Pańszczyzna w Polsce

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Pańszczyzna – forma renty feudalnej polegająca na bezpłatnej i przymusowej pracy chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w zamian za uzyskany nadział gruntu. Na ziemiach polskich pańszczyzna występowała od XII w. do 1864 r.[1][2]. Na terenie zaboru austriackiego dekret cesarski z 1797 r. zabronił dziedzicom egzekwowania zaległej pańszczyzny i podwód w niedzielę i święta[3].

W 1520 r. sejm postanowił, że każdy chłop musi co najmniej jeden dzień w tygodniu przepracować bez zapłaty w folwarku swego pana. W Polsce w późniejszym okresie wprowadzono naliczanie pańszczyzny od wielkości gruntu posiadanego przez chłopa za pomocą dni w tygodniu przypadających na łan – np. pańszczyzna 4 dni od łana tygodniowo oznaczała, że chłop mający połowę łana miał odpracować u pana 2 dni na każdy tydzień, a posiadacz 1 łanu – 4 dni; ponadto chłop nie musiał odpracowywać wyłącznie sam pańszczyzny – jeśli przez 1 dzień pracował wraz z 2 synami powyżej określonego wieku i 1 parobkiem, to zaliczano mu 4 dni. W XVII w. pańszczyzna osiągała wymiar 6 dni pracy darmowej tygodniowo.

Przyczyny powstania pańszczyzny w Polsce i jej rozwój[edytuj | edytuj kod]

Pańszczyzna stała się w Polsce dominującą formą płatności za użytkowanie gruntu. Wynikało to z gwałtownego rozwoju gospodarki folwarcznej. Jednym z większych problemów przy rozwoju owej gospodarki był problem z zapewnieniem siły roboczej i narzędzi. Początkowo możliwe było wykupienie się spod władzy pana za pewną sumę pieniędzy (tzw. libertacja), jednak z biegiem czasu i tego zakazano. Już w XV wieku nierzadka była 2-, 3-dniowa pańszczyzna. Przywilej toruński upowszechnił w 1520 pańszczyznę do 1 dnia w tygodniu z łanu, lecz już w II poł. XVI wieku, w wyniku dania szlachcie wolnej ręki w sprawie ustalania długości pracy przy pańszczyźnie, za powszechną normę w królewszczyznach uznawano 2 dni w tygodniu z łanu, a prywatni i kościelni zarządcy wymagali od chłopów więcej. W połowie XVII wieku pańszczyzna dochodziła do 4-5 dni, zaś w XVIII w. nieraz do 6-7 czy też nawet 10 dni. Warto zauważyć, że nie oznacza to, że chłop pracował codziennie – po prostu zobowiązany był do pracy wraz z synami lub wynajętymi parobkami tak, aby wykonać określoną ilość "osobodni roboczych" w tygodniu.

Rodzaje pańszczyzny[edytuj | edytuj kod]

  • Pańszczyzna piesza – główny rodzaj pańszczyzny, obciążający przymusową i darmową pracą wszystkich chłopów czyli zagrodników, chałupników, a nawet bezrolnych komorników z wyjątkiem kmieci wykonujących zazwyczaj pańszczyznę sprzężajną.
  • Pańszczyzna sprzężajna – rodzaj pańszczyzny obciążający chłopów głównie kmieci zobowiazanych do stawienia się do prac z własnym zaprzęgiem[4].
  • Pańszczyzna wydziałowa, jutrzyna – wprowadzona w XVII-XVIII w., jako odpowiedź panów na obniżającą się jakość pracy chłopów pańszczyźnianych. Określano obszar, na którym miały być wykonane wszystkie prace, od orki po zwózkę zbiorów[5].
  • Darmochy, daremszczyzny - darmowe i przymusowe prace wykonywane przez chłopów, niewyszczególnione w obowiązującym prawie ani w żadnej umowie między panem a chłopem[6].
  • Powaby, tłoki lub gwałty – roboty nadzwyczajne, przymusowe i nieodpłatne wykonywane przez chłopów w okresie intensywnych prac rolnych (np. w czasie żniw, sianokosów lub orki), wynagradzane jedynie poczęstunkiem[7].

Wydarzenia związane z rozwojem i likwidacją problemu pańszczyzny w Polsce[edytuj | edytuj kod]

  • 1105 r. - Przywilej tyniecki , pierwszy z dokumentów ustalający wymiar pańszczyzny w dobrach klasztornych i kościelnych. Od XII w. do 1520 r. wymiar pańszczyzny obciążajacej chłopów wynosił od 2 do 4 dni w roku[8][9].
  • 1520 r. - Przywilej toruński, podwyższono obowiązek odrabiania pańszczyzny do 1 dnia w tygodniu i objęto nim wszystkich poddanych[10]. Ciągle podwyższany wymiar pańszczyzny osiagnął w XVIII w. w sporadycznych przypadkach nawet 10 dni w tygodniu[11].
  • 1790 r. - autor broszury pt. „Uwagi praktyczne o poddanych polskich”, postulował zamianę pańszczyzny na przymusowe oczynszowanie z urzędu[14].
  • 1794 r. - na mocy uniwersału połanieckiego, chłopom przyznano wolność osobistą, nieusuwalność z użytkowanej ziemi oraz obniżenie wymiaru pańszczyzny o połowę[15].

