Pałka szerokolistna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pałka szerokolistna
Pałka szerokolistna: zdjęcie
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina pałkowate
Rodzaj pałka
Gatunek pałka szerokolistna
Nazwa systematyczna
Typha latifolia L.
Sp. pl. 2:971. 1753[2]
Szuwar pałki szerokolistnej
Dojrzałe owoce rozsiewane są przez wiatr

Pałka szerokolistna, rogoża[3] (Typha latifolia L.) – gatunek rośliny należący do rodziny pałkowatych (Typhaceae). Szeroko rozprzestrzeniony na świecie, w Polsce pospolity. Rośnie na brzegach wód stojących i wolno płynących. Jest rośliną jadalną, dostarczającą surowca plecionkarskiego, wykorzystywana jest też w bukieciarstwie i jest uprawiana jako roślina ozdobna.

Zasięg występowania[edytuj | edytuj kod]

Gatunek bardzo szeroko rozprzestrzeniony na kuli ziemskiej. Występuje na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy[4]. W Europie zwarty zasięg obejmuje niemal cały kontynent. Rzadziej rośnie w południowej części Półwyspu Iberyjskiego i Bałkańskiego, brak go na Islandii, w północnej części Półwyspu Skandynawskiego i w północnej Rosji[5]. W Afryce występuje lokalnie na północnych krańcach kontynentu[5], poza tym w części środkowej kontynentu w Nigerii oraz na wschodzie – w Etiopii, Kenii, Tanzanii i Ugandzie[5]. W Azji zasięg obejmuje południową Syberię i Azję Środkową, na południu sięgając po północny Pakistan. Gatunek rośnie w rejonie Kaukazu, w Azji Mniejszej i wzdłuż wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego. Na Dalekim Wschodzie zasięg obejmuje basen Morza Japońskiego, na Sachalinie i Wyspach Japońskich[5]. W Ameryce Północnej gatunek pospolity we wschodniej i środkowej części, poza tym na rozproszonych stanowiskach w zachodniej części kontynentu. Brak go tylko na dalekiej północy i w zachodniej części Meksyku. Rośnie w basenie Zatoki Meksykańskiej i jako zawleczony w rejonie Morza Karaibskiego[4]. W Ameryce Południowej rośnie w Argentynie, Paragwaju i południowej Brazylii[4].

Pałka szerokolistna uprawiana jest w wielu krajach świata. Jako gatunek introdukowany rozprzestrzenia się także w Australii, Nowej Zelandii, na Hawajach[4] i w południowo-wschodniej Azji[6]. Ze względu na wypieranie gatunków rodzimych, szybkie rozrastanie się, tworzenie gęstych, jednogatunkowych i trwałych zbiorowisk, gatunek zaliczony został do najbardziej problematycznych roślin inwazyjnych na świecie[7]. Potencjalnie jeszcze większą inwazyjnością cechuje się mieszaniec pałki szerokolistnej i wąskolistnej T. ×glauca[6][8].

