Pabianice

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pabianice
miasto i gmina
Ilustracja
Centrum Pabianic, ulica Zamkowa
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo

 Polska

Województwo

 łódzkie

Powiat

pabianicki

Aglomeracja

łódzka

Data założenia

X/XI w.

Prawa miejskie

1297

Prezydent

Grzegorz Mackiewicz

Powierzchnia

32,99 km²

Wysokość

174–203 m n.p.m.

Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość


63 945[1]
1938 os./km²

Strefa numeracyjna

42

Kod pocztowy

95–200

Tablice rejestracyjne

EPA

Położenie na mapie powiatu pabianickiego
Mapa konturowa powiatu pabianickiego, po prawej znajduje się punkt z opisem „Pabianice”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pabianice”
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa konturowa województwa łódzkiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pabianice”
Ziemia51°39′52″N 19°21′20″E/51,664444 19,355556
TERC (TERYT)

1008021

SIMC

0959079

Urząd miejski
ul. Zamkowa 16
95-200 Pabianice
Strona internetowa
BIP

Pabianicemiasto w województwie łódzkim, siedziba powiatu pabianickiego. Drugie co do liczby mieszkańców miasto aglomeracji łódzkiej. Pabianice należą do Związku Miast Polskich. Pod względem powierzchni miasto znajduje się na 10. pozycji w województwie łódzkim, a 150. w Polsce. Były miastem duchownym[2] kapituły katedralnej krakowskiej w powiecie szadkowskim województwa sieradzkiego w końcu XVI wieku[3]. Patronem miasta jest św. Maksymilian Maria Kolbe[4].

Według danych GUS z 31 grudnia 2020, Pabianice liczyły 63 945 mieszkańców[1] i były pod względem liczby ludności trzecim (po Łodzi oraz Piotrkowie Trybunalskim) miastem w województwie łódzkim, a także 60. spośród najludniejszych miast w Polsce[5].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Rzeka Dobrzynka płynąca pomiędzy dawnymi obiektami fabrycznymi
Park Wolności

Pabianice leżą w zespole miejskim Łodzi. Obszar miasta obejmuje 32,99 km² i charakteryzuje się wydłużeniem w kierunku równoleżnikowym. Pabianice rozciągają się na równinie. Najniższy punkt miasta jest położony nad rzeką Dobrzynką, przy północnej granicy Pabianic, jego wysokość wynosi 174 m n.p.m. Najwyższy punkt jest zlokalizowany na południe od lasu miejskiego z wysokością 203 m n.p.m. Pabianice graniczą z Łodzią oraz gminami Dobroń, Ksawerów, Pabianice i Rzgów.

Pod względem historycznym Pabianice leżą w dawnej ziemi sieradzkiej[6].

Według danych z 2009[7] Pabianice ma obszar 32,99 km², w tym:

  • użytki rolne: 53%
  • użytki leśne: 9%

Miasto stanowi 6,70% powierzchni powiatu pabianickiego.

Na terenie Pabianic i okolic występują gleby bielicowe (klasa V i VI) oraz gleby aluwialne i mułowo-bagienne klasy IV. W granicach miasta i gminy jest kilka żwirowisk oraz odkrywek gliny zwałowej, przy których budowano miejscowe cegielnie. Cegielnia zlokalizowana przy ul. Rzgowskiej posiadała własną kolejkę wąskotorową[8][9].

Pabianice są położone w kredowej niecce łódzkiej, wypełnionej osadami lodowcowymi i aluwialnymi.

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Dobroń, Ksawerów, miasto Łódź, Pabianice (gmina wiejska), Rzgów

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki osady[edytuj | edytuj kod]

Pabianice powstały zapewne na przełomie X i XI w. jako niewielka śródleśna osada nad rzeczką Dobrzynką, dopływem Neru. Z tego też okresu pochodzi nazwa miejscowości, której założycielem był prawdopodobnie człowiek noszący imię Fabian (Pabian), dość popularne w sąsiednich Czechach. Z czasem zapomniano o prawdziwym znaczeniu nazwy i piszący pod koniec XIX w. miejscowy dziejopisarz Maksymilian Baruch na podstawie miejscowych legend wywnioskował, że pierwotna nazwa brzmiała Pobawianice lub Pobijanice od zabawy w tutejszych lasach książąt i polowaniach (bijania) na dziką zwierzynę. Zupełnie inną wersją było wzięcie miana od skądinąd nieznanej księżnej o imieniu Pabianka, która miała być tak szpetnej urody, że musiano ją ukrywać przed ludźmi. Wedle miejscowej legendy, aby ukryć brzydotę przed postronnymi udawała się na modlitwy do kościoła św. Mateusza z odległego o kilkadziesiąt metrów zamku podziemnym przejściem, prowadzącym pod obecną ul. Zamkową[potrzebny przypis].

Pabianice wsią kościelną[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Jana Długosza w przy dworze obronnym kapituły krakowskiej w Pabianicach

Początkowo wieś była własnością księcia. Dopiero w II poł. XII w. stała się posiadłością kościoła krakowskiego. Źródła wiążą to wydarzenie z księżniczką czeską Judytą – pierwszą żoną Władysława Hermana. Powodem darowizny osady Pabianice wraz z okolicą zwaną Chropy (nazwa ta oznacza tereny podmokłe, bagienne), miała być według tradycji chęć złożenia wotum w celu wybłagania narodzin potomka (para książęca mogła się cieszyć 25 sierpnia 1085 lub 1086 z narodzin Bolesława III Krzywoustego). Położone w dużej odległości od Krakowa Pabianice przez następne stulecia przeżywały stagnację. Jak napisał w swojej kronice kanonik krakowski Jan Długosz: „częściej (okolice – przyp.) zwierz dziki za legowisko obierał, aniżeli dotykał pług rolnika”[potrzebny przypis].

