Pałac Saski w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Ilustracja
Pałac Saski w Warszawie, 1930
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Miejscowość Warszawa
Typ budynku pałac
Styl architektoniczny klasycyzm (1842-1944)
Architekt Adam Idźkowski (1842-1944)
Inwestor Jan Andrzej Morsztyn
Rozpoczęcie budowy po 1661
Ważniejsze przebudowy 1713-1724, 1839–1842
Zniszczono 1944
Pierwszy właściciel Jan Andrzej Morsztyn
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Pałac Saski w Warszawie (nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Pałac Saski w Warszawie (nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pałac Saski w Warszawie (nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Ziemia52°14′28″N 21°00′41″E/52,241111 21,011389

Pałac Saski – nieistniejący obecnie pałac klasycystyczny, znajdujący się przy dzisiejszym placu marsz. Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Został zniszczony przez wojska niemieckie po upadku powstania warszawskiego w grudniu 1944.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie pałacu i czasy saskie[edytuj | edytuj kod]

Pałac Saski w XVIII wieku
Pałac Saski około 1890 roku; widoczny pomnik oficerów-lojalistów poległych w Noc Listopadową, przeniesiony w 1894 roku na plac Zielony
Pałac od strony Ogrodu Saskiego około 1895 roku
Zdjęcie lotnicze pałacu Saskiego i okolic z około 1900 roku; widoczny sobór św. Aleksandra Newskiego
Fasada pałacu od strony placu Saskiego przed 1919 rokiem
Ocalały fragment arkad pałacu Saskiego po wysadzeniu w 1944 roku

Pierwotnie na miejscu pałacu stał dwór Tobiasza Morsztyna. Jego spadkobierca Jan Andrzej Morsztyn na miejscu dworu i części Wału Zygmuntowskiego wybudował po 1661 roku piętrowy barokowy pałac z czterema wieżami. Pałac ten zakupił w 1713 roku król August II Mocny, który rozpoczął jego przebudowę ukończoną w 1724 roku[1]. Pracami kierowali Carl Friedrich Pöppelmann i Joachim Daniel Jauch. Przebudowany pałac stanowił jedno z założeń urbanistycznych Osi Saskiej ciągnącej się od Krakowskiego Przedmieścia do Koszar Mirowskich. Od 1716 roku Sala Teatralna pałacu stanowiła wraz z amfiteatrem położonym w Ogrodzie Saskim i Zamkiem Królewskim miejsce organizowania przedstawień teatralnych – Warszawa nie posiadała wówczas specjalnego budynku teatralnego. Autorem dekoracji pałacu był Louis de Silvestre.

W ramach rozbudowy obiektu przyłączono do obszaru kompleksu pałacowego sąsiadujące z nim rezydencje magnackie – w 1721 roku posiadłość rodu Sanguszków, późniejszy pałac Brühla, a w 1726 roku dołączono rezydencję biskupa Teodora Potockiego, którą później przekształcono w pałac Błękitny, przeznaczony dla Anny Orzelskiej, córki Augusta II Mocnego. Przebudowa pałacu wraz z kształtowaniem założenia architektonicznego Osi Saskiej przebiegała w trzech etapach: pierwszym – od 1713 roku do początków lat 20. XVIII wieku, drugim – do śmierci Augusta II Mocnego w 1733 roku (z powodów finansowych i politycznych król zmuszony był znacznie spowolnić prace budowlane), i ostatecznie trzecim, kiedy w latach 30. i 40. XVIII wieku August III Sas ukończył przebudowę kompleksu.

Druga połowa XVIII i początek XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Augusta III Sasa w 1763 roku pałac utracił status rezydencji królewskiej i podupadł. Wciąż należał jednak do kolejnych elektorów saskich, którzy wynajmowali pomieszczenia budynku na biura i mieszkania. 17 kwietnia 1794 roku, podczas insurekcji warszawskiej pod pałacem Saskim od strony wschodniej stoczono z żołnierzami rosyjskimi jedną z dwóch największych bitew w stolicy – powstańcy odparli wtedy atak silnej kolumny wojsk rosyjskich zmierzającej na odsiecz oblężonemu w pałacu na ulicy Miodowej naczelnemu wodzowi armii rosyjskiej Osipowi Igelströmowi.