W Polsce pałka szerokolistna jest szeroko rozprzestrzeniona na całym niżu i w niższych położeniach górskich[9][10]. Szczególnie pospolicie rośnie w południowej i zachodniej części kraju[11].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Wzniesiona, sztywna, wyrastająca z pełzającego kłącza. Osiąga od 1,5 do 2,5 m[12] (rzadko do 3 m) wysokości oraz do 2 cm średnicy w połowie długości i 0,3–0,7 cm średnicy w górnej części[13]. Kłącze rzadko rozgałęzione, okryte łuskami, tęgie[14]. Osiąga do 70 cm długości i 0,5–3 cm średnicy. Wyrastają z niego włókniste korzenie przybyszowe[15]. Znajduje się zazwyczaj 7–10 cm poniżej powierzchni gleby[16].
Liście
Zwykle tylko odziomkowe, bifacjalne[17]. Na jednym pędzie nadziemnym jest ich od 12 do 16[16]. Równowąskie o unerwieniu równoległym[18]. Stopniowo od łuskowatych liści na kłączu przechodzą w liście asymilacyjne otulające pochwami łodygę[14] lub tworzące nibyłodygę (rośliny niekwitnące). Liście asymilacyjne sinozielone, wzniesione o długości do 3 m, z czego znaczna część to pochwa liściowa[18]. Wolna część blaszki liściowej ma szerokość od 1 do 2,9 cm[13], os strony odosiowej jest wypukła, na przekroju poprzecznym półksiężycowata[19]. Skręcona nieco w luźną spiralę[17]. Liście sięgają na długość zwykle końca kwiatostanu lub nieznacznie są od niego dłuższe[15]. Pochwy liściowe są otwarte[16], wzdłuż brzegów błoniaste lub papierzaste, jaśniejsze[13]. Na doosiowej powierzchni pochew, rzadziej na wolnej części blaszki występują bezbarwne i niewyraźne gruczoły śluzowe[13]. Wydzielany śluz chroni łodygę i liście przed zdarciem w czasie ich ocierania się podczas wiatru[9]. Ponad połowę objętości liści zajmują przestwory powietrzne, a tylko około 10% objętości zajmuje tkanka asymilacyjna[18].
Kwiaty
Roślina jednopienna, rozdzielnopłciowa[20]. Kwiaty bardzo drobne, jednopłciowe, zebrane w gęste, cylindryczne kwiatostany na szczycie łodygi (kolby). Kwiatostan męski sąsiaduje bezpośrednio z kolbą zawierającą kwiaty żeńskie, rzadko widoczna jest między nimi przerwa nie przekraczająca 1,5 cm, wyjątkowo 4 cm[15][21]. Osiąga od (3,5)10 do 12(20) cm długości[19][22] i 1–2 cm średnicy[13] (jest podobnej długości jak kwiatostan żeński[22]). U podstawy kwiatostanu męskiego znajduje się jedna do trzech szybko opadających podsadek[19]. Poszczególne kwiaty, których w kwiatostanie jest ponad tysiąc[21], osiągają od 5 do 12 mm długości[13]. Okwiat w kwiatach męskich jest zredukowany do kilku szczecinek[20]. Pręciki są trzy. Ich główki osadzone są na nitkach nasadą i posiadają szeroki łącznik[17]. Pyłek uwalniany jest w tetradach[13][15].
Kwiatostany żeńskie to okazałe kolby osiągające 1,2–3 cm średnicy[15]. Początkowo są jasnozielone, potem brązowe[13]. W kwiatach żeńskich szczeciniaste listki okwiatu są bezbarwne[13]. Słupek jest pojedynczy, powstaje z jednego owocolistka[17]. Znamiona lancetowate do jajowato-lancetowatych[15], wydłużają się po przekwitnieniu (wystają nad okwiat)[17]. Górna zalążnia zawiera pojedynczy, anatropowy zalążek. W kwiatach brak miodników[17].
Owoce
Jednonasienne orzeszki, opatrzone włoskami okwiatu w formie puchu kielichowego[9]. Zawierają też trwałe i wydłużające się znamiona i szypułkę, także ułatwiające rozsiewanie[17]. Budowa owoców pozwala na zmniejszenie prędkości spadania. Poza tym owoce są przystosowane do anemochorii[23] poprzez wytwarzanie ich w wielkiej liczbie (od 117 do 268 tys.[16], średnio ok. 220 tys. na jednym pędzie[23][21]).
Gatunki podobne
Od pałki wąskolistnej różni się szerszymi liśćmi (u wąskolistnej do 1 cm szerokości) i przyleganiem kolby męskiej do żeńskiej (u wąskolistnej jest kilkucentymetrowa przerwa między kwiatostanami)[11]. Blisko spokrewniona pałka Shuttlewortha osiąga do 1,5 m wysokości, liście jasnozielone mają do 1 cm (rzadko do 1,5) szerokości. Kwiatostan męski przylega do żeńskiego i jest od niego wyraźnie (1,5 do 4×) krótszy[22].

Biologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Hydrofit, helofit. Po okresie spoczynku zimowego rośliny rozpoczynają wzrost w marcu[21]. Pędy najsilniej rozrastają się w maju i czerwcu[9]. Jednak nowe pędy nadziemne wyrastają z kłączy sukcesywnie przez cały sezon wegetacyjny. Najsilniejszy przyrost masy kłączy następuje od końca lipca do połowy sierpnia oraz na przełomie września i października[24]. Jesienią masa kłączy jest dwukrotnie większa od masy pędów nadziemnych. Zawartość węglowodanów w kłączach rośnie także jesienią i osiąga wielkość 2–3-krotnie większą niż latem[24]. Na produktywność i wzrost pałki ogromny wpływ mają warunki wodne i wpływ roślin towarzyszących. Najstarsze fragmenty kłącza, osiągające ponad dwa lata – sukcesywnie obumierają. Poszczególne ramety nie żyją dłużej niż trzy lata[21].
W skupieniach roślin dominują pędy wegetatywne. Pędy kwitnące rozwijają się często bardzo nielicznie (np. na jednym z badanych stanowisk trzy pędy kwitnące przypadały na ogólną ich liczbę 1779), na co wpływ może mieć silne wzajemne zacienianie przez pędy pałki. Nie kwitną też rośliny wynurzone, słabiej kwitną też rośliny rosnące w głębszej wodzie[21]. Kwitnienie w warunkach środkowoeuropejskich trwa od czerwca do sierpnia[9], w cieplejszym klimacie zaczyna się i kończy wcześniej, w chłodniejszym – później[21]. Kwiaty zapylane są przez wiatr[9]. Kwiaty żeńskie zakwitają na pędzie wcześniej niż męskie, co pozwala uniknąć samozapylenia[21]. Po przekwitnieniu kwiaty męskie utrzymują się przez zimę, podczas gdy suche kwiaty żeńskie odpadają w wielkich ilościach[14]. Nasiona powstają w ponad połowie zapylonych kwiatów[21]. Kwitnienie skutkuje zwykle obumarciem całej ramety, co powoduje, że szuwar pałkowy rozprzestrzenia się wegetatywnie na zewnątrz, podczas gdy starsze okazy w środku płatu sukcesywnie zakwitają i zamierają[15]. Nasiona opatrzone aparatem lotnym przenoszone są przez wiatr, czasami również przez wodę[9]. Aparat włoskowy znacznie zmniejsza tempo spadania owocu, wynoszące w efekcie 0,13 m/s. Przy wietrze wiejącym z prędkością 10 km/h i masie owocu wynoszącej 0,05 mg wyliczono dystans transportu diaspory na 46,9 m[21]. Zwykle ok. 95% wytwarzanych nasion posiada zdolność do kiełkowania[25]. Owoce mokre z reguły opadają i pokrywają glebę w zwartych skupieniach. Nasiona przerywają spoczynek i kiełkują na podłożu mokrym lub wilgotnym, przy niskiej koncentracji tlenu, w cieple oraz przy długim dniu i krótkiej nocy. Najlepsze warunki do kiełkowania występują na miejscach pozbawionych okrywy roślinnej, w płytkiej wodzie, która łatwo się nagrzewa i jest dobrze naświetlona. W zwartych szuwarach pałkowych siewki tego gatunku praktycznie nie występują[16]. Nasiona tworzą trwały glebowy bank nasion, potwierdzono niewielką żywotność nasion 5-letnich[21].
Gatunek rozprzestrzenia się na większe odległości głównie przez nasiona, podczas gdy rozmnażanie wegetatywne odgrywa główną rolę dla rozszerzania i utrzymywania się lokalnych stanowisk[16]. Siewki pałki szerokolistnej są drobne, rozwijają 2–4 niewielkie listki, następnie 2–6 liści pływających, po czym dopiero zaczyna wzrastać pęd. Gdy osiągnie co najmniej 35 cm wysokości – zaczyna rozrastać się kłącze[21]. W pierwszym roku wzrostu polikormon pałki szerokolistnej może rozrosnąć się na powierzchni o średnicy 3 m[24]. Jednoroczna roślina może mieć ponad sto pąków wierzchołkowych, 35 pędów nadziemnych o wysokości do 10 cm, 29 pędów osiągających do 46 cm i 34 pędy osiągające od 46 do 61 cm wysokości. Roślina dwuletnia może porastać ponad 50 m2, a jej kłącza osiągają łączną długość 480 m wydając ponad 1,7 tysiąca pędów nadziemnych, w tym mogą pojawiać się pojedyncze, pierwsze pędy kwitnące[21].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 30[3]. W Ameryce Północnej tworzy z pałką wąskolistną hybrydy Typha ×glauca, czego nie obserwowano często w Europie[8]. Nowsze badania wskazują jednak, że hybrydyzacja tych dwóch gatunków w Europie jest również spotykana. Okazy mieszańcowe znajdowane są m.in. w zachodniej Polsce[26]. Lokalnie krzyżuje się również z pałką południową, tworząc gatunek hybrydowy Typha ×provincialis[27]. Zróżnicowanie genetyczne w obrębie populacji na poszczególnych stanowiskach jest bardzo małe[21].
Cechy fitochemiczne
Skład chemiczny tkanek pałki szerokolistnej jest zmienny. Nieco inny skład mają pędy nadziemne i kłącza. Zaobserwowano również różnice między roślinami z odmiennych siedlisk. W poniższej tabeli uwzględniono dane z kilku badań dotyczące głównie pędów wynurzonych[28]:
W niektórych starszych źródłach (z początków XX wieku) donoszono o trujących, w pewnych sytuacjach, właściwościach pałki dla ludzi i zwierząt. Informacje te nie znajdują jednak potwierdzenia. Puch ułatwiający rozsiewanie nasion może podrażniać oczy. Pyłek pałki nie powoduje jednak reakcji alergicznych[15].
Fizjologia
Transport gazów, O2 do korzeni i CO2 z korzeni do pędu odbywa się w wyniku konwekcji. Różnica ciśnień zmierzona dla roślin tego gatunku wynosiła 350 Pa. W efekcie gazy mogą poruszać się z prędkością do 8 cm3 min-1. Na tempo przemieszczania znacząco wpływa temperatura otoczenia oraz wilgotność względna. Nie obserwowano pływu światła na szybkość przemieszania gazów[29].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Wymagania siedliskowe i wpływ na siedlisko[edytuj | edytuj kod]

Pałka szerokolistna znosi krótkie susze, ale długotrwałe powodują obumieranie roślin