Powstanie miasta[edytuj | edytuj kod]

Dwór obronny w Pabianicach. Dawne centrum administracyjne włości pabianickich
Zabytkowy, unikatowy Dom Tkaczy w Pabianicach przy ulicy Św. Jana
Stary Rynek w Pabianicach – centrum średniowiecznego miasta. Stracił na znaczeniu w XIX wieku, kiedy na zachód od niego powstało Nowe Miasto

Sytuacja zmieniła się diametralnie na przełomie XIII i XIV w., kiedy siedziba zarządu dóbr kompleksu kapituły w ziemi sieradzkiej została umiejscowiona właśnie w Pabianicach. Wkrótce rozpoczęto też starania o możliwość lokowania tutaj miasta. Kiedy to się dokładnie stało, nie wiadomo, gdyż dokumenty lokacyjne spłonęły jeszcze w XVI w. Wprawdzie zgodę na założenie miasta wydał na ręce biskupa krakowskiego Jana Muskaty jeszcze Władysław Łokietek w 1297, jednak cel ten udało się zrealizować prawdopodobnie dopiero w połowie XIV w. Badacze najczęściej przyjmują lata 1342–1354, czyli równolegle z powstaniem tutejszej parafii. Pierwsze wzmianki źródeł o Pabianicach jako mieście pochodzą z końca XIV w. Wiadomo jednak, że Kazimierz Wielki nadał już miastu Pabianice dwa dni targowe – wtorek i piątek, co korzystnie wpłynęło na interesy ówczesnych mieszczan[potrzebny przypis].

Własność kościelna[edytuj | edytuj kod]

Pabianice pozostały własnością kościelną kapituły krakowskiej. Do końca XVI w. kompleks ten obejmował dwa miasteczka (także Rzgów) oraz 51 wsi. W celu pomnożenia dochodów kapituła często decydowała się oddawać w zamian za opłaty swoje posiadłości w dzierżawę. Tenutariuszami (dzierżawcami) byli najczęściej duchowni, wywodzący się zresztą na ogół z kapituły krakowskiej, choć ze względu na ich liczne obowiązki zatrzymujące ich w stolicy, ich rolę przejmowali czasami świeccy starostowie. Własność kościelna utrzymała się na ziemi pabianickiej aż do końca istnienia I Rzeczypospolitej. Po 1793 zostały sekularyzowane przez Prusaków, stając się ekonomią rządową[potrzebny przypis].

Miasto w I Rzeczypospolitej[edytuj | edytuj kod]

Pabianice nie były dużą miejscowością. W okresie najlepszej prosperity polskich miast, na przełomie XVI i XVII w., miasteczko osiągnęło liczbę tylko 1100 mieszkańców. Był to jednak znacznie lepszy rezultat niż mogła się pochwalić pobliska Łódź. Miasteczko ówczesne posiadało wyłącznie zabudowę drewnianą, zlokalizowaną wzdłuż starego traktu, biegnącego z Krakowa do Łęczycy (jest to obecna ulica Warszawska, dawniej zwana Piotrkowską). Jak to miało miejsce w większości niedużych ośrodków miejskich, ludność zajmowała się głównie uprawą ziemi. Także tutaj dało się jednak zauważyć wiele instytucji typowych dla miasta, jak drewniany ratusz poświadczony źródłowo w 1533. Właśnie w II poł. XVI w. zbudowano najcenniejsze pabianickie zabytki w stylu renesansowym – dwór obronny tenutariuszy dóbr pabianickich (wzniesiony w latach 1565–1571) oraz kościół parafialny św. Mateusza (1583–1588). Architektem obu obiektów był najprawdopodobniej Ambroży Włoch natomiast wykonawcą Wawrzyniec Lorek, któremu kapituła krakowska w zamian za budowę przyznała dom na Nowym Mieście w Pabianicach. W mur kościoła od strony północnej wmurowano fragment portalu rozebranej wieży mostowej z pierwotnym herbem Pabianic.

W mieście istniały cechy rzemieślników m.in. kołodziejów, kowali, piekarzy, rzeźników, sukienników, szewców, kuśnierzy i białoskórników (wytwórców zamszu). Przywilej cechowy ww. cechów nadany został 31 sierpnia 1553, a potwierdził go dwa lata później Zygmunt August[potrzebny przypis].

Upadek miasta w XVII i XVIII w.[edytuj | edytuj kod]

Od końca XVI w. miasto zaczęło powoli tracić na znaczeniu, nawet w skali regionalnej. Przyczyniły się to tego klęski żywiołowe (częste pożary i epidemie) oraz wojny niszczące miasto. We znaki dał się wtedy zwłaszcza fakt braku murów miejskich, przez co Pabianice stanowiły łatwy łup dla przeciągających oddziałów wojskowych, często również nieopłacanych polskich. W I poł. XVIII w. Pabianice zamieszkiwało już tylko 300 mieszkańców. Były więc miastem tylko z nazwy[potrzebny przypis].

Miasto w Królestwie Polskim[edytuj | edytuj kod]

„Prządki” – rzeźba umieszczona na dawnym biurze zakładów Krusche & Ender, stała się symbolem Pabianic

Okres stagnacji, jaką przeżywały Pabianice, minął bezpowrotnie wraz z utworzeniem Królestwa Polskiego (1815) i włączeniem miasta do województwa kaliskiego. Nowy polski rząd przeznaczył okolicę pod rozbudowę przemysłu włókienniczego i sukienniczego w kalisko-mazowieckim okręgu przemysłowym. Sprzyjała temu obfitość lasów, wód i gruntów rządowych. Powstający przemysł ściągnął do Pabianic osadników. Początkowo przybywali głównie mieszkańcy okolicznych miejscowości, po 1825 zaczęli się pojawiać osadnicy spoza Królestwa Polskiego. Wykwalifikowanych tkaczy i sukienników zachęcano do przyjazdu darmowymi działkami budowlanymi oraz ulgami podatkowymi. Dzięki temu liczba ludności szybko rosła. W latach 1823–1824 zdecydowano przeprowadzić regulację urbanistyczną Pabianic, tworząc tzw. Nowe Miasto, z osobnym Rynkiem (obecnie stoi tu dom towarowy „Trzy Korony”). Główną arterią komunikacyjną stała się ulica Szosowa (obecnie ul. Zamkowa).