Skutki i następstwa pańszczyzny w Polsce[edytuj | edytuj kod]

  • Zdecydowane obniżenie efektywności pracy chłopów (nie zależało im bowiem na odpracowywaniu ziemi, której zbiory i tak nie były dla nich. Stąd gospodarstwa krajowe były o wiele mniej dochodowe w stosunku do zachodnich).
  • Uzależnienie chłopa od dworu.
  • Migracja chłopów na tereny słabo zaludnione w ucieczce przed wyzyskiem (powstawanie skupisk ludności wolnej szczególnie na Ukrainie – patrz: Kozacy).

Żelarka[edytuj | edytuj kod]

Mimo formalnego zniesienia pańszczyzny w XIX wieku, na Spiszu (w dobrach Salamonów i Jugenfeldów oraz w niektórych dobrach kościelnych) aż do lat 30. XX wieku istniała tzw. żelarka, którą można uznać za pewną formę pańszczyzny[20]). Chłopi, którzy po uwłaszczeniu mieli zbyt mało ziemi, aby się z niej utrzymać, zmuszeni byli ponownie oddać się w zależność feudalną od możnowładcy. W zamian za grunt, mieszkanie i prawo użytkowania dworskich pastwisk, chłop (żelorz) zobowiązany był do świadczenia nieodpłatnej pracy rolnej na rzecz dworu. Formalnie żelorz, w przeciwieństwie do chłopa pańszczyźnianego, posiadał wolność osobistą, mógł np. opuścić swoje miejsce zamieszkania (po wcześniejszym uregulowaniu swoich powinności wobec dworu). Mimo to, właściciele ziemscy głęboko ingerowali w życie prywatne żelorzy, m.in. określając minimalny wiek zawarcia przez nich małżeństwa czy też sprzeciwiając się pracy podejmowanej przez rodzinę żelorza poza dobrami dworskimi.

Żelarka została ostatecznie zniesiona ustawą sejmową z dn. 30.01.1931 r.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Praca zbiorowa. Mała Encyklopedia rolnicza. Warszawa 1964, s.528
  2. Tadeusz Łepkowski. Mały słownik historii Polski. Warszawa 1964, s.233.
  3. Tadeusz Mencel. Galicja Zachodnia 1795-1809.Studium z dziejów ziem polskich zaboru austriackiego po III rozbiorze. Lublin 1976, s.92
  4. Jan Rutkowski. Historia gospodarcza Polski do 1864 r. Warszawa 1953, s.89.
  5. Antoni Mączak. Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Warszawa 1981, T.1. s.285.
  6. Antoni Mączak. Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Warszawa 1981, T.1. s.135.
  7. Zbigniew Goliński. Abysmy o ojczyźnie naszej radzili.Antologia publicystyki doby stanisławowskiej. Warszawa 1984, s.385, 386.
  8. Praca Zbiorowa. Mała encyklopedia rolnicza. Warszawa,1964. s.528
  9. Antoni Mączak. Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Warszawa 1981, T.2, s.34
  10. Józef Gierowski Józef Leszczyński. Historia dla klasy 2 liceum ogólnokształcącego. Warszawa 1990, s.121.
  11. Antoni Mączak. Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Warszawa 1981, T.2, s.34
  12. Józef Gierowski Józef Leszczyński. Historia dla klasy 2 liceum ogólnokształcącego. Warszawa 1990, s.321.
  13. Józef Gierowski Józef Leszczyński. Historia dla klasy 2 liceum ogólnokształcącego. Warszawa 1990, s.355.
  14. Jan Rutkowski. Historia gospodarcza Polski do 1864 r.. Warszawa 1953, s.232.
  15. Józef Gierowski Józef Leszczyński. Historia dla klasy 2 liceum ogólnokształcącego. Warszawa 1990, s.372.
  16. Tadeusz Łepkowski. Mały słownik historii Polski. Warszawa 1964, s.233.
  17. Jan Rutkowski. Historia gospodarcza Polski do 1864 r.. Warszawa 1953, s.311.
  18. Jan Rutkowski. Historia gospodarcza Polski do 1864 r. Warszawa 1953, s.318.
  19. Tadeusz Łepkowski. Mały słownik historii Polski. Warszawa 1964, s.391.
  20. Elżbieta Łukuś, "Jan Janos - ostatni żyjący żelorz", "Na Spiszu", nr 3(60) 2006, str. 9
Wikimedia Commons