Pałka szerokolistna rośnie w bardzo zróżnicowanych warunkach klimatycznych – w strefie międzyzwrotnikowej i umiarkowanej (na północy sięgając środkowej części Alaska, gdzie temperatury zimowe sięgają -34°C), występuje zarówno w wilgotnym klimacie oceanicznym jak i na obszarach pod wpływem klimatu kontynentalnego[15]. W górach sięga do wysokości co najmniej 2300 m n.p.m.[21] Roślina spotykana jest w wodach stojących oligotroficznych do eutroficznych (płytkie i zatorfione brzegi jezior, starorzecza, rowy melioracyjne, doły potorfowe), na podłożu zwykle mulistym, zasobnym w materię organiczną, przynajmniej w warstwie wierzchniej[16][9]. Rośnie do głębokości 2 m. Znosi dosyć duże wahania poziomu wody, ale jej korzenie i kłącza muszą być stale w podłożu zalanym wodą[9]. Znosi wysychanie w miesiącach letnich, ale nie przeżywa długotrwałej suszy[21]. Wraz ze wzrostem głębokości rośliny rosną w zbiorowisku rzadziej i słabiej kwitną. W takich warunkach biomasa lokowana jest bardziej w liściach niż w organach podziemnych[30]. Gdy teren, na którym rośnie ulegnie zlądowaceniu, pałka ginie, jej miejsce zajmują inne gatunki szuwarowe lub mszysto-turzycowe. Podczas gwałtownego przyboru wód czasami całe łany pałki ulegają oderwaniu od podłoża i pływają na wodzie jako tzw. pło[9]. Dzięki dodatniej pływalności kłączy (ze względu na przestwory powietrzne oraz uwięzione w pływającej macie roślin pęcherze gazu powstające w procesach anaerobowych), skupienia pałki mogą rosnąć bez kontaktu z podłożem, tworząc maty o grubości kilkudziesięciu centymetrów[21]. Jej splątane kłącze i grube łodygi zatrzymują szczątki organiczne i niesione przez wodę muły, ma więc duży udział w zarastaniu zbiorników wodnych. Produkuje dużą ilość biomasy, która jednak szybko ulega rozkładowi[9]. Ze względu na sprawny system transportu tlenu do korzeni, skutecznie natlenia podłoże, zwykle deficytowe w ten pierwiastek, dzięki czemu przyczynia się istotnie do ograniczenia fermentacji metanowej[31]. Bywa spotykana na brzegach wód słabo zasolonych[16], przy czym o ile dorosłe rośliny dość dobrze znoszą zasolenie osiągające ponad 1,1%, o tyle na siedliskach zasolonych nasiona nie kiełkują, a także znacznie ograniczone jest tworzenie pędów kwitnących[21]. Pałka szerokolistna dobrze znosi pożary, regenerując się z kłączy. Wyjątkiem są sytuacje, gdy pożary zbiegają się z osuszeniem siedliska lub po wypaleniu roślin poziom wód jest podniesiony[21].

Oddziaływania międzygatunkowe[edytuj | edytuj kod]

Szuwary pałkowe stanowią istotne siedlisko dla ptaków wodno-błotnych. Na zdjęciu kokoszka zwyczajna

Zdominowane przez pałkę szerokolistną fitocenozy występują przeważnie w węższym zakresie niż te, w których jest domieszką, tj. w wodach żyznych o głębokości do 1 m. W sukcesji roślin wodnych zwykle stanowią jednak fazę dość krótkotrwałą. Mogą przekształcać się w pło paprociowe, w którym pałka szerokolistna bywa współdominantem[9]. Szerokie i stosunkowo krótkie liście pozwalają na zasiedlenie przede wszystkich wód płytkich do głębokości 15 cm. Przy większej głębokości przewagę w konkurencji uzyskuje inny gatunek pałki – Typha angustifolia[32] (gdy szuwary tych gatunków sąsiadują, szuwar pałkowy zwykle tworzy pas bliższy brzegu[16]). Niemniej, w niektórych regionach oba te gatunki, jak również ich krzyżówki, zajmują siedliska o podobnej głębokości (która ponadto potrafi być zmienna sezonowo)[33]. Zwarte płaty pałki szerokolistnej znacznie ograniczają możliwości rozwoju innych roślin, stąd często mają charakter jednogatunkowych agregacji. Ze względu na wielkie ilości wytwarzanych diaspor i szybki rozrost wegetatywny – gatunek w krótkim czasie może skolonizować i zdominować zaburzone lub nowo powstałe siedliska[25].

Jest kluczową rośliną pokarmową dla piżmaka oraz ważną dla nutrii[21] i kaczkowatych z plemienia Anserini. Nasiona bywają spożywane przez cyraneczkę karolińską, biegusa tundrowego, berniklę kanadyjską, śnieżycę dużą i gęś białoczelną[16]. Piżmaki często budują sobie schronienia z materiału pochodzącego z tych roślin, w szuwarach pałkowych też chętnie chronią się jelenie[16]. Szuwary pałkowe stanowią biotop lęgowy wielu kaczkowatych oraz epoletnika krasnoskrzydłego, są także wykorzystywane jako miejsce schronienia przez wiele innych gatunków wodno-błotnych[25].

Fitosocjologia
Pałka szerokolistna zazwyczaj występuje masowo, tworząc duże szuwary, ale czasami występuje także jako domieszka w innych zespołach szuwarowych. Gdy rośnie w małych zbiornikach wodnych, w których nie ma dużego falowania wód, tworzy pas roślinności przybrzeżnej najdalej wnikający w toń wodną (zwykle w większych zbiornikach głębiej mogą rosnąć z roślin wynurzonych oczerety[16]). Od strony lądu szuwar pałkowy kryje się zwykle za pasem trzcinowisk[9], ewentualnie szuwarów mozgowych i zarośli wierzbowych[16]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych jest to gatunek charakterystyczny dla klasy Phragmitetea i zespołu szuwaru pałkowego Typhetum latifoliae[34].

