałacu na ul. Miodowej naczelnemu wodzowi armii rosyjskiej Osipowi Igelströmowi.

W latach 1808–1816 pałac Saski był nadal własnością królów Saksonii, jednak gdy na kongresie wiedeńskim Fryderyk August I został zmuszony do zrzeczenia się tytułu księcia warszawskiego, pałac sprzedano rządowi Królestwa Polskiego. Część pomieszczeń przeznaczono na siedzibę Liceum Warszawskiego. Jesienią 1810 w prawym skrzydle pałacu, na drugim piętrze, zamieszkali Mikołaj i Justyna Chopinowie wraz z dziećmi: Ludwiką i Fryderykiem. Ojciec przyszłego kompozytora 1 października 1810 rozpoczął pracę w Liceum Warszawskim jako nauczyciel języka francuskiego. Chopinowie mieszkali w Pałacu Saskim do 1817[2].

W 1817 podjęto próby zmiany charakteru budynku i okołopałacowego założenia krajobrazowego; polski architekt Piotr Aigner przedstawił projekt częściowej przebudowy pałacu i ustawienia alei stu kolumn wzdłuż Osi Saskiej. Do realizacji planów jednak nie doszło, gdyż ówczesny namiestnik gen. Józef Zajączek zrezygnował z przebudowy z uwagi na wysokie koszty finansowe przedsięwzięcia.

Przebudowa po powstaniu listopadowym[edytuj]

W 1837 Adam Idźkowski, magister budownictwa i miernictwa oraz absolwent Oddziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, opracował na zlecenie nowego właściciela, Iwana Skwarcowa, który nabył pałac od rządu za sumę 115 200 zł, plany przebudowy pałacu. Oprócz niego w konkursie na przebudowę brali udział m.in. Henryk Marconi i Antonio Corazzi. Zwyciężył projekt Marconiego, ale namiestnik Iwan Paskiewicz odrzucił go bez motywacji i zatwierdził projekt Idźkowskiego. Po zniszczeniach, jakich doznał budynek pałacowy w czasie powstania listopadowego w 1830, na podstawie planów Idźkowskiego dokonano w latach 1839–1842 kolejnej przebudowy w stylu klasycystycznym, rozbierając część środkową pałacu i dodając w tym miejscu kolumnadę w stylu korynckim. Zmodyfikowano także oba skrzydła boczne pałacu, dodając m.in. nawiązujące do stylu kolumnady pilastry.

W listopadzie 1841 przed pałacem odsłonięto pomnik siedmiu polskich oficerów, zabitych 29 listopada 1830 przez powstańców za odmowę przejścia na ich stronę, zaprojektowany przez Antonia Corazziego[3].

W latach 1894–1912 na placu wzniesiono monumentalny sobór św. Aleksandra Newskiego z 70-metrową dzwonnicą od strony ulicy Królewskiej[4]. W związku z budową świątyni pomnik z 1841 przeniesiono na plac Zielony[3].

Od 1862 do 1915 pałac Saski zajmowała armia carskiej Rosji – znajdowało się w nim rosyjskie Dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego.

Okres międzywojenny i II wojna światowa[edytuj]

W dwudziestoleciu międzywojennym w pałacu znajdował się Sztab Generalny Wojska Polskiego, utworzony w 1918, a w 1923 przed budynkiem od strony wschodniej ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. W 1925 w kolumnadzie pałacu, pod arkadami, odsłonięto Grób Nieznanego Żołnierza. W latach 1930–1937 w Pałacu Saskim mieściła się także siedziba Biura Szyfrów, gdzie po raz pierwszy, w grudniu 1932, złamano kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. W 1938 Biuro Budowlane T. Czosnowski i Ska dokonało gruntownego remontu elewacji pałacu[5].

Po kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939, pałac został zajęty przez wojska niemieckie.

Gmach został wysadzony w powietrze przez Niemców po upadku powstania warszawskiego w dniach 27–29 grudnia 1944[6].

Okres powojenny[edytuj]

Odkryte fundamenty Pałacu Saskiego od strony południowej – stan maj 2007
Odkryte fundamenty Pałacu Saskiego od strony północnej – stan maj 2007

Po zakończonej II wojnie światowej komunistyczne władze nie zdecydowały się na odbudowę pałacu, odnowiono jedynie pozostałą po zniszczeniach środkową część, w której w 1946 odsłonięto ponownie Grób Nieznanego Żołnierza. W okresie powojennym kilkukrotnie planowano rozpoczęcie prac rekonstrukcyjnych, jednak do końca PRL nie podjęto żadnych konkretnych działań.

Lech Kaczyński po objęciu stanowiska prezydenta Warszawy wyszedł z inicjatywą odbudowy pałacu Saskiego. W przetargu wybrano projekt i firmę Budimex Dromex SA, mającą odpowiadać za prace przedprojektowe, projektowe i budowlane[7][8]. Na odbudowę miasto wyasygnowało środki w wysokości 200 mln złotych[9]. Podczas prac archeologicznych, związanych z inwestycją, w okolicach Grobu Nieznanego Żołnierza odnaleziono tunel z 1933, który łączył skrzydła pałacowe. Odsłonięto również fundamenty pałacu. Najstarszymi odsłoniętymi elementami były piwnice pałacu Morsztyna. Natrafiono także na relikty studni, kanałów ściekowych i latryn[10].