Okazją do błyskawicznego rozwoju Pabianic był kryzys w sukiennictwie, spowodowany wprowadzeniem w 1832 granicy celnej między Królestwem Polskim a Rosją. Umożliwiło to dynamiczny rozwój produkcji tkanin bawełnianych. Kolejne ważne daty w rozwoju tutejszego przemysłu to 1851, gdy zniesiono bariery celne między Królestwem z Rosją (otwarcie rynków zbytu dla wyrobów bawełnianych) oraz 1864, gdy uwłaszczono chłopów (dopływ taniej siły roboczej). Największym zakładem przemysłowym Pabianic było wówczas przedsiębiorstwo włókiennicze Krusche-Ender, które zatrudniało pod koniec XIX w. 4000 robotników. W 1913 było ono czwartym co do wielkości zakładem włókienniczym w kraju. Liczba ludności Pabianic rosła nieustannie. Tylko w drugiej połowie XIX w. – ośmiokrotnie. U progu I wojny światowej w 1914 miasto zamieszkiwało już 48 000 mieszkańców. Pabianice stały się jednym z większych przemysłowych miast w Królestwie (szóste miejsce pod względem liczby zatrudnionych robotników)[10].

Miasto trzech nacji[edytuj | edytuj kod]

Pabianice, podobnie jak Łódź, stały się w XIX w. miastem wielokulturowym. Oprócz Polaków istotną rolę odgrywali w nim Niemcy i Żydzi.

Największy w mieście, kościół pw. Najświętszej Marii Panny w Pabianicach

Niemcy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Niemcy w Pabianicach.

W Pabianicach oprócz żywiołu polskiego od końca XVIII w. zaczęli się pojawiać również osadnicy niemieccy i żydowscy. Przybysze z Niemiec osiedlali się i budowali swoje siedziby oraz fabryki głównie na Nowym Mieście i byli to z reguły specjaliści branży włókienniczej (tkacze, prządkowie, farbiarze). Dała się jednak zauważyć pewna specyfika – w przeciwieństwie do innych ośrodków zagłębia włókienniczego do Pabianic tłumnie przyjeżdżali oprócz luteran z Prus i zaboru pruskiego, czy Saksonii również niemieccy katolicy z Bawarii, Austrii, czy ze Śląska. W 1848 r. odsetek protestantów (głównie Niemców) w mieście osiągnął największy pułap 34%, następnie w związku z napływem ze wsi do przemysłu ludności polskiej stan ten sukcesywnie malał (spadł do 10% w 1914). Zmiany w proporcjach ludnościowych dokonywały się też na skutek szybkiej polonizacji części przybyszów (np. rodzina św. Maksymiliana Kolbego). Spory procent mieszkańców miasteczka stanowili również wyznawcy innych kościołów reformowanych zwłaszcza kalwini (ich główny zbór znajdował się w pobliskim Zelowie) i bracia morawscy (członkami tego kościoła byli założyciele zakładów przemysłowych – Rudolf Kindler oraz Beniamin Krusche). Nabożeństwa dla miejscowych luteran początkowo odprawiane były w pabianickim zamku[10].

Dopiero później (w latach 1827–1831) na rogu ulicy Zamkowej i Kilińskiego wybudowano kościół ewangelicko-augsburski (rozbudowany w latach 1875–1876).

Żydzi[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca rozebraną w latach 60. XX wieku synagogę w Pabianicach przy ul. Bóźnicznej 4 (tablicę umieszczono na budynku przy ul. Bóźnicznej 6)

Pabianice, jako miasteczko należące do kapituły krakowskiej, miało przywilej zakazujący Żydom osiedlania się w granicach grodu. Poszedł on w zapomnienie w XIX w. podczas gwałtownego uprzemysławiania miasta, choć formalnie dopiero w 1862 zezwolono Żydom zamieszkać w Pabianicach. Osadnictwo żydowskie w latach 30. XIX w. było już tak liczne, że w 1836 zdecydowano się na założenie gminy wyznaniowej żydowskiej. Od 1847 Żydzi mieli już własną bożnicę na Starym Mieście przy ulicy Bóżniczej 4. Została ona zburzona po drugiej wojnie światowej w 1960 przez władze miasta pod pretekstem utworzenia niezbędnego targowiska. Do 2022 jedynym upamiętnieniem była tablica nieznanego pochodzenia z błędną informacją, że jej zburzenia dokonali naziści. Żydzi stanowili w 1849 15% mieszkańców Pabianic, a w 1939–18%. Zajmowali się głównie handlem, rzemiosłami i finansami. Kilka rodzin żydowskich dołączyło do grona zamożnych przemysłowców, a kilku z nich było radnymi. Mieli swoje ośrodki nauczania i wydawali swoją gazetę. Tworzyli silną grupę chasydów[11]. W roku 2022 z inicjatywy lokalnych społeczników po raz pierwszy od 80 lat została przywrócona pamięć o ludności żydowskiej miasta Pabianic. Została zmieniona tablica w miejscu, gdzie znajdowała sie synagoga przy ulicy Bóżniczej 4, oraz powstał mural z synagogą zburzoną ponad pół wieku temu. U zbiegu ulicy Zamkowej i Wyspiańskiego, w miejscu byłego boiska Krusche-Ender, na którym Żydzi przed wywiezieniem do Litzmannstadt i do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem przez kilka dni stali w deszczu, znajduje się miejsce upamiętnienia pabianickich Żydów[potrzebny przypis].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze niemieckie bomby spadły na Pabianice 3 września 1939, niszcząc domy na Starym Mieście i Bugaju. Zginęło kilkudziesięciu mieszkańców. Miasta broniły: 72. Pułk Piechoty i 15. Pułk Piechoty „Wilków”. Poniosły one ciężkie straty, głównie za sprawą dywersantów i ludności niemieckiej. To oni wskazywali hitlerowcom miejsca zgrupowań polskich żołnierzy, transporty wojskowe i magazyny z zaopatrzeniem dla armii. Miejsca te bombardowały hitlerowskie samoloty. Dywersanci urządzali też zasadzki na mniejsze oddziały polskich żołnierzy. 8 września do Pabianic wkroczyły wojska niemieckie.