Systematyka i zmienność[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej klasyfikacji systematycznej rodzaju Typha z 1889 Moriz Kronfeld umieścił gatunek T. latifolia w sekcji Ebracteolatae (jednej z dwóch wyodrębnionych w rodzaju) w podsekcji Schuria wspólnie z takimi gatunkami jak: T. shuttleworthii, T. capensis i T. orientalis. Kolejnej rewizji systematycznej rodzaju dokonał S.G. Smith w 1987. Wyróżnił on 6 grup bez rangi systematycznej i T. latifolia znalazła się w grupie I wspólnie z T. shuttleworthii. Analiza chloroplastowego DNA potwierdziła bliskie pokrewieństwo tych gatunków. Tworzą one klad oddzielony jako jeden ze starszych w obrębie rodzaju – zaraz po kladzie bazalnym z wyraźnie odrębną T. minima[35].

Udokumentowano liczne ekotypy gatunku, jednak najwyraźniej są one wynikiem specyficznego oddziaływania środowiska, a nie uwarunkowań genetycznych[15]. Ekotypy różnią się w odniesieniu do takich cech jak: długość liści i fenologia ich rozwoju, forma wzrostu klonalnego, termin kwitnienia oraz różnych reakcji fizjologicznych (np. na wzrost stężenia dwutlenku węgla, intensywności oświetlenia). Poza ekotypami różniącymi się preferencjami klimatycznymi lub determinowanymi przez takie czynniki, zarejestrowano adaptacje ze względu na zasolenie i zmienność warunków siedliskowych[15].

Jako forma ambigua bywają klasyfikowane rośliny, u których występuje przerwa między kwiatostanem męskim i żeńskim[21].

Mieszańce

Znane są mieszańce z pałką wąskolistną (T. ×glauca) i południową (T. ×provincialis)[27]. Oba mieszańce są sterylne i rozprzestrzeniają się wegetatywnie[15].

  • Typha ×glauca od pałki szerokolistnej różni się zwykle obecną przerwą między kwiatostanem męskim i żeńskim (długości od 0 do 3,3 cm), równowąskimi lub równowąsko-lancetowatymi znamionami, obecnością przysadek przy kwiatach żeńskich (bardzo drobnymi), liśćmi przewyższającymi mniej lub bardziej wyraźnie kwiatostany[15]. Od pałki wąskolistnej, która jest taksonem macierzystym[6], różni się zielonym kwiatostanem podczas kwitnienia (u T. angustifolia – brązowy) oraz drobnymi przysadkami, które widać pod powiększeniem co najmniej 20× (u T. angustifolia – wystarcza 10×), przy czym są one węższe od znamion[15].
Mieszaniec T. ×glauca zarejestrowany został po raz pierwszy w Europie w 1889 roku[6] jednak nie jest tu zbyt często notowany[8]. Jest rozpowszechniony w południowo-wschodniej Kanadzie, w północnej i zachodniej części USA[6]. Mieszaniec dobrze rośnie w siedliskach przekształconych przez człowieka i jego zdolności adaptacyjne wskazują na potencjalnie inwazyjny charakter[6][8]. Z Ameryki Północnej opisywany jest też proces krzyżowania wstecznego i introgresji prowadzący do rozmywania puli genowej gatunków rodzicielskich[15]. Do samej hybrydyzacji dochodzi najwyraźniej bardzo rzadko. Nie stwierdzono powstania mieszańca podczas 6-letnich obserwacji wspólnego stanowiska obu taksonów rodzicielskich. Mieszaniec nie został odnaleziony, mimo poszukiwań i wsparcia badaniami genetycznymi dla jego identyfikacji, na wielu obszarach, np. na Ukrainie[6].
  • Typha ×provincialis zarejestrowana została w Ameryce Północnej, jednak brak danych na temat częstości powstawania tego mieszańca i jego rozprzestrzenienia[6].
Odmiany uprawne

W uprawie stosowany jest kultywar 'Variegata' o liściach wąsko, biało obrzeżonych i z wąskim białym paskiem biegnącym wzdłuż środka liścia[36]. Rośliny tej odmiany są mniej ekspansywne w uprawie od formy typowej[37].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

W polskim nazewnictwie ludowym i tradycyjnym funkcjonowały następujące nazwy: baszka, doktorska baszka wodna, gołka, kołowiej, ożypałka, ożypałka szerokoliściowa, pałka, pałka bagienna, pałka większa, pałka wodna, pałki, rogoża, rogoża kołowiejec, rogoża ożypałka, rogoża pałka wodna, rogoża rogozina, rogoża szerokolistna. Cześć z nich dotyczy też innych przedstawicieli rodzaju. Nazwy typhe używał Teofrast. Nawiązuje ona do oparów (typhos – 'dym, mgła, opary'). Naukowa nazwa gatunkowa to zestawienie łacińskich słów latus – 'szeroki' i folium – 'liść'[38].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Wszystkie części rośliny są jadalne, w tym pędy
Roślina jadalna i pastewna

Wszystkie części rośliny są jadalne[39]. Obficie produkowany pyłek może być zbierany i wykorzystywany jako bogata w białko mąka. Kłącza mogą być suszone, przechowywane i spożywane jak warzywo. Młode pędy oraz kwiatostany można spożywać zarówno gotowane jak i na surowo. Pędy nadziemne pokrojone na krótkie fragmenty można marynować. Owoce po otarciu z puchu mogą być spożywane jak „orzeszki”. Ze względu na rozliczne walory konsumpcyjne postulowano hodowlę pałki w celu uzyskania odmian o większej produktywności, pozwalających na szersze wykorzystanie tego gatunku jako rośliny spożywczej[15].