W latach 1808–1816 pałac Saski był nadal własnością królów Saksonii, jednak gdy na kongresie wiedeńskim Fryderyk August I został zmuszony do zrzeczenia się tytułu księcia warszawskiego, pałac sprzedano rządowi Królestwa Polskiego. Część pomieszczeń budynku przeznaczono na siedzibę Liceum Warszawskiego. Jesienią 1810 roku na drugim piętrze prawego skrzydła pałacu zamieszkali Mikołaj i Justyna Chopinowie wraz z dziećmi: Ludwiką i Fryderykiem. Ojciec przyszłego kompozytora 1 października 1810 roku rozpoczął pracę w Liceum Warszawskim jako nauczyciel języka francuskiego. Chopinowie mieszkali w pałacu Saskim do 1817 roku[2].

W 1817 roku podjęto próby zmiany charakteru budynku i okołopałacowego założenia krajobrazowego; polski architekt Piotr Aigner przedstawił projekt częściowej przebudowy pałacu i ustawienia alei stu kolumn wzdłuż Osi Saskiej. Do realizacji tej koncepcji jednak nie doszło, gdyż ówczesny namiestnik generał Józef Zajączek zrezygnował z przebudowy ze względu na jej wysokie koszty finansowe.

Przebudowa po powstaniu listopadowym[edytuj | edytuj kod]

W 1837 roku Adam Idźkowski, magister budownictwa i miernictwa oraz absolwent Oddziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, opracował na zlecenie nowego właściciela pałacu Saskiego, kupca Iwana Skwarcowa, który nabył budynek od rządu za kwotę 115 200 złotych, plany jego przebudowy[3]. Oprócz niego w konkursie na przebudowę brali udział m.in. Henryk Marconi i Antonio Corazzi. Zwyciężył projekt Marconiego, ale namiestnik Iwan Paskiewicz odrzucił go bez motywacji i zatwierdził projekt Idźkowskiego. Na podstawie planów Idźkowskiego dokonano w latach 1839–1842 przebudowy gmachu w stylu klasycystycznym, rozbierając część środkową pałacu i dodając w tym miejscu kolumnadę w porządku korynckim. Zmodyfikowano także oba skrzydła boczne pałacu, dodając m.in. nawiązujące do stylu kolumnady pilastry.

W listopadzie 1841 roku przed pałacem odsłonięto pomnik siedmiu polskich oficerów-lojalistów, zabitych 29 listopada 1830 roku przez powstańców za odmowę przejścia na ich stronę, zaprojektowany przez Antonia Corazziego[4].

W latach 1894–1912 na placu wzniesiono monumentalny sobór św. Aleksandra Newskiego z 70-metrową dzwonnicą od strony ulicy Królewskiej[5]. W związku z budową świątyni pomnik oficerów-lojalistów przeniesiono na plac Zielony[4].

W okresie od 1862 do 1915 roku pałac Saski zajmowała armia Imperium Rosyjskiego – znajdowało się w nim rosyjskie Dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego.

Okres międzywojenny i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 roku w pałacu Saskim ulokowano Sztab Generalny Wojska Polskiego[6]. Działał w nim także zespół pod dowództwem podpułkownika Jana Kowalewskiego, który złamał bolszewickie szyfry, co przyczyniło się do zwycięstwa nad Armią Czerwoną w wojnie z 1920 roku[7]. W 1923 roku przed budynkiem od strony placu Saskiego ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego[8]. Dwa lata później arkady pałacu Saskiego zostały wybrane przez władze Polski jako miejsce lokalizacji Grobu Nieznanego Żołnierza, którego odsłonięcie odbyło się 2 listopada 1925 roku[9]. W latach 1930–1937 pałac Saski był siedzibą Biura Szyfrów - w grudniu 1932 roku trzech współpracujących z nim matematyków: Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski dokonało pierwszego złamania kodu niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma[10][11]. W 1938 roku należące do Tadeusza Czosnowskiego Biuro Budowlane T. Czosnowski i Ska dokonało gruntownego remontu elewacji pałacu[12].

