Pałcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pałcz
Osiedle Bydgoszczy
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Miasto Bydgoszcz
Nr kierunkowy 52
Tablice rejestracyjne CB
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
Pałcz
Pałcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Pałcz
Pałcz
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Pałcz
Pałcz
Ziemia53°09′56″N 18°10′30″E/53,165644 18,174950
Portal Portal Polska

Pałcz – osiedle w północnej części bydgoskiej dzielnicy Fordon.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Pałcz zlokalizowany jest ok. 3 km na północ od Starego Fordonu. Sąsiaduje z osiedlami: Powiśle, Nad Wisłą, Niepodległości i Łoskoń.

Granice osiedla wyznaczają[1]:

  • od wschodu: starorzecze Wisły,
  • od południa: ul. Bortnowskiego i linia będąca jej przedłużeniem do al. Piłsudskiego, al. Piłsudskiego do skrzyżowania z ul. Andersa,
  • od zachodu: ul. Andersa i ul. Tomaszewskiego,
  • od północy: ul. Braci Bażańskich i linia stanowiąca jej przedłużenie w kierunku wschodnim do starorzecza Wisły.

Ulice Pałcza[edytuj | edytuj kod]

Patronami większości ulic na terenie Pałcza są zasłużeni bydgoscy bibliotekarze, drukarze i księgarze działający w okresie zaboru pruskiego i w 1. połowie XX w.[2]

  • gen. Tadeusza Bora-Komorowskiego
  • Braci Bażańskich (Władysława, Kazimierza i Mariana)
  • Konstantego Chmielewskiego a)
  • Narcyza Gieryna
  • Piotra Karowskiego a)
  • Franciszka Kiedrowskiego
  • Bolesława Marcińczaka a)
  • Leona Posłusznego
  • Tomasza Śniegockiego a)
  • Stanisława Tomaszewskiego a)

a) Istnieje tylko na mapach (stan na 01.05.2013).

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa osiedla wywodzi się bezpośrednio od wzmiankowanej od końca XIII w. na jego obszarze wsi Pałcz. W dawnych dokumentach występowała ona także pod nazwą Palcze, w XVI w. jako Palisz, Palsze i Pelze, a w okresie zaborów pod niemiecką nazwą Palsch.[3]

Samo słowo pałcz stanowi pochodną słowa pałuki. Wyrazem tym określano osady znajdujące się w zakolach lub nad brzegami rzek, co doskonale oddaje nadwiślańskie położenie Pałcza.[4] Z kolei słowo pałuki, według Jana Karłowicza i Aleksandra Brücknera pochodzi od zapożyczonego z języka czeskiego słowa palouk oznaczającego łąkę, a węższym ujęciu łęg, czyli podmokłą łąkę położoną nad skrętem rzecznym (łękiem).[5]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Pałcza znajdują się najstarsze i jedne z najliczniejszych śladów bytności prehistorycznych osadników na obszarze dzisiejszego Fordonu. Najstarsze znalezisko stanowią przedmioty krzemienne wykonane ok. 9 000 lat p.n.e. przez prowadzących półosiadły tryb życia łowców z kultury świderskiej. Kolejne ślady obecności na terenie Pałcza pozostawili przedstawiciele kultury pucharów lejkowatych sprzed 5500 - 5000 lat. Z wczesnej epoki żelaza, datowanej od 700 do 400 roku p.n.e., pochodzą natomiast ciałopalne pochówki popielnicowe ludności należącej do grupy kujawsko-chełmińskiej kultury łużyckiej.[6]

Pierwsze wzmianki dotyczące wsi Pałcz pochodzą z przełomu XIII i XIV w. i świadczą o jej przynależności do parafii pw. św. Marii Magdaleny w Wyszogrodzie.[7] Po zniszczeniu pierwotnego grodu Wyszogród w wyniku walk polsko-krzyżackich w 1330 r. w jego pobliżu wykształciła się wieś o tej samej nazwie. W 1382 r. książę Władysław Opolczyk nadał jej prawa miejskie. W myśl aktu lokacyjnego Pałcz został podporządkowany Wyszogrodowi i wszedł w skład patrymonium miejskiego. W kolejnym akcie lokacyjnym, wystawionym już dla Fordonu w 1424 r., bowiem taka nazwa przyjęła się na określenie młodego miasta, status Pałcza, jako wsi miejskiej, nie uległ zmianie. Pod względem przynależności kościelnej Pałcz wszedł w skład erygowanej w 1. połowie XV w. parafii pw. św. Mikołaja w Fordonie. W XVI w. obok należącego do miasta Pałcza wyrosła druga wieś o tej samej nazwie stanowiąca własność szlachecką. Prawdopodobnie w XVII w. nadano jej prawo olęderskie co zapewne wiązało się z napływem protestanckiej ludności niemieckiej.[8] Wśród właścicieli Pałcza z XVII i XVIII w. przewijają się nazwiska Gałeckich i Wiesiołowskich. W 2. połowie XVII w. i w 1. połowie XVIII w. właściciele „szlacheckiego” Pałcza byli dzierżawcami dóbr wójtowskich Fordonu. Mało tego, jeden z nich, starosta bydgoski Franciszek Zygmunt Gałecki przywłaszczył sobie należącą do Fordonu część Pałcza, co stało się powodem jego długoletniego sporu sądowego z miastem.[9] Ostatnim przed rozbiorami właścicielem Pałcza był wnuk Franciszka Zygmunta Gałeckiego, również starosta bydgoski, Ignacy Gałecki.[3]

