Pałka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy rodzaju roślin z rodziny pałkowatych. Zobacz też: inne znaczenia słowa pałka.
Pałka
Pałka: zdjęcie
Pałka szerokolistna
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina pałkowate
Rodzaj pałka
Nazwa systematyczna
Typha L.
Sp. Pl. 971. 1753
Typ nomenklatoryczny
Typha latifolia L.[2]
Synonimy

Massula Dulac[2]

Pałka (Typha L.) – rodzaj roślin ziemno-wodnych należący do rodziny pałkowatych (Typhaceae). Obejmuje w zależności od ujęcia systematycznego od 8[3] do ponad 38 gatunków bylin[4], spotykanych na całym niemal świecie na brzegach wód. Zastosowanie znajdują jako rośliny jadalne, plecionkarskie (liście), surowiec do produkcji papieru i bywają sadzone jako rośliny ozdobne[3].

Rozmieszczenie[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj rozprzestrzeniony na całym świecie w klimacie umiarkowanym i tropikalnym[5], przy czym na półkuli południowej występują pojedyncze gatunki. Centrum zróżnicowania jest środkowa część Eurazji. W Ameryce Północnej rosną trzy gatunki[6].

W Polsce trzy gatunki są rodzime – pałka wąskolistna (Typha angustifolia), pałka szerokolistna (T. latifolia)[7] oraz pałka Shuttlewortha T. shuttleworthii[8]. Jako gatunki introdukowane i zdziczałe odnotowane zostały dwa gatunki: pałka drobna (T. minima) i pałka wysmukła (T. laxmanii)[9].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Rośliny zielne o łodygach wzniesionych wyrastających z pełzającego kłącza. Kłącze zwykle nierozgałęzione, okryte łuskowatymi liśćmi, tęgie, o długości do 70 cm i średnicy od 0,5 do 4 cm. Łodyga nadziemna wyrasta pojedynczo z końca kłącza lub tworzy kępy rozgałęziając się u swej nasady. Łodygi osiągają do 4 m wysokości i na przekroju są owalne, w górze zwykle nieco bardziej spłaszczone[6].
Liście
Zwykle tylko odziomkowe, bifacjalne[3]. Stopniowo od łuskowatych liści na kłączu przechodzą w liście asymilacyjne otulające pochwami łodygę. W sumie wokół pojedynczej łodygi wyrasta do 15 liści ułożonych skrętolegle dwurzędowo. Na doosiowej powierzchni pochew, rzadziej na wolnej części blaszki występują gruczoły śluzowe. Blaszka liściowa z miękiszem gąbczastym, jest płaska, wklęsła lub wypukła, czasem z wypukłym nerwem środkowym po stronie odosiowej (u gatunków Starego Świata). Blaszki równowąskie lub wąskolancetowate, unerwione równolegle, skręcone nieco w luźną spiralę[6][3].
Kwiaty
Bardzo drobne, jednopłciowe, zebrane w gęste, cylindryczne kwiatostany na szczycie łodygi (kolby lub kłosy). Kwiaty męskie skupione są w kwiatostany na szczycie łodygi. Okwiat w kwiatach męskich zredukowany do kilku rzęsowatych łusek (najczęściej w liczbie do 3, rzadko do 8), czasem w ogóle nie wykształcony. Pręciki są trzy. Główki osadzone są na nitkach nasadą, posiadają szeroki łącznik. Pyłek uwalniany jest pojedynczo i w tetradach. W kwiatach żeńskich łuskowatych lub rzęskowatych listków w okwiecie jest bardzo dużo, zebrane są w od jednego do czterech okółków[3]. Są bezbarwne lub brązowe na szczycie i tu nieco rozszerzone[6] Słupek jest pojedynczy, z jednego owocolistka. Znamiona wydłużają się po przekwitnieniu (wystają nad okwiat). Górna zalążnia zawiera pojedynczy, anatropowy zalążek. W kwiatach brak miodników[3]. Po przekwitnieniu kwiaty męskie utrzymują się przez zimę, podczas gdy suche kwiaty żeńskie odpadają w wielkich ilościach[6].
Owoce
Niełupka z trwałymi i wydłużającymi się znamionami i szypułką oraz puchowym okwiatem, ułatwiającym rozsiewanie[3]. Budowa owoców pozwala na zmniejszenie prędkości spadania. Poza tym owoce są przystosowane do anemochorii poprzez wytwarzanie ich w wielkiej liczbie (u pałki szerokolistnej na jednej roślinie powstaje ich ok. 220 tys., u południowej – nawet ponad 680 tys.), poza tym ważą one tylko od 0,02 do 0,003 mg[10].