Po wybuchu II wojny światowej, w wyniku kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 roku pałac zajął Wehrmacht. Po upadku powstania warszawskiego, w dniach 27–29 grudnia 1944 roku gmach został wysadzony w powietrze przez żołnierzy niemieckich[13]. Ocalał tylko fragment arkad z Grobem Nieznanego Żołnierza[7]. Według niektórych hipotez fragment ten przetrwał dlatego, że biorący udział w akcji wysadzania pałacu niemiecki żołnierz nie włożył dynamitu w przygotowane wcześniej otwory w tej części budowli z szacunku dla spoczywającego w grobie bezimiennego żołnierza polskiego[14].

Okres powojenny[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej władze PRL brały pod uwagę odbudowę zachodniej pierzei placu Saskiego (przemianowanego na plac Zwycięstwa), której cześć stanowił pałac Saski. W 1946 roku przeprowadzono według projektu architekta Zygmunta Stępińskiego rekonstrukcję ocalałego fragmentu arkad budynku z Grobem Nieznanego Żołnierza, a także rozpisano pierwsze konkursy projektowe uwzględniające zagadnienie odbudowy całego gmachu, które jednak nie zakończyły się podjęciem jakichkolwiek działań w tej sprawie[7]. Do koncepcji odbudowy pałacu Saskiego powrócono w latach 70. XX wieku, kiedy to został rozpisany kolejny konkurs architektoniczny dopuszczający możliwość rekonstrukcji nieistniejących zabytków. Wybrano zwycięski projekt architektów Bohdana Gniewiewskiego i Bolesława Koseckiego, jednak nie doczekał się on realizacji[7].

Po 1989 roku temat rekonstrukcji pałacu Saskiego był kilkukrotnie poruszany. We wrześniu 1999 roku została zorganizowana akcja „odbudowy” pałacu z klocków Lego[7]. Idea odbudowy budynku odżyła w latach 2004–2006 za sprawą ówczesnego prezydenta Warszawy Lecha Kaczyńskiego, który uczynił ją jednym ze sztandarowych projektów swojej prezydentury w stolicy[7]. Uruchomiono wtedy przetarg, w którym wybrano projekt i przedsiębiorstwo Budimex Dromex SA, mające odpowiadać za prace przedprojektowe, projektowe i budowlane[15][16]. Na odbudowę miasto wyasygnowało środki w wysokości 200 milionów złotych[17]. Podczas prac archeologicznych, związanych z inwestycją, w okolicach Grobu Nieznanego Żołnierza odnaleziono wybudowany w 1933 roku tunel łączący skrzydła pałacowe. Odsłonięto również fundamenty pałacu. Najstarszymi odsłoniętymi elementami były piwnice pałacu Morsztyna. Natrafiono także na relikty studni, kanałów ściekowych i latryn[18].

25 listopada 2006 roku wykopaliska udostępniono publiczności. Zgodnie z odpowiednią ekspertyzą większość fundamentów pałacu Saskiego była zbyt słaba, by na nich budować nową konstrukcję. 17 maja 2007 roku część piwnic powstałych w okresie od lat 60. XVII wieku do lat 40. XIX wieku została wpisana do rejestru zabytków[19]. W trakcie prac archeologicznych prowadzonych w latach 2006 i 2008 zinwentaryzowano około 45 tysięcy obiektów ruchomych, głównie z XVIII wieku[18].

