Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
PZL – oznaczenie literowe powiatu złotowskiego na tablicach rejestracyjnych pojazdów w Polsce

Państwowe Zakłady Lotnicze (PZL) – polska wytwórnia lotnicza, przedsiębiorstwo państwowe założone w Warszawie w 1928 r.

W okresie PRL również nazwa powstałego w 1945 roku organu zarządzania branżą - Zjednoczenia Przemysłu Lotniczego z pierwszą siedzibą we Włochach pod Warszawą[1]. Wiele lat później zmieniono mu nazwę na Zjednoczenie Przemysłu Lotniczego i Silnikowego "PZL".

W 2008 roku w Polsce istniały cztery zakłady noszące w nazwie skrót PZL:

oraz Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o. (PZL Mielec)

Okres międzywojenny[edytuj]

Państwowe Zakłady Lotnicze zostały założone w Warszawie w 1928 na bazie wcześniejszych Centralnych Warsztatów Lotniczych (CWL). Pierwszym ich produktem był licencyjny francuski samolot myśliwski Wibault 70, który pozwolił opanować technologię samolotów o konstrukcji metalowej. Wkrótce utalentowany konstruktor Zygmunt Puławski zaprojektował serię nowoczesnych górnopłatowych myśliwców: PZL P.1, P.6, P.7 i P.11. Ostatnie dwa typy były produkowane seryjnie i były standardowym wyposażeniem polskiego lotnictwa w latach 1933-1939. Ostatni wariant, PZL P.24, rozwinięty już po śmierci Puławskiego w katastrofie lotniczej, był eksportowany do 4 krajów świata. Seryjnie produkowane były ponadto: lekki bombowiec PZL.23 Karaś i nowoczesny średni bombowiec PZL.37 Łoś. PZL budowały również w małych ilościach samoloty sportowe (PZL.5, PZL.19, PZL.26) i łącznikowe (PZL Ł-2). Przed 1939, PZL opracowały także projekty i prototypy samolotów myśliwskich (w tym PZL.50 Jastrząb) i samolotu pasażerskiego PZL.44 Wicher. PZL były największym polskim przedwojennym producentem samolotów.

Od 1934 główny zakład PZL mieścił się w Warszawie na Okęciu na Paluchu i nosił oznaczenie PZL WP-1 (Wytwórnia Płatowców-1, Wytwórnia Płatowców nr 1). W ramach budowy Centralnego Okręgu Przemysłowego zrealizowano tuż przed II wojną światową dwie nowe fabryki lotnicze: w Mielcu i Rzeszowie.

Nowy oddział w Mielcu PZL WP-2 (Wytwórnia Płatowców-2, Wytwórnia Płatowców nr 2) którego budowę rozpoczęto 1 września 1937, został uruchomiony tuż przed wojną (produkcję rozpoczęto w marcu 1939) w Mielcu-Cyrance. Do wybuchu wojny zdążono tu zbudować 6 sztuk bombowca PZL.37 Łoś z części dostarczonych z wytwórni warszawskiej[2].

W Rzeszowie powstał zakład PZL WS-2 (Wytwórnia Silników nr 2 PZL). Inwestorem zakładu w Rzeszowie była wytwórnia silników WS-1 z Warszawy. Prace budowlane rozpoczęto wiosną 1937, a już w lipcu przystąpiono do wznoszenia głównych obiektów fabryki, w 1938 zbudowano bloki mieszkalne "osiedla WSK" przy ul. Dąbrowskiego. W założeniu PZL WS-2 w Rzeszowie miała produkować silniki lotnicze dla fabryki w Mielcu. Planowano przenieść tu z Warszawy produkcję silników Bristol Pegasus; oficjalna strona WSK-PZL Rzeszów podaje informację o budowie przed wybuchem wojny silników tego typu[3]. Natomiast Bogdan Kaczmar[4] podaje, że do wybuchu wojny zdołano wyprodukować tylko 50 silników PZinzJunior, wytwarzanych dotychczas przez Państwowe Zakłady Inżynierii. Docelowo zamierzano produkować w Rzeszowie 450 sztuk silników rocznie. Po wybuchu wojny i wkroczeniu do Rzeszowa wojsk niemieckim fabrykę przejęli Niemcy.

Oddział PZL WS-1 (Wytwórnia Silników-1) w Warszawie budował silniki lotnicze – przede wszystkim silniki gwiazdowe na licencji brytyjskiej firmy Bristol (Bristol Pegasus, Bristol Mercury).