Okupacja przyniosła zagładę mieszkającej w Pabianicach ludności żydowskiej. W lutym 1940 na Starym Mieście Niemcy utworzyli getto. W grudniu 1940 przebywało w nim ok. 9 tys. Żydów[12]. W dniach 16–18 maja 1942 getto zostało zlikwidowane[12]. 5600 osób dwoma transportami wysłano do Litzmannstadt Ghetto, kilkadziesiąt (głównie osoby starsze, chore oraz dzieci) rozstrzelano na miejscu, a pozostałych wywieziono do obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem[12]. Jedynym dziś śladem bytności ludności żydowskiej w Pabianicach są macewy na cmentarzu na zachodnich rubieżach miasta[11].

Pabianice zostały wcielone do III Rzeszy (znalazły się w tzw. Kraju Warty) i przeznaczone do całkowitej germanizacji. Miasto otrzymało nazwę Burgstadt, ulice i place – niemieckich patronów. Zamknięto polskie szkoły i instytucje, w dalszej kolejności planując wysiedlenie całej polskiej ludności na wschód. Wielu Polaków w tym również dzieci deportowano do Rzeszy na przymusowe roboty[13]. Władze okupacyjne usunęły Polaków z lepszych domów w centrum miasta. Ludność zmuszano do pracy w zakładach włókienniczych produkujących głównie tkaniny na mundury i bieliznę dla niemieckich żołnierzy.
Planowano również gruntowną przebudowę miasta, by odpowiadało ono niemieckim standardom. W 1941 w zachodniej części Pabianic Niemcy rozpoczęli budowę dzielnicy mieszkaniowej dla niemieckich kolonistów. Nadano jej nazwę Neue Heimat („Nowa Ojczyzna”). Projekt ten do końca wojny zrealizowano jedynie częściowo[potrzebny przypis].

Obok konspiracji związanej ze ZWZ (a potem AK) w mieście działała też konspiracyjna Gwardia Ludowa utworzona tu w lipcu 1942. Przeprowadziła ona szereg akcji sabotażowych. W lutym 1943 podłożono ogień pod magazyn przędzy w zakładach Kruschego i Endera. Wywołano również pożar w Warsztatach Obsługi Technicznej i Sprzętu Drogowego (przy ul. Partyzanckiej). W listopadzie tego roku przecięto połączenia telefoniczne na linii Łódź–Kalisz, a także uszkodzono linię wysokiego napięcia, co spowodowało długotrwałą przerwę w dostawach prądu dla pabianickich zakładów[14].

Nocą z 19 na 20 stycznia 1945 do Pabianic wkroczyły wojska 1 Frontu Białoruskiego pod dowództwem marsz. Gieorgija Żukowa. Uciekających Niemców bombardowały radzieckie samoloty, a radzieckich żołnierzy i polską ludność cywilną – niemieckie, zabijając kilkaset osób i obracając w ruiny budynki w centrum miasta. Niemcy zdążyli zniszczyć największe tkalnie i zakłady mechaniczne.

Czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Pabianiccy Żydzi zostali wymordowani w okresie Holocaustu, nieliczni ocaleni po wojnie wyemigrowali do Izraela. Niemcy, którzy nie uciekli w 1945 przed Armią Czerwoną, musieli kilka lat później przymusowo opuścić swe domy i wyjechać. Przejęte przez państwo wielkie fabryki po wojnie znacznie rozbudowywano, powstawały też nowe. Rozwinął się przemysł chemiczny i elektrotechniczny, w 1966 miasto zostało odznaczone Orderem Sztandaru Pracy I klasy[15]. W zachodniej oraz południowej części miasta zbudowane osiedla bloków – Piaski i Bugaj. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do ówczesnego województwa łódzkiego. Obecne Pabianice to ponad 60-tysięczne miasto, w którym dominuje handel[16].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

„Manhattan” na pabianickim osiedlu Bugaj

Struktura demograficzna mieszkańców Pabianic według danych z 31 grudnia 2018.[17]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób % osób % osób %
Populacja 65 283 100 35 194 53,91 30 089 46,09
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 9806 15,02 4774 7,31 5032 7,71
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 38 141 58,42 18 263 27,98 19 878 30,45
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 17 336 26,56 12 157 18,62 5179 7,93
  • Piramida wieku mieszkańców Pabianic w 2020.


Piramida wieku Pabianice.png

Architektura i urbanistyka[edytuj | edytuj kod]

Dawna, monumentalna, neogotycka tkalnia zakładów Krusche & Ender.
 Osobny artykuł: Zabytki Pabianic.