Młode rośliny nadają się na kiszonkę dla zwierząt[40], chociaż ostrożność należy zachować przy karmieniu nią koni, których przypadek zatrucia wiązano ze spożyciem pałki szerokolistnej[15].

Roślina odgrywała istotną rolę jako jadalna i znajdująca wielorakie inne zastosowania dla rdzennej ludności Ameryki Północnej. Stąd w literaturze bywa określana jak "bagienny supermarket" (supermarket of the swamps). W przeszłości też toczono walki międzyplemienne o kontrolę nad mokradłami porośniętymi szuwarami pałkowymi[21].

Zachód słońca w szuwarze pałkowym. Ozdobą roślin są kolbowate kwiatostany
Roślina ozdobna

Pałka szerokolistna wykorzystywana jest do nasadzeń w oczkach wodnych i stawach. Jest całkowicie mrozoodporna. Rozmnaża się z nasion lub przez podział na wiosnę. Jest jednak bardzo ekspansywna, najlepiej sadzić ją tam, gdzie można kontrolować jej rozrastanie się[41].

Kwiatostany są wykorzystywane do bukietów oraz dekoracji wnętrz.

Jako materiał izolacyjny i plecionkarski

W Chinach z pędów pałki wykonuje się maty, plecionki oraz papier. Z włókna liści wykonuje się powrozy, chodniki, worki. Są używane również w tapicerstwie do wyściółki mebli. Z uschniętych pędów pałki w budownictwie wykonuje się płyty i maty izolacyjne[40].

Inne zastosowania
  • Gatunek wskaźnikowy wchodzący w skład Makrofitowego Wskaźnika Rzecznego z wartościami L=2 (wskaźnik zaawansowanej eutrofii) i W=2 (gatunek o przeciętnej amplitudzie tolerancji ekologicznej)[42].
  • Jest jednym z gatunków znajdującym zastosowanie w oczyszczalniach hydrofitowych, przeznaczonych do oczyszczania ścieków bytowych[43]. Jest szczególnie efektywny przy oczyszczaniu ścieków zawierających dużo materii organicznej i azotu amonowego[44].
  • Dostarcza biomasy, która może być efektywnie wykorzystana jako źródło energii[44].

Chwast i zwalczanie[edytuj | edytuj kod]

Pałka szerokolistna zarastając rowy zmniejsza w nich przepływ wody

Rośnie często jako chwast na polach ryżowych. Może powodować straty w plonach ryżu siewnego[6].

Pałka szerokolistna opisywana jest także jako roślina problematyczna w kontekście utrzymywania urządzeń melioracyjnych – zarasta bowiem rowy i kanały zmniejszając przepływ wody i zwiększając ich zamulenie[15]. Także generuje problemy w użytkowaniu rybackim i rekreacyjnym zbiorników, ze względu na szybkie zarastanie wszelkich płycizn i ich zamulanie. Ze względu na silne zwiększanie ewapotranspiracji przyczyniać się może lokalnie do deficytu wody i wysychania niewielkich zbiorników i mokradeł[15].

W przypadku potrzeby zwalczenia lub ograniczenia udziału pałki szerokolistnej może być ona koszona (najlepiej poniżej poziomu wody), wygniatana, wypalana lub niszczona za pomocą herbicydów. Zaleca się realizowanie takich działań w czasie, gdy roślina ponosi największe koszty rozwoju – gdy kwiatostany są świeżo rozwinięte i jeszcze zielone. Jeśli możliwe jest regulowanie poziomu wody, optymalnie jest przed zwalczaniem odwodnić stanowisko, a po zabiegu spiętrzyć wodę zalewając pozostałości roślin[16].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Gatunek bywa uprawiany jako ozdobny ze względu na oryginalne, okazałe kwiatostany. Zaleca się jego sadzenie jednak tylko przy dużych zbiornikach ze względu na szybkie rozrastanie się i duże rozmiary płatów pałki. Ze względu na możliwość przebijania przez ostre końce kłączy folii lub gum używanych do uszczelniania zbiorników – pałka jest zalecana do uprawy tylko w zbiornikach o dnie naturalnym lub zabezpieczonych odpowiednio wytrzymałymi materiałami. Rośliny uprawia się w miejscach nasłonecznionych, w płytkiej wodzie (do 15[45] lub 30[36] cm głębokości). Rozmnaża się je przez podział kłączy wiosną lub za pomocą siewek pojawiających się naturalnie[45]. W celu zapobiegania rozsiewaniu się roślin można ścinać pędy nadziemne, przy czym warto czynność tę wykonywać wiosną, przed rozpadnięciem się owocostanów, ale po zimie, kiedy to przez łodygi prowadzona jest wymiana gazowa między organami podziemnymi a atmosferą[37]. Szkody w uprawie powodować mogą mszyce[45].