II wojna światowa i okres powojenny[edytuj]

Podczas II wojny światowej, wszystkie fabryki PZL-u zostały przejęte (z wyjątkiem rzeszowskiej) przez Niemców pod nazwą Flugmotorenwerke, remontujące silniki lotnicze na potrzeby Luftwaffe armii III Rzeszy)[5]. Podczas odwrotu Niemców zostały zniszczone, następnie po wojnie odbudowane.

Po II wojnie światowej pierwszym - już w 1945 r. - kontynuatorem ich tradycji i działalności były powstałe w Lublinie, a krótko potem przeniesione do Łodzi Lotnicze Warsztaty Doświadczalne w Łodzi.

Zakłady PZL WP-1 zostały początkowo przeznaczone jako zaplecze studyjno-projektowe dla przemysłu lotniczego i nazwane CSS (Centralne Studium Samolotów), później znowu przejęły rolę wytwórni lotniczej pod nazwą WSK-4 (Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego 4), a od 1956: WSK-Okęcie. Pomimo nowej nazwy WSK, skrót PZL był wciąż używany w oznaczeniach nowych projektów.

WSK-Okęcie rozwijała i produkowała głównie lekkie samoloty sportowe, szkolne, wielozadaniowe i rolnicze. Najbardziej znanymi konstrukcjami są: PZL-104 Wilga (wielozadaniowy) i PZL-106 Kruk (rolniczy). Po 1989 zakłady powróciły do tradycyjnej nazwy: PZL "Warszawa-Okęcie", od 1995 roku PZL "Warszawa-Okęcie" S.A..

Druga wytwórnia, dawna PZL WP-2, nazwana po wojnie WSK "PZL-Mielec", stała się największym po wojnie polskim producentem samolotów w oparciu o silniki dostarczane przez WSK-PZL Rzeszów. Początkowo produkowano w Mielcu licencyjne radzieckie samoloty: dwupłatowe samoloty wielozadaniowe An-2 i myśliwce odrzutowe MiG-15 (jako Lim-1 i Lim-2) oraz MiG-17 (jako Lim-5 i Lim-6). Wytwórnia produkowała także samoloty odrzutowe polskiej konstrukcji: szkolno-treningowe TS-11 Iskra i rolnicze M-15 Belphegor (na eksport dla ZSRR). Od lat 80. XX w. wytwórnia produkuje głównie własne wersje rozwojowe konstrukcji licencyjnych, jak samolot rolniczy PZL M18 Dromader i lekki samolot transportowy PZL M28 Skytruck/Bryza. Po 1998 wytwórnia została przekształcona w spółkę o nazwie: Polskie Zakłady Lotnicze Sp. z o.o., w skrócie: PZL Mielec.

 Osobny artykuł: Polskie Zakłady Lotnicze.

W 1951 zbudowano czwartą powojenną wytwórnię lotniczą: WSK-Świdnik w Świdniku, w 1957 przemianowaną na WSK "PZL-Świdnik". Od 1956 wytwórnia stała się jednym z głównych światowych producentów śmigłowców, produkując śmigłowce Mi-1 (jako SM-1 i SM-2) oraz Mi-2 na radzieckiej licencji. Świdnik stał się wyłącznym producentem szeroko rozpowszechnionego Mi-2. Od końca lat 80., Świdnik produkuje zaprojektowany w Polsce śmigłowiec W-3 Sokół. Po 1991 wytwórnia zmieniła nazwę na PZL-Świdnik. Obecnie produkuje również lekki śmigłowiec PZL SW-4, szybowce i części dla innych światowych wytwórców takich jak Agusta, GKN, Cessna czy Bell. 6 czerwca 2005 zakład podpisał kontrakt na dostawę części dla US Navy. W 2004 PZL-Świdnik osiągnęły sprzedaż w wysokości 209 mln zł przy 6,9 mln zł zysku.

Również w 1951 dotychczasową fabrykę silników Fasil położoną we wrocławskim Psim Polu, powstałą tu w latach 1946–1947 na miejscu przedwojennych zakładów Rheinmetall-Borsig przemianowano na Wytwórnię Sprzętu Komunikacyjnego (od 1970 do 1974 Kombinat Typowych Elementów Hydrauliki Siłowej „Delta-Hydral”, od 1975 do 1993 Kombinat Typowych Elementów Hydrauliki Siłowej „PZL-Hydral”), która funkcjonuje do dziś, od grudnia 1993 jako Kombinat „PZL-Hydral” SA. Produkowano tam różne podzespoły i komponenty używane przez pozostałe wytwórnie PZL i nie tylko – m.in. układy hydrauliczne, układy hamulcowe i in.