Zabytki opisane w odrębnym artykule:

  1. Renesansowy kościół św. Mateusza, Stary Rynek 22;
  2. Renesansowy dwór obronny kapituły krakowskiej;
  3. Domy tkaczy;
  4. Zabudowania fabryczne zakładów bawełnianych „Krusche-Ender” (w Polsce Ludowej ZPB im. Rewolucji 1905 r.);
  5. Dawne biuro zakładów „Krusche-Ender” z rzeźbą „Prządki” przy ulicy Zamkowej 3;
  6. Dawny pałac rodziny Enderów;
  7. Dawny pałac Rudolfa Kindlera przy ulicy Św. Jana 4 – dla biur Towarzystwa Akcyjnego Wyrobów Półwełnianych – obecnie siedziba Urzędu Stanu Cywilnego;
  8. Kościół ewangelicki św. Piotra i św. Pawła (diecezjalny) przy ulicy Zamkowej 10;
  9. Neogotycki kościół Najświętszej Marii Panny;
  10. Zespół cmentarzy chrześcijańskich;
  11. Dworzec kolejowy;
  12. Cmentarz żydowski w Pabianicach;
  13. Synagoga (zniszczona);
  14. Neorenesansowa kaplica przy ul. Waryńskiego (w ruinie).
  15. Świątynia braci morawskich w Pabianicach

Dzielnice i osiedla[edytuj | edytuj kod]

Stare Miasto, Centrum, Bugaj, Piaski, Karniszewice, Klimkowizna, Jutrzkowice, Wola Zaradzyńska Nowa, J. Salwy, Marii Konopnickiej, Jana Pawła II, Mikołaja Kopernika, Dąbrowa, Rypułtowice, Czyryczyn (dawn. Sereczyn), Karolew, Nowa Wieś.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Budynek dawnych Zakładów Odzieżowych Pabia

W okresie powojennym Pabianice, tuż po Gliwicach, posiadały największą liczbę różnorodnych gałęzi przemysłu w Polsce[potrzebny przypis]. Okres nowego rozwoju gospodarczego po 1989 roku w znacznym stopniu zmienił strukturę własnościową zakładów przemysłowych. Tereny produkcyjne po nacjonalizacji przemysłu w Polsce po II wojnie światowej stały się własnością Skarbu Państwa lub spółdzielni. Obecnie zdecydowana większość przedsiębiorstw w Pabianicach należy do prywatnych inwestorów[potrzebny przypis].

W 2003 niemal cała działalność produkcyjna nadal odbywała się na obszarach powstałych, zorganizowanych i zagospodarowanych w poprzednich okresach kształtowania przemysłu w mieście. Kumulują się one w trzech strefach[potrzebny przypis]:

  • stara dzielnica przemysłowa
  • nowa dzielnica przemysłowa
  • obszary przy linii kolejowej

Przejście z gospodarki centralnie planowanej do gospodarki wolnorynkowej spowodowało, że wiele zakładów przemysłowych w Pabianicach podupadło, a liczne przedsiębiorstwa zlikwidowano (zakłady przemysłu bawełnianego Pamotex, fabryka maszyn drogowych Madro, zakłady przemysłu wełnianego Pawelana).

Kryzys wielkich zakładów przemysłowych, a zwłaszcza kombinatów włókienniczych, skutkował kurczeniem się powierzchni terenów przemysłowych, które pod koniec lat 80. XX w. obejmowały 158 ha. W 2003 powierzchnia tych terenów zmalała do 136 ha. Znaczny wpływ na to miało przeznaczenie wielohektarowych działek dawnych terenów fabrycznych pod budowę centrów handlowo-usługowych.

Mimo upadku wielu zakładów przemysłowych, nadal dominuje przemysł lekki. Jednak ważne miejsce w strukturze gałęziowej zajmują: przemysł chemiczny (zakłady farmaceutyczne Polfa, fabryka leków Aflofarm), spożywczy (Zakłady Mięsne Pamso SA) oraz elektromaszynowy (fabryka żarówek Philips). Różnorodność gałęziowa sprawiła, że przemysł pabianicki nie popadł w stan głębokiego kryzysu[potrzebny przypis].

Radykalne zmiany zaszły w strukturze wielkości zakładów. W 1989 w mieście było ok. 180 państwowych i spółdzielczych zakładów przemysłowych, w których pracowało około 30 tys. osób[potrzebny przypis].

W 2003 działało 8477 przedsiębiorstw zatrudniających ok. 32,96 tys. pracowników[16], a w 2006 było zarejestrowanych 8554 podmiotów gospodarki narodowej, w których pracowało ok. 29,15 tys. osób[16].

Struktura działalności gospodarczej Pabianic w 2006 roku[16]:

  • Handel hurtowy i detaliczny, naprawa pojazdów i art. użytku domowego 34,16%
  • przetwórstwo przemysłowe 18,21%
  • obsługa nieruchomości, wynajem i usługi związane z prowadzeniem działalności gospodarczej 11,85%
  • budownictwo 8,79%
  • transport, gospodarka magazynowa, łączność 7,55%
  • działalność usługowa społeczna, komunalna i indywidualna, pozostała 6,01%
  • pozostałe gałęzie 13,42%.