Pierwotnie zakładano ukończenie odbudowy pałacu do 2010 roku. W zrekonstruowanym budynku swoją siedzibę miał mieć Urząd Miasta Stołecznego Warszawy[20], którego poszczególne instytucje były rozproszone w kilku różnych budynkach na terenie całego miasta. W 2008 roku prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowała o rozwiązaniu umowy z wykonawcą inwestycji, mimo, że dotychczas poniesione koszty wynosiły 15,6 miliona złotych[21]. Decyzja ta była argumentowana wpisem odsłoniętych piwnic do rejestru zabytków. We wrześniu 2008 roku odkryte fundamenty zasypano piaskiem i zabezpieczono geowłókniną do czasu ewentualnego wznowienia prac budowlanych[22]. Środki przeznaczone na odbudowę pałacu prezydent miasta przeznaczyła na budowę mostu Północnego[23].

W 2013 roku powstało stowarzyszenie „Saski 2018”[24]; celem stowarzyszenia była odbudowa pałacu Saskiego do 11 listopada 2018, na setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę. Stowarzyszenie zrzesza wielbicieli Warszawy, a także prawników i archeologów. W celach statutowych stowarzyszenia znajduje się m.in. nagłaśnianie kwestii odbudowy Pałacu Saskiego w mediach, poszukiwanie, dla władz Warszawy lub Skarbu Państwa, źródeł finansowania odbudowy pałacu Saskiego i zagospodarowania placu Piłsudskiego wszelkimi sposobami dozwolonymi prawem, czy organizacja dyskusji publicznych dotyczących możliwości zagospodarowania placu Piłsudskiego i jego okolic[25].

We wrześniu 2014 roku nastąpiła premiera projektu saski360, w ramach którego powstała interaktywna aplikacja multimedialna, pokazująca za pomocą lotniczych panoram oraz wizualizacji nieistniejący pałac Saski, w kontekście współczesnej architektury Warszawy[26]. Wizualizacje zostały wykonane według projektu pracowni architektonicznej PBPA Projekt. Zdjęcia lotnicze wykonano z kilku punktów, dzięki czemu użytkownicy mogą zobaczyć wizualizacje pałacu z kilku perspektyw. Aplikacja zawiera także zdjęcia stacjonarne wzbogacone o wizualizacje. Całość tworzy wirtualną wycieczkę, która daje możliwość zobaczenia, jak w krajobrazie dzisiejszej Warszawy prezentowałyby się zabudowania głównego elementu Osi Saskiej, czyli pałacu Saskiego oraz pałacu Brühla i kamienic przy ulicy Królewskiej.

W lutym 2017 roku, podczas zorganizowanego przez warszawski oddział Wspólnoty Polskiej oraz stowarzyszenie „Saski 2018” spotkania w Domu Polonii w Warszawie potomkowie polskich matematyków odpowiedzialnych za złamanie szyfru Enigmy: Janina Sylwestrzak – córka Mariana Rejewskiego, Janusz Różycki – syn Jerzego Różyckiego oraz Jerzy Palluth – syn Antoniego Pallutha, wykładowcy tajnych kursów kryptologii wojskowej w Poznaniu, konstruktora urządzeń cyfrowych i współwłaściciela Wytwórni Radiotechnicznej AVA podpisali apel do prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej w sprawie wznowienia odbudowy pałacu Saskiego[10]. We wrześniu 2018 Komitet Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej poparł inicjatywę prezydenta Andrzeja Dudy dotyczącą odbudowy gmachu. Zgodnie z tą koncepcją pałac miałby stać się siedzibą Senatu, a pobliski pałac Brühla siedzibą Ministerstwa Spraw Zagranicznych[27]. 11 listopada 2018 roku podczas obchodów setnej rocznicy odzyskania niepodległości przez Polskę prezydent Andrzej Duda podpisał deklarację o restytucji pałacu Saskiego[28].

