Pakacjan

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Pacatianus)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pacatianus
Tiberius Claudius Marinus?
Cesarz rzymski
Okres panowania 248 n.e.
Dane biograficzne
Przyczyna śmierci zamordowany
Moneta
moneta
Antoninian Pakacjana (RIC IV 6)

Pacatianus, Pakacjan (Tiberius Claudius Marinus[1] Pacatianus) – rzymski uzurpator w prowincjach naddunajskich w połowie III wieku n.e., znany głównie z zabytków numizmatycznych.

Życie i działalność[edytuj]

Jeden z wielu uzurpatorów III wieku, znany ze skąpych wzmianek u historyków starożytnych, przede wszystkim jednak z monet wybitych w jego imieniu[a]. Obwołanie go cesarzem przez legiony stacjonujące w Panonii i Mezji nastąpiło za rządów Filipa I Araba, co wyraźnie stwierdza w swych zapisach Zosimos, który buntownika nazywa Marynem[2]. Zonaras podaje[3], że Pakacjan znajdował się wśród wojsk na granicy naddunajskiej, jednakże w trudnej do określenia funkcji: zarówno jako wyższy oficer (trybun), jak i wyższy dowódca (np. legat legionu), nawet rangi senatorskiej. Zdarzenie to przypada na rok 248 n.e.

Choć obszar władzy uzurpatora z pewnością ograniczał się do terenów naddunajskich, pod jego kontrolą znalazła się mennica w Viminacium, gdzie wypuszczano monety z jego imieniem[b]. Spośród odnotowanych 6 typów jego antoninianów[c] większość pokrywa się z 4 typami monet Filipa Araba (Fides Militum, Pax Aeterna, Romae Aeternae, Fortuna Redux)[4], co dodatkowo potwierdza przyjętą chronologię wydarzeń. Szczególne znaczenie ma jednak unikalny[d] typ antoniniana z inskrypcją Romae Aeter[nae] An[no] Mill[esimo] et Primo, określający jako datę nieprzekraczalną (terminus post quem) buntu Pakacjana kwiecień 248 roku.

Moneta (dwudenar) typu RIC IV 6: ROMAE•AETER•AN•MILL•ET•PRIMO

Z przekazów wiadomo, że naddunajska rebelia wprawiała Filipa Araba w znaczne zaniepokojenie, jakkolwiek w jego otoczeniu bagatelizowano ją traktując jako zjawisko przejściowe (m. in. senator i późniejszy cesarz Decjusz). Najpóźniej po upływie roku Pakacjan zamordowany został przez własnych żołnierzy z bliżej nieznanych powodów (być może wskutek braku sukcesów militarnych). Obawiając się dalszych niepokojów na tej ważnej dla cesarstwa granicy (najazdy Gotów), cesarz wysłał Decjusza, by objął tam naczelne dowództwo i ukarał zwolenników uzurpatora[5]. Zdaniem Zosimosa[6] stało się to bezpośrednią przyczyną obwołania Decjusza władcą przez panońskie legiony w miejsce niepopularnego cesarza[e].

Niejasne pochodzenie i rodowód tego uzurpatora nadal pozostaje przedmiotem dociekań i prób ich ustalenia. Pochodząca z Bostry inskrypcja[7] wymienia osobę, którą chętnie się z nim utożsamia: CL(audius) MARINVS C(larissmus) P(uer) jest tam wymieniany obok swego ojca o imieniu CL(audius) SOLLEMNIVS PAC(atianus?). Domniemany ojciec Pakacjana byłby według tej inskrypcji namiestnikiem Arabii za panowania Aleksandra Sewera, a następnie zarządcą konsularnym Celesyrii. Trudno również wykluczyć hipotetyczny związek pomiędzy uzurpatorem a Pakacjanem wymienionym w innej inskrypcji z Bostry wraz z matką Kornelią Optatą A. Flawią oraz siostrą Pakatą[8].

Uwagi

  1. Już J. H. Eckhel (Eckhel 1828 ↓, Doctrina numorum veterum, t. VII, cz. II, s. 338) wnioskował na podstawie liczby monet znalezionych w Austrii, że panował w Panonii lub Mezji i że przypadało to na czas rządów Filipa i Decjusza, opowiadając się też za imieniem Marinus (cyt. za Smith 1867 ↓, s. 76).
  2. Przemawiałby za tym zupełny brak emisji monet Filipa Araba z X roku działalności mennicy, tj. 248/249 (Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 65). Potwierdza to B. Borić-Brešković (Borić-Brešković 1996 ↓, s. 51).
  3. Dotychczas znanych jest niespełna 100 egzemplarzy jego monet, należących do rzadkości numizmatycznych; szczególnie znaleziska z części zachodnioeuropejskiej są mniej liczne (Peter 1995 ↓, s. 34nn).
  4. Ponieważ tak dokładnych dat emisji na monetach rzymskich nigdy nie umieszczano. Inny wyjątek stanowi typ monet Hadriana (bitych w złocie i brązie) z inskrypcją AN[no] DCCCLXXIV NAT[alis] URB[is], czyli podającą rok 874 od założenia Miasta, tj. 121 r. n.e. (Le Roy 1968 ↓, s. 144, 147).
  5. Uzurpacja mogła trwać nawet krócej niż rok, a niektórzy badacze sądzą, że Pakacjana zamordowano w obawie przed nadciągającymi wojskami Decjusza (Słownik cesarzy rzymskich 2001 ↓, s. 144).

Przypisy

  1. Części nazwiska ustalone wyłącznie na podstawie skrótów na monetach (TI. CL. MAR.); zob. Cohen 1885 ↓, s. 181–183; Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 104n.
  2. Zosimos ↓, Nowa historia XX, 2.
  3. Zonaras ↓, Epitome XII, 19.
  4. Mattingly, Sydenham i Sutherland 1949 ↓, s. 72–75.
  5. Zosimos ↓, Nowa historia XXI, 2.
  6. Zosimos ↓, Nowa historia XXI, 3.
  7. CIL III, 94.
  8. AE 1965 ↓, nr 21.

Bibliografia[edytuj]

Źródła
Opracowania

Linki zewnętrzne[edytuj]

Zobacz też[edytuj]