Po 2003 upadały kolejne zakłady lub były prywatyzowane ewentualnie przekształcane w spółki. Dochód budżetu w 2010 na mieszkańca wyniósł 2062,52 zł[18], pięć lat później w 2015 dochód ten wyniósł 2431,27 zł na mieszkańca[19], a w 2020 roku 1868,64 zł. na osobę[20].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Media lokalne[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Obecnie:
    • „Życie Pabianic” – tygodnik, ukazuje się we wtorki
    • „Nowe Życie Pabianic” – pismo, ukazuje się we wtorki
    • Pabianicki Tygodnik Reklamowy – pismo bezpłatne ogłoszeniowe
    • Bliżej Ciebie – tygodnik, ukazuje się w soboty jako dodatek do łódzkiego Expressu Ilustrowanego
    • Portal miejski zyciepabianic.pl
    • Portal informacyjny EPAinfo
  • Dawniej:
    • Puls Pabianic” – bezpłatny tygodnik, ukazujący się w latach 2005–2007
    • „Gazeta Pabianicka. Niezależny tygodnik miejski”, wydawany w latach 1990–1996
    • „Moje Miasto Pabianice” – tygodnik wydawany od września 2008 do grudnia 2012 roku
    • „PabiaNICE” – miesięcznik (ukazywał się w trzeci piątek miesiąca) wydawany od września 2015 do listopada 2016
    • Portal informacyjny pabiaNICE.tv (wrzesień 2015 – sierpień 2022)[21]

Telewizja[edytuj | edytuj kod]

  • Obecnie:
    • Pro-MOK – lokalna, Miejskiego Ośrodka Kultury, nadaje w latach 2003 – nadal
  • Dawniej:
    • TVK TOP (Telewizja Osiedlowa Pabianice) – lokalna („piracka” do czasu otrzymania koncesji przez Gosat-Media) – w latach 1993–1995 w sieci UPC Pabianice (wówczas Gosat-Service Wrocław o. Pabianice)
    • TV Gosat-Media – lokalna z siedzibą we Wrocławiu – w latach 1995–2003 w sieci Gosat-Service (w tym czasie zmiana właściciela kablówki) następnie Polska TV Kablowa potem UPC o/Pabianice
    • TV TOP (Telewizja o Pabianicach) – prywatna – w latach 2007–2008 w sieci UPC Pabianice

Sport[edytuj | edytuj kod]

Koszykówka:

  • Grot Alles Pabianice (Dawniej Hartmann, PTK, Włókniarz) żeński klub koszykówki, obecnie gra w kobiecej 1 lidze A.
 Z tym tematem związana jest kategoria: Koszykarki Włókniarza Pabianice.

Uks korona badminton Futbol amerykański:

Piłka ręczna:

Piłka nożna:

Bieg na orientację:

Strzelectwo sportowe:

  • PKSOW LOK „Walter”.

Rugby 7:

  • Fabrykanci Pabianice RC.

Piłka siatkowa:

  • Energia Pabianice

Brazylijskie Jiu-Jitsu

  • Gracie Barra Team Draculino Pabianice

Wypoczynek – Kąpielisko[edytuj | edytuj kod]

Lewityn, Businka, POSTIW, MOSiR – różne nazwy kojarzące się z jednym miejscem – ulicą Bugaj 110. Są to rozległe stawy przylegające do osiedla Bugaj będące przez lata wypoczynkowym zapleczem Pabianic. W 1936 zakupił je Aleksander Lewityn, oczyścił, zarybił i po zainstalowaniu piaszczystej plaży wraz z zapleczem (szatnie damskie i męskie, bufet) udostępnił jako miejskie kąpielisko z łódkami i kajakami[22][23].

Lewitynowie byli właścicielami tego miejsca do 1946, kiedy w wyniku reformy rolnej stawy zostały im odebrane. W latach 50. XX w. miejsce, które zaczęło być nazywane przez mieszkańców „Lewitynem”, weszło w skład Państwowych Gospodarstw Rolnych, a pod koniec dekady przekazano je Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej. Teren stawów zagospodarowany miał być jako teren wypoczynkowy. Fundusze na ten cel znalazły się dopiero w latach 60., kiedy podobne obiekty powstawały w różnych ośrodkach miejskich. Lokalizacja doskonale się do tego nadawała. Przylegała do powstającego osiedla Bugaj, ale była jeszcze na uboczu miasta. Prace budowlane były prowadzone w latach 1963–1966. W lipcu 1966 nastąpiło uroczyste otwarcie Miejskiego Ośrodka Sportu, Turystyki i Wypoczynku mimo nieukończonych prac budowlanych piętrowego budynku z zapleczem gospodarczym, kawiarnią „Turkus” i tarasem. Pierwszą kierowniczką „Lewityna” została Jadwiga Wajs-Marcinkiewicz, polska lekkoatletka i przedwojenna zdobywczyni medali olimpijskich w Los Angeles i Berlinie[22][23].

Po kilkudziesięciu latach ośrodek popadł w ruinę[22]. W ramach rewitalizacji obiektu w 2019 wybudowano Wodny plac zabaw na Lewitynie, którego budynek stoi na miejscu dawnej kawiarni „Turkus” i jest atrakcją dla dzieci w wieku 3–14 lat[24].

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół rzymskokatolicki św. Maksymiliana Kolbego w Pabianicach
Kościół starokatolicki mariawitów Przenajświętszego Sakramentu w Pabianicach

Na terenie Pabianic działalność religijną prowadzą następujące Kościoły i związki wyznaniowe[potrzebny przypis]:

Transport zbiorowy[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Początki komunikacji miejskiej w Pabianicach sięgają 1901, kiedy otwarto linię tramwajową Pabianice-Łódź. Tramwaj dojeżdżał jedynie do przedmieścia. Linia była przedłużana w latach 1905, 1924 i 1940 aż w końcu biegła całą główną ulicą miasta – do stacji kolejowej. W 1968 przedłużono linię tramwajową do pętli Wiejska i wybudowano skrętnię Duży Skręt[potrzebny przypis].

Do 1972 ponad 20-kilometrowa linia tramwajowa była jedynym środkiem komunikacji miejskiej. 19 lipca 1972 MPK Łódź postawił pierwsze przystanki i wprowadził kursy autobusów miejskich linii 1, a 17 stycznia 1977 uruchomił linię 2 obejmujące nowe dzielnice. Od 1984 w szybkim tempie powstawały kolejne linie autobusowe na których kursowały Ikarusy 260 i Jelcze[28].

