Pałac w Radzyniu Podlaskim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Obiekt zabytkowy nr rej. A/303 z 31.03.1967
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Miejscowość Radzyń Podlaski
Typ budynku pałac
Styl architektoniczny barok, rokoko
Architekt Augustyn Wincenty Locci, Jakub Fontana
Rozpoczęcie budowy 1685
Ukończenie budowy 1709
Ważniejsze przebudowy 1750-1759
Pierwszy właściciel Stanisław Antoni Szczuka
Kolejni właściciele Eustachy Potocki
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Ziemia51°46′56″N 22°37′20″E/51,782222 22,622222
Strona internetowa
Pałac w Radzyniu Podlaskim
Oranżeria pałacu w Radzyniu Podlaskim

Pałac w Radzyniu Podlaskim wybudowano w latach 1685-1709 i przebudowano w latach 1750-59 w związku z czym powstała jedna z najpiękniejszych rezydencji okresu rokoka w Polsce.

Historia[edytuj]

Pierwszy zamek powstał w Radzyniu w latach 1566-1567 i składał się z budynku otoczonego murem z czterema basztami w narożach. Przypuszczalnie fortyfikacja ta uległa zrujnowaniu w wyniku wojen toczących się w połowie XVII wieku.

Pałac Stanisława Antoniego Szczuki[edytuj]

Dzisiejsza rezydencja pałacowa powstała dzięki Stanisławowi Antoniemu Szczuce, który w 1685 roku polecił rozpocząć prace budowlane wg projektu architekta Jana III Sobieskiego – Augusta Locciego. W latach 1685–1709 budowę przeprowadził francuski architekt de Flerience i w jej wyniku w miejscu szesnastowiecznego zamku powstała barokowa rezydencja typu palazzo in fortezza.

Pałac Eustachego Potockiego[edytuj]

Dobra radzyńskie wraz z zamkiem przeszły drogą dziedziczenia wnuczce Szczuki Marii Kątskiej, która w 1741 roku poślubiła Eustachego Potockiego, starostę tłumackiego. Eustachy Potocki wspinał się po szczeblach kariery politycznej, stając się jednym z najbogatszych ludzi w Polsce. Eustachy Potocki chciał dorównać swojemu bratu stryjecznemu Franciszkowi Salezemu Potockiemu, wojewodzie kijowskiemu i jego rezydencji w Krystynopolu.

Decyzja o przebudowie zamku w Radzyniu zapadła prawdopodobnie pod koniec lat czterdziestych XVIII wieku. Jakub Fontana został głównym architektem pałacu i kierownikiem robót. Roboty rozpoczęto pod koniec 1749 lub na początku 1750 roku. Fontana pracował równolegle w posiadłości Branickiego w Białymstoku od 1750 roku oraz w Warszawie.W ciągu 1759 roku trwały roboty wykończeniowe i tego jeszcze roku został ukończony pałac.

Założenie pałacowo-parkowe w Radzyniu podlaskim usytuowane jest we wschodniej części miasta, reprezentuje francuski typ entre cour et jardin, podporządkowany zasadzie osiowości. Całe założenie ma kształt wydłużonego prostokąta z osią przebiegającą przez groblę, most wjazdowy, przez środkowy ryzalit pałacu i zaakcentowany główną aleją parkową i kanałem. Z trzech stron prawie kwadratowego dziedzińca (cour d’honneur) wznosi się pałac, składający się z korpusu głównego usytuowanego od północy i dwóch skrzydeł bocznych od strony zachodniej i wschodniej. Od czwartej strony dziedziniec zamyka niski mur z bramą wjazdową pośrodku ujętą w dwa kwadratowe słupy z profilowanymi gzymsami, na których ustawiono trofea. Za pałacem znajduje się od północy park o symetrycznym układzie alei i parterów z zaakcentowaną główną aleją i kanałem.