W wyniku I rozbioru Polski Pałcz został przyłączony do Królestwa Prus. W chwili przejęcia przez Prusaków „miejski” Pałcz nadal należał do Fordonu. Natomiast Pałcz „szlachecki” odebrany Ignacemu Gałeckiemu w ramach kary za to, że nie chciał uznać władzy króla Fryderyka Wilhelma II.[10]

W 2018 nieopodal dawnej pętli autobusowej Mariampol, między ul. Wyzwolenia a stadniną koni i w pobliżu przystanku tramwajowego Łoskoń powstała trasa spacerowa o długości 1 km, przypominająca historię czterech dawnych wsi, które istniały przed przyłączeniem tych terenów do Bydgoszczy: Mariampola, Zofina, Pałcza i Łoskonia. Atrakcja powstała w ramach Bydgoskiego Budżetu Obywatelskiego[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Miejska Pracownia Urbanistyczna w Budgoszczy: Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Osiedla Pałcz w Jednostce Fordon w Bydgoszczy. [dostęp 2013-05-01].
  2. Rajmund Kuczma: Patroni bydgoskich ulic. Cz. I.: Fordon. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, 1995, s. 11, 24, 39, 46 n., 62, 78, 101, 106. ISBN 83-903231-1-7.
  3. a b pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich. T. VII. Warszawa: 1886, s. 832.
  4. Józef Haliczer: Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Tarnopol: Podolskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, 1933, s. 117., Maria Malec: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, s. 188. ISBN 83-01-13857-2.
  5. Jan Aleksander Karłowicz: Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski. s. 12., Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927, s. 308.
  6. Jacek Woźny, Fordon w świetle źródeł archeologicznych, w: pod red. Zdzisława Biegańskiego: Dzieje Fordonu i okolic. Bydgszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo-Kulturalne, 1997, s. 2-5. ISBN 83-86970-02-2.
  7. Henryk Wilk: Historia parafii, kościoła św. Mikołaja i Fordonu. s. 3. [dostęp 2013-05-03].
  8. Krzysztof Mikulski. Zarys dziejów osadnictwa olęderskiego w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem terenu obecnego województwa bydgoskiego). „Materiały do dziejów kultury i sztuki Bydgoszczy i regionu”. z. 1, s. 107, 1996. Bydgoszcz: Wojewódzki Ośrodek Kultury w Bydgoszczy. ISSN 1427-5465. 
  9. Zbigniew Zyglewski, Fordon przedrozbiorowy, w: pod red. Zdzisława Biegańskiego: Dzieje Fordonu i okolic. Bydgszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo-Kulturalne, 1997, s. 12, 14, 22. ISBN 83-86970-02-2.
  10. Władysław Konopczyński, w: pod red. Władysław Konopczyński, Polski Słownik Biograficzny, t. VII, Kraków 1948-1958, s. 243.
  11. Nowa trasa spacerowa w Fordonie. Poświęcona czterem wsiom kp. 2018-07-13. [dostęp 2018-07-15].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Brückner Aleksander: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków: Krakowska Spółka Wydawnicza, 1927.
  • pod red. Zdzisława Biegańskiego: Dzieje Fordonu i okolic. Bydgszcz: Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo-Kulturalne, 1997. ISBN 83-86970-02-2.
  • Haliczer Józef: Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych. Tarnopol: Podolskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze, 1933.
  • Karłowicz Jan Aleksander: Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski.
  • Kuczma Rajmund: Patroni bydgoskich ulic. Cz. I.: Fordon. Bydgoszcz: Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, 1995. ISBN 83-903231-1-7.
  • Malec Maria: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Polski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002. ISBN 83-01-13857-2.
  • Miejska Pracownia Urbanistyczna w Budgoszczy: Miejscowy Plan Zagospodarowania Przestrzennego Osiedla Pałcz w Jednostce Fordon w Bydgoszczy. [dostęp 2013-05-01].
  • pod red. Bronisława Chlebowskiego, Władysława Walewskiego: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów Słowiańskich. T. VII. Warszawa: 1886.
  • Wilk Henryk: Historia parafii, kościoła św. Mikołaja i Fordonu. [dostęp 2013-05-03].