W 1992 pabianickie linie autobusowe obsługiwane przez MPK Łódź przejęło przedsiębiorstwo MZK Pabianice, które wprowadziło swoje bilety, wymieniło autobusy na nowocześniejsze jelcze. We flocie było 12 Manów NL 202, 14 Solarisów Urbino 12 i 3 Jelcze M081MB. Autobusy zmieniły barwy z czerwono-białych na niebiesko-żółte (kolor flagi Pabianic). W 2004 linię tramwajową 41 (Pabianice-Łódź: plac Niepodległości) zastąpiono linią 11 – z Pabianic przez Łódź do Zgierza. Linia 11 jest komercyjna. Po eksperymencie polegającym na zatrudnieniu konduktorów, w tramwajach zamontowano automaty sprzedające bilety. W 2007 rozpoczęto przebudowę torowiska linii 11 w ramach projektu „Tramwaj Regionalny”, współfinansowanego z funduszy Unii Europejskiej. W III etapie remont ma objąć obszar Pabianic. Obecnie linia 11 przebiega tylko w Łodzi. Do Pabianic kursował tramwaj linii P, a od 1 sierpnia 2010 ponownie kursuje na linii 41 należąca do Lokalnego Transportu Zbiorowego miasta Łodzi. Jeździ on od przystanku „Wiejska/Łaska” w Pabianicach do Placu Niepodległości w Łodzi. Nowością są bilety czasowe, które wprowadzono na tej linii. Od 14 maja 2017 do 31 października 2017 kursowanie tramwaju było zawieszone i wprowadzona była autobusowa komunikacja zastępcza Z41[29]. W dniu 1 grudnia 2019 rozpoczęła się inwestycja w której mają być wyremontowane drogi i infrastruktura tramwajowa, dlatego do marca 2020 tramwaj dojeżdżał tylko do przystanku na ulicy Cegielnianej w Ksawerowie. Dalej autobus linii Z41 jechał aż do przystanku „Wiejska/Łaska”. Obecnie na całej trasie od Dworca PKP (z powodu zamknięcia ulicy Warszawskiej) do placu Niepodległości kursuje autobus[30].

Przez Pabianice przebiegają drogi krajowe oraz drogi wojewódzkie:

Kolej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Pabianice (stacja kolejowa).

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

Pomniki przyrody[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Obwód na wys. 1,3 m (cm) Wysokość (m) Lokalizacja Data wpisu Sprawujący nadzór Podstawa prawna
Dąb szypułkowy 333 18 m (korona 12 m) cmentarz ewangelicko-augsburski ul. Ewangelicka 10.01.1990 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/548/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4400), Zarządzenie Nr 8/90 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 10 stycznia 1990 r. Dz. Urz. Woj. Łódzkiego Nr 3, poz. 24
Lipa drobnolistna 426 30 m (korona 15 m) cmentarz ewangelicko-augsburski ul. Ewangelicka 10.01.1990 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/548/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj.. Łódzkiego poz. 4400), Zarządzenie Nr 8/90 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 10 stycznia 90. Dz. Urz. Woj. Łódzkiego Nr 3, poz. 24
Modrzew europejski 285 15 m (korona 8 m) cmentarz ewangelicko-augsburski ul. Ewangelicka 10.01.1990 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/548/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 r. w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Cmentarza Ewangelicko-Augsburskiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj.. Łódzkiego poz. 4400), Zarządzenie Nr 8/90 Prezydenta Miasta Łodzi z dnia 10 stycznia 90. Dz. Urz. Woj. Łódzkiego Nr 3, poz. 24
Lipa drobnolistna 320 20 Parafia rzymskokatolicka św. Floriana, ul. Warszawska 34 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Lipa drobnolistna 283 20 Parafia rzymskokatolicka św. Floriana, ul. Warszawska 34 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Modrzew europejski 251 15 Parafia rzymskokatolicka św. Floriana, ul. Warszawska 34 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Jesion wyniosły 346 16 park im. J. Słowackiego dz. Nr 193/4 (P-9) 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Kasztanowiec zwyczajny 378 20 park im. J. Słowackiego dz. Nr 216 (P-9) 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Platan klonolistny 332 21 park im. J. Słowackiego dz. Nr 216 (P-9) 12.11.1993 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLIV/547/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 5 września 2013 w sprawie pomników przyrody rosnących na terenie Bulwaru im. F. Krusche nad rzeką Dobrzynką, Placu przykościelnego przy ul. Warszawskiej 34 oraz Parku im. J. Słowackiego w Pabianicach (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4399), Rozporządzenie Nr 10/93 Wojewody Łódzkiego z dnia 12 listopada 1993 r. w sprawie uznania niektórych tworów przyrody na terenie województwa łódzkiego za pomniki przyrody i ochrony tych pomników
Szpaler 47 dębów szypułkowych 175–332 10–25 m ul. Zagajnikowa 28.09.2005 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLV/586/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 15 października 2013 zmieniająca uchwałę Nr LI/458/05 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 28 września 2005 r. w sprawie uznania za pomnik przyrody (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4748), Uchwała Nr LI/458/05 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 28 września 2005 r.w sprawie uznania za pomnik przyrody
Aleja dębowa – 63 drzew, z czego 50 szt. – dąb szypułkowy, 13 szt. – dąb czerwony 146–273 „Pabianickie Centrum Medyczne” Sp. z o.o. w Pabianicach ul. Jana Pawła II 68 27.12.2006 Prezydent Miasta Pabianic Uchwała NR XLV/587/13 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 15 października 2013 zmieniająca uchwałę Nr IV/36/06 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 27 grudnia 2006 r. w sprawie uznania dębów za pomnik przyrody (Dz. Urz. Woj. Łódzkiego poz. 4749), Uchwała Nr IV/36/06 Rady Miejskiej w Pabianicach z dnia 27 grudnia 2006 w sprawie uznania za pomnik przyrody

Źródło: Tabela pomników przyrody. um.pabianice.pl. [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-04)]. Źródło: Uchwała Rady Miasta nr XXVI/348/16.