Obecność w kulturze[edytuj | edytuj kod]

  • Przez niektórych botaników i znawców Biblii pałka szerokolistna i pałka południowa są uważane za rośliny biblijne. Według F. N. Heppera opisane w Księdze Wyjścia (13,18 i 14,21-22) przejście Żydów w czasie ucieczki z Egiptu nie odbyło się przez Morze Czerwone, lecz przez podmokłe szuwary na jego obrzeżach. Powołuje się przy tym na występujące w tych cytatach hebrajskie słowa jam-sup, które dosłownie znaczą morze trzcin lub morze pałki[46].
  • Na niektórych obrazach stojący przed Poncjuszem Piłatem Jezus Chrystus w ręce trzyma kwiatostan pałki. Znawcy roślin biblijnych odrzucają taką możliwość. Co prawda pałka szerokolistna rośnie w Jerozolimie, ale sąd nad Jezusem odbył się wiosną (marzec-kwiecień), a kwiatostany pałki powstają w lipcu[46].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-11-03].
  2. The Plant List. [dostęp 2015-02-03].
  3. 3,0 3,1 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2014, s. 611. ISBN 978-83-01-14342-8.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2015-02-03].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Typha latifolia. W: Den Virtuella Floran [on-line]. Naturhistoriska riksmuseet. (Za: Hultén, E. & Fries, M. 1986. Atlas of North European vascular plants: north of the Tropic of Cancer I-III. – Koeltz Scientific Books, Königstein). [dostęp 2015-03-14].
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Typha latifolia (broadleaf cattail). W: Invasive Species Compendium [on-line]. cabi.org. [dostęp 2015-03-16].
  7. Holm, L. ; Doll, J. ; Holm, E. ; Pancho, J. ; Herberger, J.: World weeds: natural histories and distribution. Madison: Department of Agronomy, University of Wisconsin, 1997. ISBN 0471047015.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 Amber Olson, Jennifer Paul, Joanna R. Freeland. Habitat preferences of cattail species and hybrids (Typha spp.) in eastern Canada. „Aquatic Botany”. 91 (2), s. 67–70, sierpień 2009. DOI: 10.1016/j.aquabot.2009.02.003 (ang.). 
  9. 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 9,11 9,12 Zbigniew Podbielkowski, Henryk Tomaszewicz: Zarys hydrobotaniki. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 257-258, 374-375. ISBN 83-01-00566-1.
  10. Adam Zając, Maria (red.) Zając: Atlas rozmieszczenia roślin naczyniowych w Polsce. Kraków: Pracownia Chorologii Komputerowej Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2001, s. 564. ISBN 83-915161-1-3.
  11. 11,0 11,1 Stanisław Bernatowicz, Paweł Wolny: Botanika rybacka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1969, s. 100.
  12. Stanisław Kłosowski, Grzegorz Kłosowski: Rośliny wodne i bagienne. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2007, seria: Flora Polski. ISBN 978-83-7073-248-6.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 13,8 Typha latifolia Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-03-12].
  14. 14,0 14,1 14,2 Typha Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-03-07].
  15. 15,00 15,01 15,02 15,03 15,04 15,05 15,06 15,07 15,08 15,09 15,10 15,11 15,12 15,13 15,14 15,15 15,16 15,17 15,18 James B. Grace, Janet S. Harrison. The Biology of Canadian Weeds.: 73. Typha latifolia L., Typha angustifolia L. and Typha xglauca Godr.. „Canadian Journal of Plant Science”. 66, 2, s. 361-379, 1986. DOI: 10.4141/cjps86-051. 
  16. 16,00 16,01 16,02 16,03 16,04 16,05 16,06 16,07 16,08 16,09 16,10 16,11 16,12 16,13 Broadleaf Cattail. Utah State University. [dostęp 2015-03-25].
  17. 17,0 17,1 17,2 17,3 17,4 17,5 17,6 Michael G. Simpson: Plant Systematics. Amsterdam, Boston, London: Elsevier, 2010, s. 262. ISBN 978-0-12-374380-0.
  18. 18,0 18,1 18,2 J. Pazourek. The volumes of anatomical components in leaves of Typha angustifolia L. and Typha latifolia L.. „Biologia Plantarum”. 19 (2), s. 129-135, marzec 1977. DOI: 10.1007/BF02926750 (ang.). 
  19. 19,0 19,1 19,2 Typha latifolia Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2015-03-12].
  20. 20,0 20,1 Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
  21. 21,00 21,01 21,02 21,03 21,04 21,05 21,06 21,07 21,08 21,09 21,10 21,11 21,12 21,13 21,14 21,15 21,16 21,17 21,18 21,19 21,20 21,21 Corey L. Gucker: Typha latifolia. W: Fire Effects Information System (FEIS) [on-line]. U.S. Department of Agriculture, Forest Service, Rocky Mountain Research Station, Fire Sciences Laboratory. [dostęp 2015-03-25].
  22. 22,0 22,1 22,2 Katarzyna Kozłowska, Agnieszka Nobis, Marcin Nobis. Typha shuttleworthii (Typhaceae), new for Poland. „Polish Botanical Journal”. 56, 2, s. 299–305, 2011. 