Korpus główny jest dwukondygnacyjny, założony na rzucie prostokąta, nakryty wysokim czterospadowym dachem z lukarnami. Reprezentacyjna fasada od strony dziedzińca została rozczłonkowana trzema trzyosiowymi ryzalitami , na osi głównej ryzalit został wyróżniony kształtem pięcioboku i jest wyższy o strefę mezzanino i wieńczącą attykę od bocznych, także wszystkie otwory okienne i wejściowe zostały wyróżnione przez zamknięcie ich łukiem koszowym. Natomiast boczne ryzality są prostokątne z prostokątnymi otworami okiennymi. W środkowym ryzalicie znajduje się główne wejście zamknięte łukiem koszowym, na jego osi powyżej zostało umieszczone porte-fenetre z balkonem wspartym na kroksztynach z ażurową kutą balustradą. Reprezentacyjny ryzalit z attyką wieńczy dekoracja rzeźbiarska z postaciami i koroną z dwoma kartuszami rokokowych z herbami Brochwicz (Kątskich) i Pilawa (Potockich) i panopliów (hełmy, pancerze, sztandary ). Ryzalit ten otrzymał ramowy podział przy pomocy lizen oraz zwieńczenia nadokienne w postaci gzymsów odcinkowych z motywami rocaille i festonami kwiatowymi. Boczne ryzality także zostały ozdobione rzeźbami, które stanowią kartusze z koronami oparte na nastawach o niespokojnym konturze, motywy roślinne oraz putta.

W pietnastoosiowej fasadzie od strony ogrodu także dominującym elementem jest ryzalit środkowy. Jest on trzykondygnacyjny i trzyosiowy zwieńczony półkolistym tympanonem wypełnionym płaskorzeźbą ze sceną z Zefirem i Florą. Ten eliptyczny łuk został przedłużony po bokach odcinkami gzymsu i wsparty na dwóch pilastrach, stanowi przetworzenie motywu serliany, znany z Francji. Motyw ten zastosuje Fontana jeszcze w pałacu Bielińskich i w kościele św. Krzyża w Warszawie. Na narożach zostało lico ściany zaakcentowane parą pilastrów kompozytowych w wielkim porządku, na ich osiach umieszczone zostały posągi, także na środku na tympanonie. Na skrajach fasady zostały usytuowane jednoosiowe pawilony w typie alkierzy, nakryte osobnym dachem przechodzącym w górnej partii w formę hełmów wieżowych. W dolnych połaciach dachu pojawia się od frontu niski trójkątny szczyt. Znajduje się także na piętrze porte-fenetre z okazałą ażurową balustradą. Fasada jest dziewięcioosiowa rozczłonkowana przez lizeny obiegające i okna zamknięte odcinkiem łuku. Ryzalit środkowy został zaakcentowany pilastrami i kolumnami ustawionymi ukośnie dźwigającymi belkowanie, które wieńczy rzeźba z rydwanem Apollina.

Skrzydła boczne[edytuj]

Prostopadle do korpusu biegną skrzydła boczne, łączące się od strony ogrodu z alkierzami pawilonami piętrowymi, natomiast od dziedzińca parterowymi galeriami w formie przejść rozczłonkowanymi pięcioma płytkimi niszami arkadowymi na tle boniowanego lica ściany. W ten sposób powstały zamknięte kwadratowe podwórka między pawilonami a galeriami. Skrzydło wschodnie mieściło pomieszczenia gospodarcze, stajnie. Natomiast skrzydło zachodnie było parterowe od strony dziedzińca a piętrowe i bardziej reprezentacyjne od strony miasta z pomieszczeniami mieszkalnymi. Mniej więcej pośrodku znajdowały się w obu skrzydłach bramy przejazdowe zwieńczone wieżami, o proweniencji francuskiej. Skrzydła od strony dziedzińca także zostały wyartykułowane trzema nieznacznie wysuniętymi boniowanymi ryzalitami z arkadowymi wnękami i dodatkowo ozdobione dekoracją rzeźbiarską.

Okazałe wieże przejazdowe w Radzyniu stanowią odosobniony motyw na terenie Polski, szczególnie z rzadko występującymi obeliskami wieńczącymi. Oba skrzydła zostały zakończone szerszymi i dwukondygnacyjnymi pawilonami rozczłonowanymi lizenami, nawiązującymi do formy bastionów. Elewacja skrzydła od strony miasta uzyskała bogatszy i bardziej urozmaicony wystrój. Za głównym korpusem od strony północnej znajduje się założenie parkowo-ogrodowe, w części przypałacowej główny trawnik został podzielony na cztery części przez poprowadzenie alei prowadzącej od pałacu i poprzecznej.