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Przedstawiciele rodzaju należą do szybkich kolonizatorów przekształconych lub świeżo powstałych siedlisk podmokłych. Rosną w różnorodnych siedliskach na brzegach wód stojących lub wolno płynących; na brzegach jezior, stawów i rowów, także mokradeł silnie zanieczyszczonych i powstających na terenach poprzemysłowych[5]. Zasiedlają wody lub znoszą zalewy do wysokości 1,5 m[6]. Siewki w pierwszym roku tworzą liczne klony rozrastając się wegetatywnie za pomocą kłącza. Zakwitają od drugiego roku życia. Diaspory wytwarzane w wielkich ilościach rozsiewane są przez wiatr. Kiełkują na nagiej, podmokłej glebie lub w płytkiej wodzie. Rośliny te tworzą często rozległe i jednogatunkowe zbiorowiska roślinne (agregacje). Niektóre gatunki wytwarzają wielkie ilości biomasy[6].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

W polskim nazewnictwie ludowym i tradycyjnym funkcjonowały nazwy pałka wodna i rogoża. Nazwy typhe używał Teofrast. Nawiązuje ona do oparów (typhos – 'dym, mgła, opary')[11].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Dane paleontologiczne, serologiczne i uzyskane w wyniku sekwencjonowania i analizy chloroplastowego DNA potwierdzają bliskie pokrewieństwo rodzajów pałka (Typha) i jeżogłówka (Sparganium). Najstarsze znaleziska z przedstawicielami rodzaju udokumentowane zostały w formacji Fort Union z paleocenu. Znaleziska Sparganium są nieco starsze[5]. O ile pozycja systematyczna rodzaju jest dobrze zbadana, o tyle relacje systematyczne w obrębie rodzaju pozostają niedostatecznie poznane. Kłopoty sprawia identyfikacja gatunków i ustalenie między nimi relacji filogenetycznych[5]. W szczególności badania taksonomiczne postulowane są nad przedstawicielami rodzaju z Azji wschodniej i Ameryki Południowej[6].

Pozycja rodzaju według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj siostrzany dla jeżogłówki (Sparganium) w obrębie rodziny pałkowatych (Typhaceae), która z kolei wspólnie z bromeliowatymi (Bromeliaceae) tworzy klad bazalny w obrębie wiechlinowców (Poales), jednego z rzędów roślin jednoliściennych[1].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Typhanae Thorne ex Reveal, rząd pałkowce (Typhales Dumort.), rodzina pałkowate (Typhaceae Juss.), podrodzina Typhoideae Link, plemię Typheae Dumort., rodzaj pałka (Typha L.)[12].

Wykaz gatunków[13]
Mieszańce[13]
  • Typha × argoviensis Hausskn. ex Asch. & Graebn., Syn. Mitteleur. Fl. 1: 273 (1897)
  • Typha × bavarica Graebn. in H.G.A.Engler (ed.), Pflanzenr., IV, 8: 16 (1900).
  • Typha × gezei Rothm., Repert. Spec. Nov. Regni Veg. 49: 171 (1940)
  • Typha × glauca Godr., Fl. Lorraine 3: 20 (1844)
  • Typha × provincialis A.Camus, Notul. Syst. (Paris) 11: 272 (1910)
  • Typha × smirnovii Mavrodiev, Byull. Moskovsk. Obshch. Isp. Prir., Otd. Biol. 105(4): 66 (2000)
  • Typha × suwensis T.Shimizu, J. Phytogeogr. Taxon. 37: 120 (1989)