  23. 23,0 23,1 Klaus Kubitzki, H. Huber: Flowering Plants. Monocotyledons: Alismatanae and Commelinanae (except Gramineae). Springer Science & Business Media, 1998, s. 457-459. ISBN 3540640614.
  24. 24,0 24,1 24,2 K. Fiala. Underground organs of Typha angustifolia and Typha latifolia, their growth, propagation and production. „Acta Scientiarum Naturalium Academiae Scientiarum Bohemoslovacae”, s. 1-44, 1978. 
  25. 25,0 25,1 25,2 Typha latifolia (aquatic plant). W: The Global Invasive Species Database [on-line]. [dostęp 2015-03-25].
  26. Renata Nowińska, Barbara Gawrońska, Aneta Czarna, Małgorzata Wyrzykiewicz-Raszewska. Typha glauca Godron and its parental plants in Poland: taxonomic characteristics. „Hydrobiologia”. online, 2014-04-04. DOI: 10.1007/s10750-014-1862-0 (ang.). 
  27. 27,0 27,1 Typha Cattail (ang.). W: The Jepson Herbarium [on-line]. University of California, Berkeley. [dostęp 2015-02-06].
  28. The production ecology of wetlands. D.F. Westlake, J. Květ, A. Szczepański (red.). Cambridge: Cambridge University Press, 1998, s. 106, 111-112. ISBN 9780521228220.
  29. Malene Bendix, Troels Tornbjerg, Hans Brix. Internal gas transport in Typha latifolia L. and Typha angustifolia L. 1. Humidity-induced pressurization and convective throughflow. „Aquatic Botany”. 49 (2-3), s. 75–89, 1994. DOI: 10.1016/0304-3770(94)90030-2. ISSN 03043770 (ang.). 
  30. James B. Grace. Effects of Water Depth on Typha latifolia and Typha domingensis. „American Journal of Botany”. 76, 5, s. 762-768, 1989. 
  31. Dorthe N Jespersen, Brian K. Sorrell, Hans Brix. Growth and root oxygen release by Typha latifolia and its effects on sediment methanogenesis. „Aquatic Botany”. 61, 3, s. 165–180, 1998. 
  32. James B. Grace, Robert G. Wetzel. Niche differentiation between two rhizomatous plant species: Typha latifolia and Typha angustifolia. „Canadian Journal of Botany”. 60 (1), s. 46–57, 1982. DOI: 10.1139/b82-007. ISSN 0008-4026 (ang.). 
  33. Andrew McKenzie-Gopsill, Heather Kirk, Wendy Van Drunen, Joanna R. Freeland, Marcel E. Dorken. No evidence for niche segregation in a North American Cattail (Typha) species complex. „Ecology and Evolution”. 5 (2), s. 952–961, maj 2012. Wiley-Blackwell. DOI: 10.1002/ece3.225. ISSN 2045-7758 (ang.). 
  34. Władysław Matuszkiewicz: Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Warszawa: PWN, 2006.
  35. Changkyun Kim, Hong-Keun Choi. Molecular systematics and character evolution of Typha (Typhaceae) inferred from nuclear and plastid DNA sequence data. „Taxon”. 60, 5, s. 1417-1428, 2011. 
  36. 36,0 36,1 Beata Grabowska, Tomasz Kubala: Rośliny wodne i wilgociolubne. Kraków: Officina Botanica, 2006, s. 75. ISBN 83-922115-5-3.
  37. 37,0 37,1 Hubert Zientek: Rośliny w oczkach wodnych. Warszawa: Medical Tribune Polska, 2008, s. 144-145. ISBN 978-83-60135-40-2.
  38. Ireneusz R. Moraczewski, Barbara Sudnik-Wójcikowska, Bożena Dubielecka, Lucjan Rutkowski, Kazimierz A. Nowak, Wojciech Borkowski, Halina Galera: Flora ojczysta — gatunki pospolite, chronione, ciekawe... (CD-ROM: Atlas roślin, słownik botaniczny i multimedialne klucze do oznaczania). Warszawa: Wydawnictwo Stigma, 2000. (pol.)
  39. Łukasz Łuczaj: Dzikie rośliny jadalne Polski. Krosno: Chemigrafia, 2004. ISBN 83-904633-6-9.
  40. 40,0 40,1 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4.
  41. Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 83-8331-1916-0.
  42. Metoda oceny i klasyfikacji rzek na podstawie makrofitów. W: Krzysztof Szoszkiewicz, Janina Zbierska, Szymon Jusik, Tomasz Zgoła: Makrofitowa Metoda Oceny Rzek: Podręcznik metodyczny do oceny i klasyfikacji stanu ekologicznego wód płynących w oparciu o rośliny wodne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, 2010, s. 60–68. (pol.)
  43. Jerry Coleman, Keith Hench, Keith Garbutt, Alan Sexstone i inni. „Water, Air, and Soil Pollution”. 128 (3/4), s. 283–295, 2001. DOI: 10.1023/A:1010336703606. ISSN 00496979 (ang.). 
  44. 44,0 44,1 M.P. Ciria, M.L. Solano, P. Soriano. Role of Macrophyte Typha latifolia in a Constructed Wetland for Wastewater Treatment and Assessment of Its Potential as a Biomass Fuel. „Biosystems Engineering”. 92, 4, s. 535–544, 2005. 
  45. 45,0 45,1 45,2 Stefan Buczacki: Best Water Plants. London: Hamlyn, 1995, s. 34-35. ISBN 0600583376.
  46. 46,0 46,1 Zofia Włodarczyk: Rośliny biblijne. Leksykon. Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera PAN, 2011. ISBN 978-83-89648-98-3.