Dziedziniec pałacu

Wnętrza[edytuj]

Rokokowe wnętrza pałacu Radzyńskiego nie zachowały się do naszych czasów, z zachowanych zdjęć można wywnioskować, że utrzymane były w duchu rokoka francusko-saskiego, z zachowaną delikatnością i przejrzystością oraz oszczędnością motywów. Wnętrze jest dwutraktowe w obu kondygnacjach z wprowadzoną na osi owalnymi dwoma salami zajmujących całą szerokość budynku, zaznaczonego na zewnątrz przez wieloboczne ryzality. Podobnie został rozwiązana klatka schodowa, która wewnątrz ma kształt prostokąta z zaokrąglonymi narożnikami a z zewnątrz ma kształt wieloboczny. W Polsce taki kształt ryzalitu jest bardzo rzadki (Podhorce, Otwock Bielińskich), proweniencję ma francuską, szczególnie stosowana w pałacach paryskich. Fontana mógł także znać rozwiązanie fasady Zamku Królewskiego w Warszawie z owalnym ryzalitem środkowym zwieńczonym attyką. Do wnętrza prowadziła reprezentacyjna klatka schodowa mieszcząca się w ryzalicie środkowym od strony dziedzińca. Charakteryzuje się przestrzennością, jasnością i płynną linią schodów z ażurową żelazną balustradą, schody podtrzymywane były przez herbowych atlantów wyrzeźbionych przez Jana Chryzostoma Redlera.

Oranżeria[edytuj]

W parku mieściła się oranżeria, zaprojektowania prawdopodobnie przez Fontanę na rzucie dwóch krzyżujących się prostokątów.

Ogród[edytuj]

W 1755 roku przystąpiono do urządzenia ogrodu według planów Fontany, które realizował ogrodnik Marcin Knackfus. Do głównej bramy prowadziła grobla umieszczona pomiędzy stawami i drewniany most. Do bramy mieszczącej się w skrzydle zachodniej od strony miasta prowadził most rozpięty nad fosą także zalaną wodą. Woda stanowiła ważny czynnik kompozycyjny i elementem dekoracyjnym barokowego założenia pałacowego. Realizacja założenia radzyńskiego charakteryzuje się połączeniem zasad francuskiego kształtowania przestrzennego i architektonicznego z saska dekoracyjnością w ozdobach rzeźbiarskich.

Wpływy saskie i francuskie[edytuj]

Fontana stworzył w Radzyniu Podlaskim wielki i reprezentacyjny zespół pałacowo-parkowy, należący do powszechnie stosowanej francuskiej rezydencji XVIII-wiecznej. Główne założenia rozplanowania przestrzennego charakterystycznego dla architektury rezydencjonalnej we Francji jest: zasada osiowości, usytuowanie korpusu pałacu głównego entre cour et jardin oraz duży cour d’honneur między dwoma prostopadłymi do korpusu głównego skrzydłami. Te właśnie założenia francuskie zastosował w Radzyniu Fontana. Przeszczepianie się na Polskim gruncie typów francuskich spowodowane było publikowaniem wzorników sztychowanych architektonicznych znanych francuskich architektów, ale przede wszystkim związane było z podróżami Polaków do Francji i Włoch.

Do wpływów saskich należy zaliczyć dekorację rzeźbiarską wykonaną przed Jana Chryzostoma Redlera i jego pomocników, według projektu i koncepcji Fontany.

Pałac w XIX i XX wieku[edytuj]

Po śmierci Eustachego Potockiego pałac odziedziczył Jan Potocki, jednak rezydencja wkrótce podupadła. Nabyła ją Anna z Zamoyskich Sapieżyna. W 1834 roku pałac przeszedł na własność Antoniego Szlubowskiego. Jego potomek Bronisław Szlubowski nie mogą utrzymać tak wielkiej rezydencji oddał ją w 1920 roku na rzecz Skarbu Państwa.

W roku 1980 rozpoczęty został nowy etap gruntownego remontu.

Bibliografia[edytuj]

  • Sztuka ok. 1600, W-wa 1974
  • Miłobędzki, Architektura polska XVII w., W-wa 1980
  • M. Karpowicz, Sztuka polska XVII w., W-wa 1975
  • M. Karpowicz, Sztuka polska XVIII w., W-wa 1985
  • K. Gombin, Inicjatywy artystyczne Eustachego Potockiego, Lublin 2009.

Linki zewnętrzne[edytuj]