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Skrobia z różnych gatunków pałek była pozyskiwana już w paleolicie[14]. Współcześnie kulinarne wykorzystanie pałek ma ograniczone zastosowanie[15]. Spożywano i spożywa się głównie: młode pędy i kłącza, skrobię ze starych kłączy, kolby kwiatów męskich przed kwitnieniem i pyłek. Nasiona zawierają ok. 20% jadalnego oleju, wyróżniającego się wysoką, 70% zawartością kwasu linolenowego[6].

Liście pałek wykorzystywane są jako materiał plecionkarski. Wyrabia się z nich kosze, maty, siedziska i oparcia krzeseł, a także ściany i pokrycia dachowe. Puszyste i suche owoce wykorzystywane były jako hubka przy rozniecaniu ognia, a także jako materiał izolacyjny. Wypełniano nim poduszki, materace, zabawki dla dzieci itp.[6]

Liczne gatunki, także mieszańcowe, pałki wykorzystywane są do konstrukcji makrofitowych oczyszczalni ścieków[16]. Wiele gatunków cechuje się wychwytywaniem wielu zanieczyszczeń. Różne gatunki pałki badane były pod kątem wykorzystania ich jako źródło surowca papierniczego[6].

Niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne[6].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 P.F. Stevens: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2009-10-27].
  2. 2,0 2,1 Typha L.. W: Index Nominum Genericorum [on-line]. [dostęp 2009-04-25].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, London: Elsevier, 2010, s. 262. ISBN 978-0-12-374380-0.
  4. Typha L.. W: The Plant List (2013). Version 1.1. [on-line]. [dostęp 2015-03-07].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Changkyun Kim, Hong-Keun Choi. Molecular systematics and character evolution of Typha (Typhaceae) inferred from nuclear and plastid DNA sequence data. „Taxon”. 60, 5, s. 1417-1428, 2011. 
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 Typha Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-03-07].
  7. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  8. Katarzyna Kozłowska, Agnieszka Nobis, Marcin Nobis. Typha shuttleworthii (Typhaceae), new for Poland. „Polish Botanical Journal”. 56, 2, s. 299–305, 2011. 
  9. B. Tokarska-Guzik, Z. Dajdok, M. Zając, A. Zając, A. Urbisz, W. Danielewicz: Rośliny obcego pochodzenia w Polsce ze szczególnym uwzględnieniem gatunków inwazyjnych. Warszawa: Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska, 2012. ISBN 978-83-62940-34-9.
  10. Klaus Kubitzki, H. Huber: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Springer Science & Business Media, 1998, s. 457-459. ISBN 3540640614.
  11. Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  12. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Typha (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-25].
  13. 13,0 13,1 Royal Botanic Garden. [dostęp 2009-04-25].
  14. Biancamaria Aranguren, Roberto Becattini, Marta Mariotti Lippi, Anna Revedin. Grinding flour in Upper Palaeolithic Europe (25000 years bp). „Antiquity”. 314 (81), s. 845-855, grudzień 2007. DOI: 10.1017/S0003598X00095946 (ang.). 
  15. Agata Kurzawska, Krzysztof Dziedzic, Danuta Górecka, Paulina Smoczyńska. Wiązanie kwasów żółciowych przez pieczywo bezglutenowe z udziałem mączki z kłącza pałki wodnej (Typha latifolia) w warunkach trawienia in vitro. „Problemy Higieny i Epidemiologii”. 3 (95), s. 709-712, 2014 (pol.). 
  16. Jan Vymazal. Plants used in constructed wetlands with horizontal subsurface flow: a review. „Hydrobiologia”. 1 (674), s. 133-156, 2011-10-01. DOI: 10.1007/s10750-011-0738-9 (ang.).