25 listopada 2006 wykopaliska udostępniono publiczności. Większość fundamentów była jednak zbyt słaba, by na nich budować nową konstrukcję. 17 maja 2007 część piwnic powstałych w okresie od lat 60. XVII wieku do lat 40. XIX wieku została wpisana do rejestru zabytków[11]. Cały pałac miał być gotowy w 2010, a w odbudowanym pałacu swoją siedzibę miał znaleźć ratusz miasta stołecznego Warszawy[12], rozproszony w kilku różnych budynkach na terenie całego miasta. W 2008 prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowała o rozwiązaniu umowy z wykonawcą, koszty już poniesione wynosiły 15,6 mln zł[13]. Argumentowano to wpisem odsłoniętych piwnic do rejestru zabytków. Odkryte fundamenty zasypano piaskiem do czasu ewentualnego wznowienia budowy. Środki przeznaczone na odbudowę pałacu prezydent miasta przesunęła na budowę mostu Północnego[14].

W trakcie prac archeologicznych prowadzonych w latach 2006 i 2008 zinwentaryzowano ok. 45 tys. obiektów ruchomych, głównie z XVIII wieku[10].

W 2013 powstało stowarzyszenie „Saski 2018”[15]; celem stowarzyszenia jest odbudowa pałacu Saskiego do 11 listopada 2018, na setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę. Stowarzyszenie zrzesza wielbicieli Warszawy, a także prawników i archeologów. W celach statutowych Stowarzyszenia znajduje się m.in. nagłaśnianie kwestii odbudowy pałacu Saskiego w mediach, poszukiwanie, dla m.st. Warszawy lub Skarbu Państwa, źródeł finansowania odbudowy Pałacu Saskiego i zagospodarowania placu Piłsudskiego wszelkimi sposobami dozwolonymi prawem, czy organizacja dyskusji publicznych dotyczących możliwości zagospodarowania placu Piłsudskiego i jego okolic[16].

We wrześniu 2014 roku nastąpiła premiera projektu saski360, w ramach którego powstała interaktywna aplikacja multimedialna, pokazująca za pomocą lotniczych panoram oraz wizualizacji nieistniejący obecnie Pałac Saski, w kontekście współczesnej architektury Warszawy[17]. Wizualizacje zostały wykonane według projektu pracowni architektonicznej PBPA Projekt. Zdjęcia lotnicze wykonano z kilku punktów, dzięki czemu użytkownicy mogą zobaczyć wizualizacje pałacu z kilku perspektyw. Aplikacja zawiera także zdjęcia stacjonarne wzbogacone o wizualizacje. Całość tworzy wirtualną wycieczkę, która daje możliwość zobaczenia, jak w krajobrazie dzisiejszej Warszawy prezentowałyby się zabudowania głównego elementu Osi Saskiej, czyli pałacu Saskiego oraz pałacu Brühla i kamienic przy ulicy Królewskiej.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 607. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Mariusz Wrona: Fryderyk Chopin. Poeta fortepianu. Warszawa: Świat Książki, 2010, s. 14-15. ISBN 978-83-247-1831-3.
  3. a b Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo „PTTK Kraj”, s. 43. ISBN 83-7005-211-8.
  4. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 638. ISBN 83-01-08836-2.
  5. Słownik Biograficzny Techników Polskich tom IV s. 31-32, NOT Warszawa 1994.
  6. Warszawa Oskarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez Biuro Odbudowy Stolicy wespół z Muzeum Narodowym w Warszawie. Warszawa: maj/czerwiec 1945, s. 20.
  7. Umowa na odbudowę Pałacu Saskiego podpisana – Warszawa – Naszemiasto.pl.
  8. Budimex odbuduje Pałac Saski.
  9. 200 mln zł na odbudowę Pałacu Saskiego.
  10. a b Agata Wójcik. Badania archeologiczne w Warszawie. „Stolica”, s. 48, styczeń-luty 2016. 
  11. Tomasz Urzykowski: Piwnice saskie już są zabytkiem. Gazeta.pl Warszawa, 17 maja 2007.
  12. Tomasz Urzykowski, Pałac Saski w sam raz na ratusz. Gazeta Wyborcza – Stołeczna, środa 23 maja 2007.
  13. Przygotowania do odbudowy Pałacu Saskiego kosztowały 15,6 mln zł. pb.pl, 13 listopada 2008. [dostęp 2017-09-01].
  14. Pałac Saski w Warszawie zostanie odbudowany?
  15. Saski 2018
  16. statut stowarzyszenia Saski 2018.
  17. Wirtualna panorama Pałacu Saskiego.

Bibliografia[edytuj]

  • M.M. Drozdowski, A. Zahorski, Historia Warszawy, PWN, Warszawa 1975.

Linki zewnętrzne[edytuj]