Honorowi obywatele miasta Pabianic[edytuj | edytuj kod]

Źródło[32]:

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Miasto partnerskie Państwo Data zawarcia porozumienia
Rakiszki Litwa 19 czerwca 1998
Plauen Niemcy 25 kwietnia 2005
Kerepes Węgry 30 maja 2009

Od 3 lipca 2016 Pabianice utrzymywały kontakty partnerskie z Kuźniecowskiem na Ukrainie[33]. 28 marca 2018 współpraca między miastami została zerwana z powodu kontrowersji wywołanych gloryfikowaniem przez Kuźniecowsk Stepana Bandery i Romana Szuchewycza, przywódców ukraińskich grup nacjonalistycznych[34][35].

W 2022, w związku z rosyjską agresją na Ukrainę, Pabianice zerwały trwającą od 2002 współpracę z miastem Gusiew w obwodzie kaliningradzkim[36].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Pabianice w liczbach, Polska w liczbach [dostęp 2021-08-19] (pol.).
  2. Przeszłość administracyjna ziem województwa łódzkiego, w: Rocznik Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Historycznego, Łódź 1929, s. 15.
  3. Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku. Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1998, s. 68.
  4. Patron miasta.
  5. Lista miast w Polsce (spis miast, mapa miast, liczba ludności, powierzchnia, wyszukiwarka), Polska w liczbach [dostęp 2021-08-20] (pol.).
  6. Michał Baliński, Tymoteusz Lipiński: Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana, Tom I. Nakładem S. Orgelbranda Księgarza, Warszawa 1843, s. 212.
  7. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. „Powierzchnia i Ludność w Przekroju Terytorialnym”, 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  8. techniczne ciekawostki Pabianic: Cegielnia przy ulicy Rzgowskiej. 750mm.pl. [dostęp 2022-07-26].
  9. Pabianicka Kolejka Cegielniana – wspomnienia. 750mm.pl. [dostęp 2022-07-26].
  10. a b Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej”. praca zbiorowa pod redakcją Krystyny Radziszewskiej, wyd. I, Łódź: Wydawnictwo Literatura, 1997, s-175-176, ISBN 83-87080-43-8.
  11. a b Przed wojną w naszym mieście mieszkało dziewięć tysięcy Żydów. Dziś nikt o nich nie pamięta. www.zyciepabianic.pl. [dostęp 2022-07-26].
  12. a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 378. ISBN 83-01-00065-1.
  13. Jeremiasz Krzesiński, Deportacje dzieci pabianickich na roboty przymusowe do Niemiec w latach 1941–1945, ISBN 83-87749-96-6.
  14. Andrzej Czerkawski, Tadeusz Jurga, Dla Ciebie Ojczyzno, Wydawnictwo „Sport i Turystyka” 1970, s. 222.
  15. Wojciech Jankowski, Mały przewodnik po Polsce, Wydawnictwo Sport i Turystyka, Warszawa 1983 ISBN 83-217-2329-2, s. 216.
  16. a b c d Raport o stanie miasta 2006. um.pabianice.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-04)].
  17. Dane o województwie – Powiaty. GUS w Łodzi. [dostęp 2020-04-05]. (pol.).
  18. Najbiedniejsze polskie miasta. [zarchiwizowane z tego adresu].
  19. Pismo Samorządu Terytorialnego „Wspólnota”.
  20. Wskaźniki dochodów podatkowych gmin.
  21. O portalu, Pabianice – portal informacyjny, wiadomości – pabianice.tv [dostęp 2022-08-30] (pol.).
  22. a b c Lewityn. um.pabianice.pl. [dostęp 2022-07-26].
  23. a b Wody! Pabianiczanie chcą się kąpać w Dobrzynce i stawie pana Aleksandra Lewityna. www.zyciepabianic.pl. [dostęp 2022-07-26].
  24. Wodny plac zabaw na Lewitynie. Tak było na otwarciu. www.zyciepabianic.pl. [dostęp 2022-07-26].
  25. Dionizy Awksietijuk, Akafist w Pabianicach, diecezjalp.cerkiew.pl, 25 września 2021 [dostęp 2021-09-25].
  26. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2020-07-28].
  27. Pabianiccy Świadkowie wznawiają publiczną działalność, nowezyciepabianic.pl, 27 czerwca 2022.
  28. Historia komunikacji w Pabianicach.
  29. Wraca tramwaj.
  30. Rozkład MZK Pabianice, MPK-Łódź, ZKM Łask, PKS, PKP, komunikacjapabianice.pl [dostęp 2021-05-30].
  31. mapa targeo.
  32. Honorowi Obywatele Miasta Pabianic. um.pabianice.pl [dostęp 2020-06-27].
  33. Pod jedną banderą, czyli kontrowersje ws. partnerstwa, „epa.info”, 29 czerwca 2016 [dostęp 2018-11-13] (pol.).
  34. Koniec współpracy. Miasto zrywa umowę, „epa.info”, 22 marca 2018 [dostęp 2018-11-13] (pol.).
  35. Logonet Sp. z o.o. w Bydgoszczy, Uchwała nr LIII/675/18, bip.um.pabianice.pl [dostęp 2018-11-13] (pol.).
  36. Pabianice zerwały współpracę z rosyjskim miastem Gusiew, „lodz.tvp.pl”, 2 marca 2022 [dostęp 2022-02-28] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]