Główne konstrukcje[edytuj]

Lista głównych konstrukcji PZL (data oblotu prototypu / rozpoczęcia produkcji), kursywą oznaczone prototypy

PZL (przed 1939 r.)
PZL-SPAD S.61 myśliwiec, 1-silnikowy dwupłat, 1928/1929 (licencyjny)
PZL Wibault 7 myśliwiec, 1-silnikowy górnopłat, 1929/1930 (licencyjny)
PZL P.1 prototyp myśliwca, 1-silnikowy górnopłat, 1929/-
PZL Ł.2 łącznikowy, 1-silnikowy górnopłat, 1929/1931
PZL.3 projekt bombowca, 4-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.4 prototyp samolotu pasażerskiego, 3-silnikowy górnopłat, 1932/-
PZL.5 sportowy, 1-silnikowy dwupłat, 1930/1931
PZL P.6 prototyp myśliwca, 1-silnikowy górnopłat, 1930/-
PZL P.7 myśliwiec, 1-silnikowy górnopłat, 1930/1932
PZL.8 projekt wodnosamolotu szkolnego, 1-silnikowy dwupłat, -/-
PZL P.8 prototyp myśliwca, 1-silnikowy górnopłat, 1931/-
PZL.9 projekt wodnosamolotu obserwacyjnego, 1-silnikowy górnopłat, -/-
PZL P.9 projekt myśliwca, 1-silnikowy górnopłat, -/-
PZL P.10 projekt myśliwca, 1-silnikowy górnopłat, -/-
PZL P.11 myśliwiec, 1-silnikowy górnopłat, 1931/1934
PZL.12 prototyp sportowego samolotu-amfibii, 1-silnikowy górnopłat, 1931/-
PZL.13 projekt sześciomiejscowego samolotu pasażerskiego, 1-silnikowy dolnopłat, 1930/1931
PZL.15 projekt wodnosamolotu obserwacyjnego, 1-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.16 pasażerski (prototyp), 1-silnikowy górnopłat, 1932/-
PZL.17 pasażerski (projekt), 1-silnikowy górnopłat, -/-
PZL.18 projekt wodnosamolotu torpedowego, 2-silnikowy górnopłat, -/-
PZL.19 sportowy, 1-silnikowy dolnopłat, 1932/-
PZL.22 doświadczalny (prototyp), 1-silnikowy bezogonowiec, 1934/-
PZL.23 Karaś lekki bombowiec, 1-silnikowy dolnopłat, 1934/1936
PZL P.24 myśliwiec, 1-silnikowy górnopłat, 1933/1936
PZL.26 sportowy, 1-silnikowy dolnopłat, 1934/-
PZL.27 pasażerski (prototyp), 3-silnikowy górnopłat, 1934/-
PZL.30 Żubr średni bombowiec, 2-silnikowy górnopłat, 1936/1938
PZL.37 Łoś średni bombowiec, 2-silnikowy dolnopłat, 1936/1938
PZL.38 Wilk prototyp myśliwca, 2-silnikowy dolnopłat, 1938/-
PZL.42 lekki bombowiec (prototyp), 1-silnikowy dolnopłat, 1936/-
PZL.43 lekki bombowiec, 1-silnikowy dolnopłat, 1936/1939
PZL.44 Wicher pasażerski (prototyp), 2-silnikowy dolnopłat, 1938/-
PZL.45 Sokół projekt myśliwca, 1-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.46 Sum lekki bombowiec, 1-silnikowy dolnopłat, 1938/-
PZL.48 Lampart projekt myśliwca, 2-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.49 Miś projekt bombowca średniego, 2-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.50 Jastrząb prototyp myśliwca, 1-silnikowy dolnopłat, 1939/-
PZL.53 Jastrząb II projekt myśliwca, 1-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.54 Ryś projekt myśliwca, 2-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.55 projekt myśliwca, 1-silnikowy dolnopłat, -/-
PZL.56 Kania projekt myśliwca, 1-silnikowy dolnopłat, -/-
CSS → WSK-Okęcie → PZL "Warszawa-Okęcie"
CSS-13 wielozadaniowy, 1-silnikowy dwupłat, 1948 r. (licencja Po-2)
LWD Junak szkolny, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1948/1951
Jak-12 wielozadaniowy, 1-silnikowy górnopłat, 1956 r. (licencja radziecka)
PZL-101 Gawron rolniczy i wielozadaniowy, 1-silnikowy górnopłat, l. 1958/1960