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 607. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Mariusz Wrona: Fryderyk Chopin. Poeta fortepianu. Warszawa: Świat Książki, 2010, s. 14–15. ISBN 978-83-247-1831-3.
  3. Franciszek Maksymilian Sobieszczański: Rys historyczno-statystyczny wzrostu i stanu miasta Warszawy. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1974, s. 264.
  4. a b Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo „PTTK Kraj”, s. 43. ISBN 83-7005-211-8.
  5. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 638. ISBN 83-01-08836-2.
  6. Michał Wróblewski: Pałac Saski w Warszawie. Lada dzień ruszy odbudowa (pol.). W: Wiadomości [on-line]. wiadomosci.wp.pl, 2018-10-20. [dostęp 2018-11-12].
  7. a b c d e f Anna Kruszyńska: Wardzyńska: Pałac Saski mógłby być odbudowany w ciągu czterech lat [WYWIAD] (pol.). forsal.pl, 2018-10-06. [dostęp 2018-11-12].
  8. 50 lat temu pomnik księcia Poniatowskiego został przeniesiony na Krakowskie Przedmieście (pol.). dzieje.pl, 2015-10-18. [dostęp 2018-11-12].
  9. Stworzenie Grobu Nieznanego Żołnierza w Warszawie (pol.). muzhp.pl. [dostęp 2018-11-12].
  10. a b Elżbieta Szczuka: Tajemnice Pałacu Saskiego – złamanie szyfrów Enigmy (foto) (pol.). W: Wydarzenia [on-line]. nowywyszkowiak.pl, 2017-03-21. [dostęp 2018-11-12].
  11. 80 lat temu polscy matematycy złamali szyfr „Enigmy” (pol.). W: Historia i kultura [on-line]. naukawpolsce.pap.pl, 2012-12-31. [dostęp 2018-11-12].
  12. Słownik Biograficzny Techników Polskich tom IV s. 31–32, NOT Warszawa 1994.
  13. Warszawa Oskarża. Przewodnik po wystawie urządzonej przez Biuro Odbudowy Stolicy wespół z Muzeum Narodowym w Warszawie. Warszawa: maj/czerwiec 1945, s. 20.
  14. Warszawa. Miniprzewodnik: Warszawa. Miniprzewodnik (pol.). books.google.pl, 2012. [dostęp 2018-11-12].
  15. Umowa na odbudowę Pałacu Saskiego podpisana – Warszawa – Naszemiasto.pl.
  16. Budimex odbuduje Pałac Saski.
  17. 200 mln zł na odbudowę Pałacu Saskiego.
  18. a b Agata Wójcik. Badania archeologiczne w Warszawie. „Stolica”, s. 48, styczeń-luty 2016. 
  19. Tomasz Urzykowski: Piwnice saskie już są zabytkiem. Gazeta.pl Warszawa, 17 maja 2007.
  20. Tomasz Urzykowski, Pałac Saski w sam raz na ratusz. Gazeta Wyborcza – Stołeczna, środa 23 maja 2007.
  21. Przygotowania do odbudowy Pałacu Saskiego kosztowały 15,6 mln zł. pb.pl, 13 listopada 2008. [dostęp 2017-09-01].
  22. Kalendarz warszawski lipiec-wrzesień 2008. „Kronika Warszawy”. 140, s. 111, 2009. 
  23. Pałac Saski w Warszawie zostanie odbudowany?
  24. Saski 2018.
  25. statut stowarzyszenia Saski 2018.
  26. Wirtualna panorama Pałacu Saskiego.
  27. PiS chce przenieść Senat i MSZ do pałaców (pol.). rp.pl. [dostęp 2018-11-14].
  28. Prezydent podpisał deklarację o restytucji Pałacu Saskiego. prezydent.pl, 2018-11-11. [dostęp 2018-11-12].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M.M. Drozdowski, A. Zahorski, Historia Warszawy, PWN, Warszawa 1975.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]