PZL-102 Kos sportowy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1958/1959
PZL-104 Wilga wielozadaniowy, 1-silnikowy górnopłat, l. 1963/1964
PZL-105 Flaming wielozadaniowy, 1-silnikowy górnopłat, l. 1989/-
PZL-106 Kruk rolniczy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1973/1977
PZL-110 Koliber szkolny i sportowy, 1-silnikowy dolnopłat, 1978 r. (licencja SOCATA Rallye 100ST)
PZL-130 Orlik szkolno-treningowy turbośmigłowy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1984/1992
PZL-230 Skorpion samolot bezpośredniego wsparcia
WSK "PZL-Mielec" → PZL Mielec
CSS-10 szkolny, 1-silnikowy, dolnopłat, l. 1948/1949
LWD Szpak sportowy i turystyczny, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1945/1948
LWD Żak sportowy i turystyczny, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1947/1948
TS-8 Bies szkolno-treningowy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1955/1957
An-2 transportowy i wielozadaniowy, 1-silnikowy dwupłat, 1960 r. (licencja radziecka)
Lim-1 myśliwiec odrzutowy, 1-silnikowy, 1953 r. (licencja MiG-15)
Lim-2 myśliwiec odrzutowy, 1-silnikowy, 1954 r. (licencja MiG-15bis)
Lim-5 myśliwiec odrzutowy, 1-silnikowy, 1956 r. (licencja MiG-17)
Lim-6 szturmowiec odrzutowy, 1-silnikowy, 1961 r.
PZL M-2 szkolno-treningowy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1958/1960
TS-11 Iskra szkolno-treningowy odrzutowy, 1-silnikowy, l. 1960/1963
TS-16 Grot szkolno-treningowy odrzutowy, szturmowiec odrzutowy 1-silnikowy, l. 1960/1963
M-15 Belphegor rolniczy odrzutowy, 1-silnikowy dwupłat, l. 1973/1976
PZL M18 Dromader rolniczy i pożarniczy, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1976/1978
PZL M28 Skytruck / Bryza lekki transportowy turbośmigłowy, 2-silnikowy górnopłat, 1984 r. (rozwinięcie licencji An-28)
PZL M-20 Mewa turystyczny i wielozadaniowy, 2-silnikowy, l. 1979/1989 (licencja Piper Seneca II)
PZL M-21 Dromader Mini rolniczy, 1-silnikowy, l. 1987/
PZL M-24 Dromader Super rolniczy i pożarniczy, 1-silnikowy, l. 1987/
PZL M-25 Dromader Mikro rolniczy, 1-silnikowy, l. 1987/
PZL M26 Iskierka szkolny, 1-silnikowy dolnopłat, l. 1986/
PZL I-22 Iryda / M-93 / M-96 szkolno-treningowy odrzutowy, 2-silnikowy, l. 1985/1992
PZL S-70i Black Hawk międzynarodowa wersja śmigłowca Sikorsky UH-60 Black Hawk
WSK "PZL Świdnik" → PZL-Świdnik
PZL SM-1 lekki śmigłowiec (1+2 miejscowy), 1957 r. (licencja Mi-1)
PZL SM-2 lekki śmigłowiec (1+4 miejscowy), 1962 r. (wersja rozwojowa Mi-1)
PZL Mi-2 śmigłowiec (2+8 miejscowy), 1966 r. (licencja radziecka)
PZL W-3 Sokół śmigłowiec wielozadaniowy (2+12 miejscowy), l. 1979/1987
PZL Kania śmigłowiec (2+8 miejscowy), wersja rozwojowa PZL Mi-2
PZL SW-4 lekki śmigłowiec (1+4 miejscowy)

Ludzie PZL-u[edytuj]

Przypisy

  1. Janusz Babiejczuk, Jerzy Grzegorzewski: Polski przemysł lotniczy 1945–1973. Wydawnictwo MON, Warszawa 1974, s. 67
  2. Bogdan Kaczmar: Rzeszów miastem COP. s. 25, ​ISBN 83-87799-28-9
  3. Geneza powstania zakładu. W: Pratt & Whitney Rzeszów S.A [on-line]. pwrze.com. [dostęp 2017-03-10].
  4. Bogdan Kaczmar: Rzeszów miastem COP. s. 46, ​ISBN 83-87799-28-9
  5. Bogdan Kaczmar: Rzeszów miastem COP. s. 47, ​ISBN 83-87799-28-9

Linki zewnętrzne[edytuj]